Polski


 

 

Karol Marks

Tezy o Feuerbachu

1845

 

Napisane: wiosna 1845

Źródło: K. Marks, F. Engels, Dzieła, t. 3, s. 5-8

Wydawca: Książka i Wiedza, Warszawa 1975

Po raz pierwszy opublikowane: jako dodatek do pracy Engelsa Ludwik Feuerbach i zmierzch

klasycznej filozofii niemieckiej z 1886 roku.

 



1

Głównym brakiem wszelkiego dotychczasowego materializmu - nie wyłączając feuerbachowskiego

- jest to, że przedmiot, rzeczywistość, zmysłowość ujmował on jedynie w formie obiektu czy też

oglądu [Anschauung], nie zaś jako ludzką działalność zmysłową, praktykę, nie subiektywnie. To

sprawiło, że stronę czynną, w przeciwieństwie do materializmu, rozwijał idealizm - jednak tylko w

sposób abstrakcyjny, ponieważ idealizm, rzecz jasna, nie zna rzeczywistej, zmysłowej działalności

jako takiej. Feuerbachowi chodzi o przedmioty zmysłowe, rzeczywiście odmienne od przedmiotów

myślowych; samej jednak działalności ludzkiej nie ujmuje on jako działalności przedmiotowej. W

Istocie chrześcijaństwa rozpatruje on przeto tylko postawę teoretyczną jako prawdziwie ludzką,

podczas gdy praktykę ujmuje i ustala jedynie w brudnożydowskiej formie jej przejawiania się.

Dlatego nie rozumie on znaczenia działalności "rewolucyjnej", "praktyczno-krytycznej".

 

2

Zagadnienie, czy myśleniu ludzkiemu właściwa jest prawdziwość przedmiotowa, nie jest

zagadnieniem teorii, lesz zagadnieniem praktycznym. W praktyce człowiek musi dowieść

prawdziwości, tzn. rzeczywistości i mocy, ziemskiego charakteru [Diesseitigkeit] swego myślenia.

Spór o rzeczywistość czy nierzeczywistość myślenia izolującego się od praktyki jest zagadnieniem

czysto scholastycznym.

 

3

Materialistyczna teoria, że ludzie są wytworami warunków i wychowania, że więc zmienieni ludzie

są wytworami innych warunków i zmienionego wychowania, zapomina, że warunki są zmieniane

właśnie przez ludzi i że sam wychowawca musi zostać wychowany. Przeto dochodzi ona siłą rzeczy

do tego, że dzieli społeczeństwo na dwie części, z których jedna jest wyniesiona ponad

społeczeństwo (Np. u Roberta Owena).

Zbieżność zmian warunków i działalności ludzkiej może być traktowana i racjonalnie rozumiana

jedynie jako praktyka rewolucyjna.

 

4

Feuerbach bierze za punk wyjścia fakt religijnej samoalienacji - podwojenia świata na świat

religijny, wyobrażony, i na świat rzeczywisty. To, co on robi, polega na sprowadzaniu świata

religijnego do jego ziemskiej podstawy. Przeocza on, że po dokonaniu tej pracy pozostaje jeszcze

do zrobienia rzecz najważniejsza. Mianowicie fakt, że owa ziemska podstawa odrywa się sama od

siebie i utrwala w obłokach niczym samodzielne państwo, da się wytłumaczyć jedynie

samorozdarciem i samozaprzeczeniem tej ziemskiej podstawy. Musi więc ona sama być najpierw

zrozumiana w swojej sprzeczności, następnie zaś, przez usunięcie tej sprzeczności, praktycznie

zrewolucjonizowana. A więc np. po odkryciu, że ziemska rodzina jest tajemnicą świętej rodziny,

musi ona sama być poddana krytyce w teorii i ulec rewolucyjnemu przekształceniu w praktyce.

 

5

Feuerbach, nie zadawalając się myśleniem abstrakcyjnym, odwołuje się do oglądu zmysłowego; ale

ujmuje on zmysłowość nie jako działalność praktyczną, ludzko-zmysłową.

 

6

Feuerbach sprowadza istotę religii do istoty człowieka. Ale istota człowieka to nie abstrakcja

tkwiąca w poszczególnej jednostce. Jest ona w swojej rzeczywistości całokształtem stosunków

społecznych.

Feuerbach, który nie podejmuje krytyki tej rzeczywistej istoty, jest przeto zmuszony:

1. abstrahować od przebiegu historycznego, uznać istnienie usposobienia religijnego

[religiöses Gemüt] jako takiego oraz za przesłankę wziąć abstrakcyjną - izolowaną -

jednostkę ludzką;

2. może on zatem ujmować istotę człowieka tylko jako "gatunek", jako wewnętrzną, niemą

ogólność łączącą wiele jednostek więzią li tylko przyrodniczą.

 

7

Feuerbach nie widzi zatem, że samo "usposobienie religijne" jest wytworem społecznym i że

analizowana przezeń abstrakcyjna jednostka należy w rzeczywistości do określonej formy

społeczeństwa.

 

8

Życie społeczne jest z istoty swej praktyczne. Wszelkie misteria sprowadzające teorię na manowce

mistycyzmu znajdują swe racjonalne rozwiązania w praktyce ludzkiej i w pojmowaniu tej praktyki.

 

9

Szczytem, do którego dochodzi materializm oglądowy, tzn. materializm pojmujący zmysłowość nie

jako działalność praktyczną, jest ogląd poszczególnych jednostek w "społeczeństwie obywatelskim"

["bürgerliche Gesellschaft"].

 

10

Punktem widzenia dawnego materializmu jest społeczeństwo "obywatelskie"; punktem widzenia

nowego materializmu jest społeczeństwo ludzkie, czyli uspołeczniona ludzkość.

 

11

Filozofowie rozmaicie tylko interpretowali świat; idzie jednak o to, aby go zmienić.

 

 

 

 

 

 

 

 

AFRIKAANS

 

Karol Marks i Fryderyk Engels

Polski