III



NJERËZ TË THJESHTË*

*( Këto kujtime, shoku Enver Hoxha i filloi t'i shkruante më 4 shtator 1976 dhe i përfundoi më 18 shtator, në ditën kur Gjirokastra festonte 32-vjetorin e çlirimit të saj.)





ME SYTË E KUJTESËSI





Në librin e një mjeku të huaj, të dëgjuar, me titull «Jeta fillon në 50 vjeç», autori shkruan se njerëzit, kur u kalon mosha, duhet të venë dendur në vendlindje, pse kjo ka lidhje me përmirësimin e shëndetit dhe me zgjatjen e jetës së tyre. Arsyeja që jep ky doktor është se trupi, kockat, truri, me një fjalë të gjitha organet e trupit janë mbrujtur, janë formuar e imprenjuar që në vegjëli me ajrin e thithur, me ujin e pirë e me lëndët ushqyese të tokës së lindjes. Te njeriu i rritur në një ambient të caktuar, në kontakt me njerëz dhe me shoqërinë që e rrethon, bashkë me ndjenjat, hallet, mjerimet dhe gëzimet e tyre, çdo qelizë e trupit është imprenjuar me të gjitha këto gjëra që i kanë dhënë vitalitet organizmit. Kur persovi i kaluar nga mosha, vazhdon të arsyetojë ky doktor, kthehet në vendin e lindjes, qelizat e trupit të tij elektrizohen, pësojnë një «shok» nga r rezatimi i ambientit të kohës së vegjëlisë dhe gjallërohen e përtërihen. Njeriu e ndien këtu veten më të shkathët, më të lumtur, më të gëzuar dhe më të lehtë nga shëndeti.

Sa e vërtetë është kjo teori, sa vlerë shkencore ka, për këtë nuk mund të them gjë, por mund të afirmoj diçka që i jep të drejtë këtij mjeku. Kur shkoj vetë në Gjirokastër, ndiej një gëzim të madh, e ndiej veten ndryshe, më duket sikur njerëzit i njoh të gjithë. Kur pyes ndo një që nuk e njoh, se është i ri, i kujt është e nga ç'soj është dhe ai më përgjigjet, një mijë mendime e kujtime më mbulojnë, ndiej një kënaqësi të vecantë, pse më kujtohen njerëzit që kam njohur, jeta e tyre, më del përpara edhe diçka e vogël, e parëndësishme, po ta mendosh në vetvete, por që merr proporcione të mëdha. Malli nuk pakësohet, por më shtohet.

Sa shumë dua të shko j në vendlíndjen time, po punët nuk më lejojnë ta bëj këtë shpesh dhe, në pamundësi të vete dendur, këto udhëtime i bëj me kujtesë. Kështu rroj me Gjirokastrën dhe me njerëzit e kohës së rinisë sime dhe ju siguroj se ndiej njé çlodhje shpirtërore dhe fizike. Pas pune, në mbrëmje, shpesh rri mendoj dhe ndonjëherë pyes Haxhon apo Sanon: «Si e quanin nënën e Hasip Kullumbit?». «Kush rrinte në atë shtëpi?». «Po në atë kthesë të rrugës?» etj.

Mëma e Nexhmijes më thotë: Po ç'i do këto gjëra të vjetra prej 70 e ca vjet përpara? Pse e lodh me to kokën, pak halle ke?

Halle kemi, por njerëzit në atë kohë i kanë pasur hallet sa malet dhe qëndruan në këmbë më të fortë se malet. Do të shkruaj për jetën e njerëzve të thjeshtë të popullit, pse ata janë vetë populli që punonte, që djersinte, që herë kishte, herë s'kishte bukë të hante. Këta njerëz, për të cilët do të bëj fjalë në këtë shkrim, ka mundësi që nipërit e tyre sot të mos i mbajnë mend, por unë do t'ua kujtoj atyre gjyshërit, natyrisht, me aq sa të më vijnë ndër mend. Dhe kur i kujtoj në kohën e mbrëmjes, më duket sikur bëhem më i ri, më i fortë, më i mprehtë në mendime dhe më i guximshëm në veprime. Kujtimet më elektrizojnë, më gjallërojnë qelizat e trupit dhe të trurit. Prandaj po i jap të drejtë doktorit që përmenda më lart.



Qendra ku luaja më shumë, kur isha i vogël dhe kur dilnim nga shkolla, ishte ajo që e quanim Sheshi i Xhepit. Sigurisht nuk ishte pronë e xha Kamberit që e kishte shtëpinë në një rrugicë në të majtë, para se të futeshe te shtëpia e xha Vehap Kokalarit. Duke shkuar më tutje, veje te shtëpia e xha Nuro Çanoles, Bejko Gaxhellos dhe në të kthyer, nga e djathta tëposhtë, arrije në një shesh të vogël, ku ishin katër shtëpi, katër porta: një e xha Neim Finos, një e Hasip Kullumbit, një shtëpi e djegur që i kishin ngelur vetëm muret dhe porta e hapur si një gojë e me qemer të rrumbullakët. Shtëpia në fjalë ishte e Ajdinajve. Shtëpinë e katërt nuk e mbaj mend as e kujt ishte, dhe as si ishte.

Kjo rrugë, që thashë, që hynte nga Sheshi i Xhepit dhe dilte deri te Gaxhelloja, ishte e drejtë, me baltë dhe me pak gurë. Nga të dyja anët ajo ishte e rrethuar me muret e kopshtit dhe shtëpinë e Hasanajve, me muret e kopshtit të Kokalarit, të Bejko Gaxhellos. Rrugica që të çonte te xha Neim Finoja ishte plot me popla të rëna nga muret e të sjella nga rrëketë dhe ujërat, pse ajo ishte tatëpjetë.

Kurse rruga e Çanoles ishte e këndshme me ato mure me gurë të murrmë të nxirë nga koha dhe me hije, pse degët e pemëve të kopshteve dilnin edhe mbi mure e vareshin edhe jashtë tyre. Në këtë rrugë shumë herë luanim me shokë dhe me shoqe.

Shtëpia e xha Vehap Kokalarit ishte e mirë, me dy kate dhe me shumë penxhere. Përposh ishin patet dhe hajati me dërrasa të zeza dhe vijat lyer me të kuqe. Xha Vehapi ishte një burrë i mirë, s'na qortonte kurrë, ai ishte nëpunës, «qatip», mundet në huqumet. Mbahej mirë dhe rrobat i kishte kurdoherë né rregull. Më kujtohet që mbante edhe feste të kuqe, të cilën e flaku më vonë dhe vuri një të zezë.

Xha Vehapi kishte një varg me vajza. Nga dy vajzat

e tij që mbaj mend unë, njërën e quanin Ruho dhe një tjetër Safo. Safoja ishte e vogël, shoqja ime, që luante me ne djemtë me lajthi dhe me arra, kurse Ruhoja qe më e madhe, shoqe me Haxhon. Më vonë xha Vehapit i lindi dhe djalë ose djem, por unë s'e di, se me familje ne shkuam né mëhallë të tjera me banim.

Shtëpia e xha Nuro Çanoles ishte më origjinale. Do të ngjitje disa shkallë dhe do të shtyje një portë të madhe me dy kanate të forta druri, që mbylleshin nga brenda me lloze dhe me katarah. «Si zor të na hyjnë kusarët», - thoshte Beduni, djali i Çanoles, shoku im i lojnave dhe i shkollës fillore. Beduni ishte i përçmuar, por ishte i fortë. Kurdoherë që ziheshim nga mesi na mundte dhe na hidhte përtokë. Xha Nuroja ishte një burrë i shkuar, i thinjur, me mustaqe bojë hiri, me leshrat po ashtu dhe me feste të zezë. Fytyrën e kishte të nxirë e të regjur, duart të forta e me kallo. Siç dukej ai punonte edhe né qersa, edhe né Levend, korrte bar. Duhej të ishte edhe çoban, pse né shtëpinë e tij kishte tri dhi dhe një cjap. Cjapit ia kishte vënë emrin «Tare Liço Karabini». Ky, xha Tareja, ishte një hoxhë dallkauk që kishte një mjekër si të këtij cjapi.

Ngandonjëherë bashkë me Bedunin vinim dhitë përpara dhe shkonim nga vreshtat e Zekatëve, i kullosnim dhe, kur gjenim, hanim nga ndonjë kokërr qershi.

Më pëlqente shumë shtëpia e xha Nuro Çanoles, pse dukej si shtëpi fshati. Kur hyje nga porta e madhe me dy sufa prej dërrase të bardhë, ngjiteshe nëpërmjet një kalldrëmi jo shumë të gjatë, ku né mes të gurëve mbinin barëra të egra. Nga të dy anët e kalldrëmit plaka e xha Nuro Çanoles, që, siç duket ishte sevdaleshë për lulet, mbillte ose mbinin vetë trëndafila të egër të fushës ca të kuq, ca trëndafili né lilak, ca të bardhë. Ky lloj trëndafili i egër kishte vetëm një shpatull të gjatë dhe né të mbinin lulet që i jepnin aq bukuri rrugës së xha Nuros. Kur thaheshin këta trëndafila, u mbetej né mes një «rrotullamë», që ne u thoshim <çirek» (bukë) dhe i hanim. Ato nuk kishin asnjë shije, por ja që ne i hanim. Kurse trëndafili i buté né fund të lules kishte një formé tjetër dhe ishte plot me «qime». E hapnim këtë, merrnim qimet dhe ia futnim shoku-shokut né krahë nga jaka. Ato na cuksnin «si morra», thoshte Hajro Gaxhelloja, gjitoni i xha Nuros. Kur bënim këtë «lojë», më kujtohet, duhej të nxirrnim këmishën e ta shkundnim, se na grinin krahët.

Pasi ngjitje rrugicën me kalldrëm, dilje né oborrin e vogël të shtëpisë. Ky oborr qe i shtruar me dërrasa dhe shtëpia e vogël ishte si nié kuti. Penxheret ishin të bukura. Nga jashtë ato ishin me parmakë prej druri të gdhendur si me xhumba dhe né to, né brendësinë e penxheres, nëna e Bedunit vinte kuti teneqeje të vogla me lule, mëllagë të kuqe, karafila të kuq e të bardhë. Edhe porta e shtëpisë ishte e bukur, e trashë, me gozhdë me kokë të madhe dhe me çokun e saj që, kur ishte dera e mbyllur, duhej Vi bije. Ai gjëmonte gjithë shtëpinë. Rreth e rrotull portés me radhë si vito rrinin poçet me manxuranë, vasiliko e barbarozë, që lëshonte ca lule të vogla bojë trëndafili. Aroma ishte e këndshme. Njerëz të thjeshtë, që nuk t'i zinne syri, por me ndjenja të holla, që i donin lulet, donin natyrën, donin erën e barit të korrur që xha Nuroja e vinte në mullar si zahire për dhitë. Me ato dhi rronte ai. Haurin-kuzhinë e kishte jashtë shtëpisë. Kur na merrte uria venim i kërkonim ndonjë çikë bukë nënës së Bedunit. Ajo na jepte nga një krodhë kulaç me misër, merrte pastaj një qepë të vogël, na e. priste më dysh dhe na jepte nga një copë edhe nga kjo në vend të djathit. Njerëz të thjeshtë e punëtorë si xha Bejko Gaxhelloja.

Bejkoja punonte me kuaj, mbartte ujë dhe bar nga fushat, çonte misrin e miletit në mullirin e xha Dino Çiços për të bluar, vente atje, priste radhën dhe ishte përgjegjës para të zotit të misrit që djemtë e xha Dinos ta bluanin mirë. Bejko Gaxhelloja kishte më shumë se dy kafshë, që i mbante mirë, se me to rronte dhe kur zbritnin kalldrëmet ose rrugicat me gurë ato bënin një zhurmë të madhe, saqë kishte mbetur «Si kafshët e Bejko Gaxhellos». Kur ne, të vegjlit, luanim nëpër rrugë dhe ndiqnim njëri-tjetrin, bënim aq zhurmë, saqë kur na shihte ndonjë 1 madh na thoshte: «Ç'bëni kështu mor djaj, u bëtë si kafshët e Gaxhellos!!».

Xha Bejkoja ishte një plak i gjatë, me perçe të bardhë. Ai duhet të ketë qenë i fortë kur qe i ri, pse edhe në pleqëri, kur e kam njohur unë, ngrinte thasët dhe ngarkonte kalin. Shtëpia e xha Bejkos ishte ndryshe nga e xha Nuros. Ajo kishte një avlli të madhe me baltë, hyje nga porta pa kanate dhe shikoje shtëpinë nga e majta. Shtëpia ishte e gjatë, me dy kate, poshtë me katoqe, sipër ishin odat.

Xka Bejkoja kishte një djalë, Hajron. Ai qe më i madh se unë, po ishte i mjeruar, se jo vetëm nga njëri sy nuk shihte, e kishte krejt të bardhë, por edhe tjetri, gjoja i miri, nuk i shihte tamam, prandaj duhej të vinte dorën mbi sy, të ngrinte qepallën e sipërme dhe të ngrinte dorën që të shikonte e të njihte. Qepallat e poshtme i kishte të varura, të kuqe, fytyrën të përçmuar, të frikshme dhe mesin të thyer. Hajroja çalonte dhe ecte me njër ën dorë mbi sy dhe me tjetrën në mes, mbasi këmbën e hiqte zvarrë dhe nga një anë i dilte çapoku jashtë e dukej për ibret. Njeri i mjerë, që mua më dhimbej, se ishte fukara. Ky djalë vishej me zhele, në kokë mbante një qylaf, që ishte bërë i zi nga dhigla. Ai vente nganjëherë edhe në pazar. Asgjë nuk të kërkonte, kurrë dhe asnjë nga ne nuk e ngacmonte, përkundrazi, të tërë e ndihmonim. Hajroja mua më njihte dhe më thoshte:

- Djali i mullait, shko në shkollë, se unë, siç po më sheh, jam i mjeruar, më qajnë sitë lot.

- Do të të këndoj një vjershë Hajro? - i thashë një ditë, - është e bukur.

- Mirë do të bësh, djali i mullait, do të bësh thevap, - më tha.

Dhe u ulëm në sufanë e djegur të shtëpisë së Ajdinit e i këndova Hajros «Qiririn» e Naimit. Ai më dëgjonte me dorën në sy dhe në fund më tha

- U djegça edhe unë si ki qiriu, djali i mullait, ç'e dua jetën kështu sakat siç jam.

Në atë kohë, më kujtohet si tani, doli xha Neim Finoja nga shtëpia. Ky ishte një burrë i hollë, ca i gjatë, me poture të zeza, me peshli dhe me një sharkël të zezë në një sup. Unë u ngrita në këmbë dhe vajta i putha dorën te sufaja e portës ku u ul.

- Ç'po i thua Hajros? - më pyeti xha Neimi.

- Po i këndoj një vjershë, - iu përgjigja, - se është gjynah.

- lkë, more, - më tha, - ç'merrej me Hajron, ku ka kokë ai për këto gjëra. Më sa kupton i marri im, Xhemaliu, aq kupton edhe Hajroja.

- Jo, xha Neim, Hajroja i kupton dhe qan kur i dëgjon, - ia ktheva unë.

- Ai qan, - tha xha Neimi, - pse gati është qorr, po ke marifet ta ndihmosh Hadërin, t'i hedhë bar mushkës?

Xha Neimi ishte burrë i zgjuar, kurrë nuk na qortonte. Unë kisha shok Muratin, djalin e vogël të xha Neimit, me të cilin venim në shkollë. Kur lodheshim së luajturi në Sheshin e Xhepit, shkonim tek avllia e gjatë e portës me dërrasa të xha Neimit. Përballë portës së madhe ishte shtëpia me gurë me dy kate, me penxhere jo shumë të mëdha dhe me derë orta, sic thoshte gruaja e xha Neimit, një plakë me çitjane të zeza dhe me shami të zezë në kokë. Në penxhere qenë vendosur teneqetë me lule të zakonshme si gati në çdo shtëpi gjirokastrite: mëllagë, karafile, borzilok. Mëma e Muratit na jepte pemë, bajame për bajram.

Xha Neimi kishte dy djem të tjerë dhe një çupë, me sa mbaj mend unë. Djali më i madh, Xhemaliu, ishte ca si i metë e kishte ca huqe. Kur hynte në derën e shtëpisë, bërtiste: «Dua bukë!»> dhe, duke kaluar, na fuste nga një shqelm nga prapa mua dhe Muratit. Ndonjëherë i kujtohej dhe më thosh: «Ia punova mulla Hisenjit (xhaxhait tim), e shtrëngova të thoshte «më vdektë gruaja»». Xhemaliu nuk donte që ta mëshironin. Po t'i thoshe «Xhemali ziu», me marrëzinë e tij ai të ndiqte dhe të detyronte të thoshe: «Më vdektë gruaja nuk të them më». Baba Çeni e ngacmonte nganjëherë, po ne fëmijët kurrë, se na rrihte.

Djali tjetër i xha Neimit ishte Hadër i, «(borri», kështu e thërritnim ne, pse qepallën e njërit sy e kishte të varur e të kuqe si të Hajro Gaxhellos. Hadëri këndonte bukur labçe, ishte i fortë shumë, e ngrinte thesin ose bucelën si pendë dhe e hidhte mbi kalë, pse xha Neimi kishte një kalë. Hadëri bënte bujqësinë. Me siguri që do të kishin disa stremë ara, ku ai mbillte duhan, kallamboq, korrte edhe bar. Hadëri që pa gdhirë, sic më thoshte Murati, shkonte në ara dhe kthehej në mbrëmje vonë. Ai ishte trim, s'ia dilte kush në mëhallë. Mua dhe Muratin na thërriste «lapurakë» ose «efendilerë», të kalemit. «Të shohim, - na thoshte ai, ç'do të na nxirrni zotëria juaj me shkollë. Pa hajdeni ñjë herë këtu më mbani barrën e kalit, pa leni fjalët». Dhe unë e Murati u vinim krahët thasëve derisa Hadëri i lidhte të dy. Kur kali bënte... ato nga «feçka», atë herë Hadëri na thoshte: «Hë, i mblidhni, i hidhni në tokë, te streha e çatisë, se ajo na jep misrin». Unë isba akoma i ri dhe s'e dija të mirën e plehut, prandaj i thosha Muratit : Ky Hadëri më duket se është i çakërdisur si Xhemaliu, si e bëka plehu misrin? Mirëpo Murati i dinte këto punë dhe m'i shpjegonte.

Xha Neimi kishte një kafene mu në të hyrë të pazarit, para se të dilje tek Ura e Gegës. Ajo ishte një dhomë, ku ngjiteshe me një shkallë me parmak druri. Atje mblidheshin pleqtë dhe pinin ose luanin kolicinë. Atje vente edhe xhaxhai, po nuk pinte, as luante kurrë. Ai kursente, se nuk kishte, por nuk i donte as pijanecët, as kumarxhinjtë. Atje xha Neimi fitonte ca të holla, po ai rronte më shumë nga duart e Hadërit. Ishte ekonomiqar si gjithë gjirokastritët, po jo kurnac. Çdo njeriu i ndërte tabaqellën prej teneqeje dhe i thoshte: «Dridhe një herë, se është duhan që kërcet». Ishte nga duhani që prodhonte Hadëri dhe që e grinte në havan Hasip Kullumbi.

Xha Hasipi ishte një mesoburrë i fortë dhe i kuq nga fytyra. Ai i kishte duart të mëdha, pëllëmbët me rrudha, të cilat megjithëse i lante, i rrinin të zeza. Kishte një shtëpi të vogël me gurë e me qemere prej druri, në mes të një bahçeje të vogël me pemë, ku kishte ndonjë fik, ndonjë çerçem, lofatë dhe kumbulla malore. Ovoroja e kopshtit të xha Hasipit kufizohej me Hasanajt, Finot, Çipajt dhe Ajdinët. Unë e kisha qejf këtë shtëpizë të vogël, ku, pasi zbrisje një lukuramë, të dilnin përpara një palë shkallë të gurta që të çonin në odën e madhe e në pat. Nën shkallën me qemer dhe me një tarracë tP vogël mbi të, ku ishte dera e shtëpisë, gjendej një derë e vogël, ku punonte xha Hasipi.

Në krye të shkallës ishte një e dalë mbi kopsht. Atje në mur teto Diloja, nëna e Hasipit, plakë e ëmbël dhe e mirë, kishte varur një teneqe me një muslluk, ku xha Hasipi dhe të tjerët, më parë se të hynin në shtëpi, lanin duart. Ujët që rridhte ishte si flori, atë e merrnin teto Diloja dhe gruaja e Hasipit me gjyma te muslluku i Hasanajve ose te xha Neimi. Prandaj xha Hasipi atë ujë e çonte me një vijë né dy-tri «stromë» me qepë, me labot, me sallatë të njomë, që i mbillte né kopsht. Këto zarzavate i prashiste me kalistir teto Diloja, se xha Hasipi kishte punë të tjera. Xha Hasipi bënte çdo punë, ishte punëtor i madh. Né kohën e korrjes sé barit ai kosiste bar për agallarët, prashiste misrin, mblidhte duhanin e Hasanajve né Pesjak dhe grinte duhan né havanin e tij. Kurrë atë s'e kisha parë të pirë o të grindesh me njeri, ishte njeri i punës. Unë e doja, se ai e donte dhe e respektonte nënën e tij, teto Dilon. Havanin ai e mbante né një qoshe të haurit, e mbështillte me një velenxë dhe thikën ose satërin i mprihte çdo herë. Këta ndritnin si argjendi.

Unë e kisha parë xha Hasipin kur grinte duhan, ai ngrinte thikën, fletët e duhanit të thara krok i vinte palë-palë. Sa vinte një palë, mbushte pastaj buçkat me ujë dhe ia bënte «puuf », shfrynte duke e qullur duhanin si me pika shiu, pastaj vinte diçka mbi io, rëndonte me gju mbi këtë diçka, që mund të ishte dhogë a hekur nuk e mbaj mend, me qëllim që të shtypte duhanin dhe fillonte punonte me thikën: tëk-tëk-tëk. Donte zanat kjo punë dhe xha Hasipi ishte zanatçi. Unë vija re që fletët e duhanit dilnin nga havani si fije floku i hollë.

Unë, i vogli, i thosha

- Xha Hasip, po si e pret kaq të hollë?

- Duhet kujdes, djalo, në çdo gjë. Kije këtë këshillë, Enver, riga unë. Po do të bësh ndonjë gjë të pastër dhe të mirë, duhet ta mendosh mirë dhe mos u bën kurrë nervoz né punë. Ki durim, ndryshe nuk e nxjerr dot bukën e gojës. Po ta grij keq duhanin, s'më paguan Vehip Hasani.

O i ndershmi punëtor, xha Hasip, tash që po të kujtoj më duket sikur ishte dje ajo ditë kur erdha te ti me një thes me rreth 10 kilogramë fletë duhani. Më kishte dërguar nëndajkoja te ti që ta grije. Ty të kishte dalë nami i mirë dhe ky nam të kishte vajtur qëkur deri né Hazmurat, prandaj nëndajkoja më dërgoi që andej te ti.

Pas dy-tri ditëve të erdha né shtëpi për ta marré, e kishe grirë mirë. Të pyeta

- Si është ky duhan, xha Hasip?

- Mesatar, - më the dhe shtove: «Djalë mos pi kurrë duhan se është helm», - dhe më tregove duart e zeza duke më thënë: «Ja, shihi, djalë, si më janë nxirë duart. Kështu Vi nxin ky edhe mushkëritë».

Sa isha i ri, o xha Hasip, e ruajta këshillën tënde të vlefshme, por, kur më erdhën hallet né kokë, e harrova. Atëherë duhej ta kujtoja ç'më kishe thënë, por dëgjoja andej-këndej që «kur bëhen djemtë burra, pinë duhan dhe duhani të heq mërzinë». Të gjitha këto ishin rrena, xha Hasip. Ti, njriu i popullit, ke pasur të drejtë, por mua m'u desh që kur të veja 65 vjeç ta lija duhanin! Tash kushedi sa vjet janë bërë që ke vdekur ti, nëna joie, nusja; nuk di nëse ke lënë fëmijë dhe, po ke lënë, ata soi rrojnë të lumtur né socializëm, do të jenë gati pleq dhe duhet të të kujtojnë, se unë sot që po shkruaj për ty, të kujtoj intensivisht, të kujtoj edhe kur më vjen ndër mend ajo ditë kur të dhashë paret që më kishte dhënë nëndajkoja si hakë për punën. Me llërë përveshur, ti ngrite thesin, ma hodhe né krah, më dhe një bacë né sup me përkëdheli dhe më the: «I bën selam toto Hasijesë!».

Nëndajkoja e pëlqeu punën e xha Hasipit dhe .mbushi një ose dy teneqe vajguri me të dhe, kur vinin miq, ua servirte né një tabaka bashkë me fletë cigareje. Një ditë erdhën me të shpejtë dhe na lajmëruan se po vinin zaptijet o korofillakët e regjistrimit të duhaneve. Nëndajkoja ishte një dërdënge që nuk ia hante qeni shkopin dhe jo Vi zinte korofillaqia duhanin; ajo i nxori shpejt e shpejt teneqetë me duhan, hapi një penxhere që binte né një sokak të errët dhe të ngushtë né mes të shtëpisë së dajkos dhe asaj të Bastri Çuçit dhe mori ta hidhte duhanin atje. Ky sokak ishte pis, pse ne, të vegjlit, kur luanim, sa të ngjiteshim brenda për nevcjat tona, e kishim më kollaj të venim né këtë sokak dhe depozitonim ato që s'e kishin vendin atje. Unë i thashë Açes:

- Mos, nëndajko, se atje është pis.

Ajo më dha një surup:

- Ik tutje, se nuk kam nge as të më marrin duhanin, as të paguaj gjobë.

Teneqetë u hodhën në sokak. Korofillaqia si hyri, doli, s'pa gjë, s'gjeti gjë! Kur mbaroi kontrolli, u kthyem dhe e mblodhëm duhanin nën syrin e mprehtë të Ages, se mos tok me duhanin merrnim ndonjë gjë tjetër. Si mbaruam dhe e çuam duhanin brenda, i hëngra dy shpulla të mira nga nëndajkoja. Më erdhën papritur, se ajo s'e kishte bërë kurrë këtë gjë. Unë shqeva sytë. Ajo më tha

- Pse i shklien sitë, t'i dhagë ato baca, që t'i keg kapar një ti dhe një Sadoja (djali i tetos sime) që më të mos fëlliqni as kopshtet, as sokakët. Unë dua, - tha ajo, - të jenë të pastër.

Edhe këtë këshillë të nëndajkos nuk e harrova kurrë. «Pastërtia është shëndet, ajo lufton mikrobet e sëmundjet». «I kij rrobat të vjetra, s'ka gjë, po kiji të pastra dhe trupin ta lash», më thoshte ngaherë aneja ime. «Kurrë trupi mos të të bjerë erë djersë». Dhe aneja, derisa vdiq, na dha shembullin e thjeshtësisë, te ekonomisë, të pastërtisë. Edhe xhaxhai po ashtu, sidomos të thjeshtësisë, të ndershmërisë dhe të drejtësisë me njerëzit. Këto janë thesare të paçmuara që i ruaj nga prindërit e mi dhe nga njerëzit e popullit punëtor që kam takuar dhe me të cilët kam jetuar në kohën e bukur të rinisë sime. Dhe bukuria, mendoj unë, qëndron në këto që po shkruaj për këta njerëz, për këto virtyte të tyre që më sulmojnë tash kujtesën.

Ja, m'u kujtua edhe një nga shokët e rinisë, Emin Shtinoja. Ky ishte i biri i teto Alos nga dera e Nishanëve, motra e shokut tim të nderuar të luftës, doktor Omer Nishanit, patriot demokrat, ministri i Jashtëm i Qeverisë Provizore Demokratike që formuam pas Clirimit, dhe më vonë e derisa vdiq President i Presidiumit të Kuvendit Popullor.

Teto Aloja kishte një burrë të mësuar dhe të shquar në filozofi (filozofi arabe), që jepte mësim në medrese në e Gjirokastrës; kjo ishte një godinë njëkatëshe, e gjatë dhe me një varg kolonash e harqesh me tulla të kuqe. Medreseja kishte një hajat të freskët, ku në verë e frynte era e përroit, që rridhte nën këmbët e shtëpisë së Xhenetajve dhe që rrokulliste ujë e popla deri në fund të Varoshit. Këtu jepte mësime filozofie Shuaip Shtinoja.

Afër medresesë ndodhej dhe varri i plakut të familjes sonë, Beqir Hoxhës. Kjo medrese, me një arkitekturë të hollë e të bukur, ngrihej mbi të vetmen gezmë të pazarit të Gjirokastrës, te sheshi i vogël, ku babai i shokut tim të shkollës, Osman Kuguku, kishte një kafe pópullore, ku venin pleqtë tanë, pinin nga një kafe dhé një gotë uje të ftohtë nga i Sopotit. Por agallarët e Gjirokastrës dhe nëpunësit e Zogut e rrafshuan medresenë. Dhe ç'ndërtuan në këtë vend? Prishën shkollën dhe ndërtuan kasaphanën mu nën shtëpinë e Adem Beut.

Por le të vijmë në temé, pse po të rri e të përshkruaj rrugët, shtepitë, qosliet e hajsomeret e Gjirokastrës, që i kam dashur shumë dhe më janë tiposur në kokë, do të më rrëmbejnë e do të humbas në to. Le të vijmë te njerëzit, te teto Aloja e Shtinajve.

Shoku im, Emini, ishte disa vjet më i madh se unë. Ai ishte një nga mësuesit më të mirë të brezit të ri, i ditur, i zgjuar dhe me humor si e ëma. Ai kishte dhe një vëlla më të vogël, që e quanin Ferik, edhe Feriku tash është mësues në pension.

Teto Aloja e Shtinajve ishte një goxha grua, e edukuar, sigurisht, që kur ishte e re; e zgjuar, grua që s'ia hante qeni shkopin dhe e njohur per mendjeprehtësinë dhe humorin e hollë mjaft herë të kripur të saj.

Një ditë vere, kur isba kthyer nga Franca, në bisedë me Eminin i thashë:

- Do të vij t'i bëj një vizitë teto Alos.

Ai më pyeti

- Të njeh Alua?

I them:

- Mund të më ketë parë kur isha kalama dhe dilja nga shpellat e Përroit të Shamajve për të mbledhur çaj. Tash jam burrë dhe ajo s'më ka parë, prandaj dua të vij.

- E di pse të pyeta? - më tha Emini.

- Jo, - i them.

- Kur të vish do të të prezantoj si doktor dhe të bëjmë ca shakara me plakën, se ajo i ka qejf ato dhe s'mërzitet.

- Dakord, - i them. Dhe vajta në shtëpinë e teto Alos. Shtëpia e tyre ishte shtëpi karakteristike gjirokastrite, qepur shpatit. Kur hapje portën e madhe me dhogë dhe perona me kokë të madhe, hyje drejt e në oborr. Ana e pasme e shtëpisë ngrihej nja dy-tri uretra, kurse përposh, te dera e shtëpisë, kjo ngrihej nja 10 metra urbi tokë. Në këto shtëpi, kur zbret kalldrëmet me bar në mes të gurëve, mos u gëzo, pse sa metra zbret, aq shkallë do të ngjitësh për të arritur në odën e miqve.

Këtu e takova teto Alo plakën. Emini i tha se isha një doktor nga Vlora. Ajo më puthi. Edhe unë i putha dorën dhe i them se zgjodha zanatin e vëllait të saj, dr. Omerit.

- Mos e zë në gojë emrin e tij, - tha Aloja, - se spiunët e Zogut do të të futin në vërë (në burg).

Dr. Omeri ishte antizogist, i arratisur politik dhe drejtonte me Halim Xhelon gazetën «Liria kombëtare».

Pas disa bisedave për shiun dhe për erën, teto Aloja më erdhi në shteg, kur unë, si pa gjë të keq, -e pyeta si e kishte shëndetin.

Teto Aloja më tha:

- Ja, si plakë që jam këmbët më dhëmbin e nganjëherë më zihet frima.

- Punë e kollajtë, - i them. - Që pa të parë, unë e di se ç'ke, po pa të të shoh një herë.

Aloja më nguli sytë dhe me javash i tha Eminit: «Si shumë serbes është ki heqim».

- I tillë është, - i tha Emini me plot seriozitet.

Teto Aloja, që rrinte në çilte në buxhak, më tha : «E po hë, shikomë».

- Shkopsit peshlinë. - i them, - dhe hap gjoksin, pse dua të të dëgjoj.

Teto Aloja e zbatoi urdhr in dhe unë i mbërtheva mesin plakës e i vura veshin në kraharor.

Ajo më tha:

- Ç'më shtrëngon kështu, nuk ke ti honi (hinkë) prej druri si çdo heqim?

- Çfarë honie! - i them. - Ata janë doktorë si dr. Seloi që i kanë ikur veshët, kurse unë i kam pishë. Në rregull je këndej, - i them, - tash më zgjidh frakazonë e çitjaneve të të shoh barkun.

Teto Aloja ngriti sytë, më shikoi një herë shtrembër dhe iu kthye të birit

- Ç'është ki heqim që më ke prurë. . . Ç'më pandeh ki mua. . .

Emini që mezi mbante gazin, i tha

- Hajde plakë, mos bën naze, kështu e kanë heqimët.

Teto Aloja me shumë hezitim hapi ca barkun. Kur i zura barkun me dorë, ajo më pyeti:

- Po barkun e sat ëme e ke parë?

- Posi, - i them, - edhe nga brenda, bile, nëntë muaj rresht.

Nëna shqeu sytë dhe shikoi të birë e saj me habi, i cili i tha

- Ti Alo, para se të vije në këtë botë, ku ke jetuar, në bahçenë e Nishanajve?

- Jo, - tha plaka, - në bark të nënës.

- Po edhe doktori atë do të thotë.

- E kush ju merr vesh ju kur flitni.

Pasi mbarova, plaka më kërkoi ilaçet, recetën e hapeve.

- Nuk jap ilaçe unë teto Alo, - i thashë, - pse nuk dua që të pasurohet Aleks Ceçi, unë jap ilaçe popullore. Nesër që në mëngjes dërgo Perikun në kodrat e Malit të Gjerë që e ke urbi kokë dhe të të sjellë apistja* *( Nga greqishtja, që do të thotë pelin, bimë medicinale.) dhe çaj mali. Apistjanë zieje fort me ujë dhe lëngun që është zeher pije në mëngjes herët, pastaj futja një trahanaje të përvëluar me ca gjalpë e piper të kuq, gri ca djathë, ose në qoftë se buti ka arritur fundín, ia f ut me shëllirë e meze me qepë të thata dhe, pasi të hash, ia fut një gjumi që të bindet dynjaja. Né mbrëmje dy kupa me çaj mali dhe bizhgo që ka në Përroin e Cullos. Kështu i kam dhënë edhe nënës sime dhc është si fidan.

-More djalë, si ta quajnë nënën? - më pyeti teto Aloja.

- Cila nënë, ajo qn më lindi apo ajo që më dha gji? Ajo që më lindi quhet Gjulo, Gjylistan - bahge e trëndafilave. Ajo që më dha gji quhet Rabi, gruaja e Ramo Jolixhiut.

- Prandaj je kështu, -- tha plaka.

- Si jam?

- Ezmer.

- Ashtu është, - i them, - janë përzier gjaku me qumështin.

Né këtë muhabet erdhi Feriku, djali më i vogël i teto Alos, shoku im edhe ky.

- Mirë se erdhe Enver, - thotë Feriku.

- Pse e njeh ti këtë doktor? - e pyeti nëna.

- U, s'e njoh! Ne jemi shokë, vemi të dielat né lumë, zëmë peshq dhe i tiganisim me vaj né breg të lumit, është djali i xha Halil Hoxhës.

Duke iu kthyer Eminit ajo tha:

-- Uu, qafiri, ç'më gënjeu. Ti i rregullon këto plane.

Plaka e dashur më mori dorën, më tërhoqi ndaj vetes dhe dulce më puthur më tha: «Po ti mo, deshe t'i heq çitjanet, ë? Do Via them Gjulos ç'më punove».

Dhe unë né kohën e Luftës Nacionalglirimtare, një natë, né Gurakuq, kur po shëtitnim, ia thashë shakanë e teto Alos vëllait të saj, shokut tim të paharruar të luftës, dr. Orner Nishanit. Ai qeshte me të madhe me atë të qeshurën karakteristike të tij dhe jehona e zërit përplasej te shkëmbi i Muzhaqit i mbuluar me borë, që ndriste né dritën e hënës.

Këto kujtime më vijnë njëri pas tjetrit aq të thjeshta, acl pa rëndësi në dukje, por që për mua marrin një kuptim të madh. Këto janë ngjarje të asaj jete që zhvillohej né atë kohë, por që lënë mbresa të thella te njeriu. Kur bën diçka dhe e bën drejt, vepron ndershmërisht, të duket si një gjë e natyrshme, e zakonshme, por unë mendoj se jeta, lufta e njerëzve na ka mësuar si të mendojmë miré, si të veprojmë drejt, si të rrojmë né shoqëri me të tjerët, si të ndihmojmë shoqi-shoqin dhe si Vi duam dhe Vi përkrahim të mjeruarit. Këto lidhen me popullin, me tokën, me atdheun. Kështu ti bëhesh i tyre dhe ata bëhen të tutë. Nuk thotë keq populli: «temi të lidhur si mishi me thoin».

Pse po më kujtohen kështu këto gjëra të popullit sot? Pse tash që po përgatitim Kongresin e 7-të të Partisë dhe na zien koka, unë gjej kohë të shkruaj edhe këto gjëra? Shkruaj për popullin tim përsëri dhe përgatitjet për Kongxesin janë për popullin tim. Populli është një dhe i pavdekshëm. Unë i shkruaj po ashtu këto gjëra, pse nga këta njerëz, nga ky popull, nga këto vuajtje, sakrifica dhe heroizma doli Partia dhe luftoi. Ne jemi bijtë dhe bijat e këtij populli, që nuk mund ta ndajmë të kaluarën nga e tashmja, pse nga ky unitet do të ndërtohet e ardhmja e ndritur, komunizmi.



Nga e majta e Sheshit të Xhepit kalon një rrugë e rregullt, dua të them pak e gjerë, me gurë, pastaj ngushtohet dhe dulce u dredhur né mes të mureve të shtëpive dhe të kopshteve, të nxjerr né sheshin e xhamisë së Palortosë, afër shtëpisë së Hasan Sinos, mikut dhe shokut të baba Çenit e të xhaxhait.

Nga e djathta e kësaj rruge, para se të hysh te shtëpia e xha Selim Bakirit, djali i hallës së anesë, tek i cili ne venim përherë për vizita e për darkë, ngjitet një rrugë me gurë e me plloça, që të çon né një sërë shtëpish po të Bakiratëve. Siç duket, Bakiratët ishin një fis që né disa breza ishin ndarë dhe kishin ndërtuar shtëpi të tjera po né atë pellg. Këto shtëpi ishin më të vogla, shumë më të vogla se të xha Selimit, të cilit xhaxhai i kishte vënë emrin «Zvingo», se ai kishte një marifet, që xhaxhai ma ka treguar, por unë nuk po e shkruaj. Shtëpitë e tjera të Bakiratë ve, sic thashë, ishin të vogla, me themele me gurë e pastaj me catma, me oborre me dërrasa dhe anembanë me lule.

Të gjitha këto familje duhej të kishin pasur nga pak tokë e bagëti dhe që me kohë i kishin ksebërë. Né njërën nga këto unë veja, se plaku i shtëpisë, xha Vehipi, në qoftë se nuk më gabon kujtesa, kishte dy djem, rijë të madh, Tahirin, dhe një tjetër sa unë, Muratin. Të dy këta, plaku i tyre, sic duket përparimtar, i kishte futur të mësonin zanatin e këpucarit dhe ishin bërë këpucarë të mirë. Tahiri drejtonte dyqanin, Murati qe si ndihmës, kishin edhe dy-tre punëtorë. Tahiri mori famë si këpucar i mirë dhe unë, kur u rrita, atje i bëja këpucët.

- M'i bëj të mira, - i thosha Muratit, - të mos më vrasin.

- C'ke ti, - më thosh ai, - do t'i bëj si për vete.

Por kurdoherë ato më vritnin. Të dy vëllezërit ishin djem lastarë, simpatikë, buzëqeshnin vazhdimisht dhe fytyrën, vecanërisht mollëzat e faqeve, i kishin të kuqe.

Më tej ndodhej shtëpia e xha Fiqos, babai i shoqes sonë, Nebahet Bakiri, një burrë i leshtë si xhaxhai im, me të cilin ishin shokë të pandarë. Xha Fiqoja banonte bashkë me të vëllanë, Shuqon, burri i Kekesë trime e babai i shokut tonë, Subiut. Shtëpia e tyre ishte e re, e gjatë, me dy kate, me shumë penxhere dhe me sehir, pse që andej shihje Sheshin e Xhepit, lumin dhe fushën. Nën shtëpi xha Fiqoja kishte një kopsht të varur, si me thënë, me tarraca, që i priste një mur poshtë né krye të Sheshit të Xhepit.

Më tej ishte shtëpia e xha Huzo Bakirit. Nuk di né kishte djem e vajza xha Huzoja. Por ai ishte një plak i miri, coban, me leshra të bardha, me fanellë të leshtë dhe me një këmishë me mëngë të gjera. Leshrat i kishte perco, si të xha Faro Hoxhës dhe mustaqet të bardha e të varura. Kur hyje te shtëpia e xha Huzos, duhej të shtyje derën e madhe të avllisë. Kjo derë, kur hapej dhe mbyllej, lëshonte një rënkim të gjatë si i një të sëmuri që lëngon me vite né stromë. Shtëpia e xha Huzos ishte interesante, me gurë e me catma. Catmaja nuk ishte e lyer. Çatia, natyrisht, qe mbuluar me dërrasa nga të Manalatit, strehët e shtëpisë qenë të gjera, mbaheshin me trarë dhe me bërryle, po prej trarësh. Penxheret ishin me drunj me xhumba si të xha Nuros.

Te xha Huzoja ne venim merrnim çdo ditë I okë e gjysmë qumësht nga lopët e tij për Balen e babait, pse e kishim të dobët. «Hajde, djalo, - më thoshte xha Huzoja, - bjere gjimin, se tani e mola Kuqon!». Kuqoja ishte lopa. Cdo herë xha Huzoja bënte një dhëmb né «araush»*, *(«Araush» - shih shpjegimin e autorit né faqen 259 të këtij libri.) që e fuste pastaj né një kamare të portës. Kur vinte koha, baba Ceni i paguante paratë xha Huzo plakut.

Kur zbrisje nga Hasanajt, poshtë, né sokakun që të conte né rrugën e xha Tile Sherifit, do t'i bëje këpucët helaq nga gurët. Sa gurë kishte né ato kohë rrugëve ! Për këtë quhet Gjirokastra qyteti i gurit, gur muret, gur çatitë, gur avllitë, gur hajatet, gur ovorotë dhe gur rrugët. Ne rronim né gur, mbi gur e nën gur, e ndienim veten të sigurt, asgjë s'na shqetësonte, sidomos ne, të vegjëlve e të rinjve, që me majën e shollëve me proka, u binim gurëve sikur të ishin topa llastiku. . .

Nëpër sokakun që dredhonte kishte disa porta me sufa prej guri. Ishin shtëpitë e Dobatëve. Cilët ishin këta Dobatë? C'punë bënin? Me se rronin? Nuk e dita kurrë, as né shtëpitë e tyre s'kisha hyrë, se nuk na lidhte gjë.

Duke kaluar rrugën e vjetër e të bukur pa gurë ishte shtëpia e xha Tile Sherifit, stanar i pasur me shumë djem e nipër, të cilët u bashkuan me Partinë dhe dolën partizanë. Xha Tilen e mbaj mend. Ai ishte një plak i gjatë, i bëshëm dhe i kuq nga fytyra, me qylaf të bardhë, me perço e me mustaqe të gjata të bardha, me poture dhe kalca të bardha, me këmishë të bardhë me mëngë të gjera, me gjoks të hapët dhe me shark të bardhë né krahë. Cdo gjë tek ai ishte e bardhë si djathi që bénte né stan dhe e shiste me napa, me porosi.

Baba Ceni e kishte mik Tilen. Unë nuk e di si e kishte zemrën xha Tilja, por mbaj mend që, kur na u dogj shtëpia dhe mbetëm pa gjë, xha Tilja na dërgoi një kalë, në samarin e të cilit vareshin një numër i mirë napash me djathë të njomë. Ky ishte një peshqesh dhe ndihmë që na jepej nga xha Tilja, në kohën e fatkeqësisë sonë. Aneja, më kujtohet, i preu copa-copa napat me djathë, i kriposi, i futi në një but, vuri disa popla, gurë të bardhë, mbi djathë dhe, mbasi i vuri kapakun, butin e leu me njëfarë qulli me gëlqere të përzier me lesh. Ai do të hapej, kur kripa t'i kishte hyrë mirë djathit. Këtë e dinte aneja, ajo «e komandonte» butin kur mbyllej dhe kur do të hapej.

- Hape, moj nuse, - i thoshte anesë baba Ceni, se duan djathë fëmija.

- Jo mulla, - i përgjigjej aneja, - se nuk është kripur akoma. Po ta hapim që tani, do ta mbarojmë shpejt.

Kështu që butin për një kohë e shikonim si «me inat» e me bisht të syrit. Ai, i vënë në një qoshe, sikur na «buzëqeshte e na bënte pizili». Ne i thoshim butit me inat, duke i futur dhe nga ndonjë shkelm: «Mos ki merak, se do të ta hamë kokën dhe çdo gjë që ke në bark, bile edhe shëllirën tënde do t'ia hedhim trahanasë së ngrohtë, kur të na e bëjë aneja në mëngjes».

Mbasi kaloje rrugën e xha Tile Sherifit, dilje në Sheshin e Zemanit. Sanoja që vajti këto ditë në Gjirokastër më tha : «Enver, unë nuk shkova dot, po më thanë se në Sheshin e Zemanit kanë ngr itur një shkollë të madhe». Përnjëherë më shkoi nëpër mend ai shesh dhe ndenja për një minutë si i hutuar, pse ndjeva njëkohësisht hidhërim dhe gëzim. «Të ka ndodhur ndonjëherë të provosh një gjendje të tillë shpirtërore?» - i thashë Nexhmijes, e cila i dëgjon me vëmendje dhe kërkon t'i njohë kujtimet e mia të vegjëlisë. Asaj ia them jo një herë, por nga njëzet herë këto kujtime, saqë në ndonjë rast më thotë me të qeshur: «Enver, mos e përsërit, se e di përmendsh jo vetëm këtë, por edhe mustaqet e bardha të xha Huzos». Ndjeva një hidhërim dhe një nostalgji për furrën e Mamanit, furrën time të dashur që më kishte ushqyer, furrën ku ishte furrxhi Dauti i Çiçimakos. Me siguri furra tash është zhdukur dhe vendin e saj e ka zënë shkolla. Ndjeva njëkohësisht gëzim, pse shkolla dhe dituria janë po aq jetike sa edhe buka.

Bukën tash në Gjirokastër e pjekin në furra moderne. Fur ra e Dautit u zhduk, ajo mbeti vetëm në kujtimet tona dhe unë nuk kam bërë keq që kam shkruar për të. Ajo furr ë një haur i gjatë ishte, s'qe ndonjë «monument histor ik», as ka pasur ndonjë histori, po tek ajo furrë, si në të tjerat, i shkonte mendja popullit kur ulej në sofër, kur Ariste kulaçin, kur ngjyente birjanin.

Duke ndjekur rrugën e Fejo Xhaxhiut e të Halit Kadaresë, babai i Ismail Kadaresë, del nga e djathta në një sokak, në krye të të cilit, përballë, ishte shtëpia e një hoxhe, që kishte ca vajza me leshra të kuqe. Kjo qe një shtëpi e vogël që kishte një portë me strehë. Unë kisha shkuar disa herë, pse më dërgonte atje afër nënoja për të ndrequr ombrellat që era e marrë na i pr ishte, sidomos telat. Ndreqësi i ombrellave quhej Shahin Bakiri, burrë i kaluar nga mosha, me mjekër dhe i tharë. Ai duhej të ishte shumë fukara, pse, kur i çoja ombrellën, më thoshte: «Dëgjo, djalë i Halilit, njerëzit nuk janë njësoj, janë ca që e kanë zët shinë, erën e madhe dhe furtunën, kurse ka të tjerë që i duan këto. Ja, unë plaku i dua, pse më ushqejnë. Juve ju prishen ombrellat, unë jua ndreq, fitoj me këtë punë ca lekë dhe rroj, hamë bukë unë dhe plaka».

Xha Shahini kishte një mangall të vogël, një çekankë, një pincë dhe ca hekurishte. Ai vinte syzet të lidhura me gjalmë dhe fillonte punën «çakër-çikër». E ndreqte ombrellën, pastaj ma jepte dhe unë i thosha: «Sa lekë të bën haka, që t'i them nënosë». Ai më thoshte një ose tre lekë, si të qe prishur ombrella. Unë i silija lekët dhe xha Shahini më thoshte: «Më paç uratën djalo!». Nganjëherë ai më thoshte: «Dëgjo, Enver, i thuaj mulla Hisenjit, të mos më harrojë mua, né rast se beledieja ose vakëfi ndan ndonjë çikë miell». Unë i thosha: «Si urdhëron, xha Shahin, do t'i them».

Tërë sokakë është kjo mëhallë, sokakë me kalldrëme të prishura, me gurë. Unë ngjitesha, zbritja dhe kurdoherë ndieja kënaqësi. Né çdo kthesë të tyre më dukej sikur do të shihja ndonjë gjë te re, ndonjë fytyrë të njohur e të panjohur. Sa i doja e i dua këta sokakë, bota e rinisë sime! Botë e çuditshme, mund të mendohet sot, por ja se né këta sokakë, né ato avlli, prapa portave prej druri, kishte shtëpi të vogla të një stili të çuditshëm, ku me mure e me dritare, ku me divane të hapëta me gardhakë, né avllitë o né kopshtijet si shami xhepi të të cilave vinin rrotull ca pula o ndonjë kokosh. Mirëpo né këto shtëpi hyje me respekt dhe me dashuri. Né një nga këto shtëpi banonte mësuesi Asaf Çipi. Ai ishte patriot, nga mësuesit e parë. Vinte i hollë nga trupi (çudi, të gjithë njerëzit që më kujtohen ishin të hollë). «Këta, mendoja unë me mendjen time të vogël, do të jenë të varfër, prandaj janë të hollë, kurse agallarët, që hanë mirë, janë të trashë». Mirëpo këtë mendim ma prishte ca xha Sako Berberi, që ishte fukara, megjithatë ishte i trashë.

Zoti Asaf kishte një mjekër të vogël, të qethur ca hollë dhe të gjatë, ai dilte kurdoherë me libra né dorë nga shtëpia e tij që e kishte né rrugën tonë, nën kopshtin e Çoktanit. «Është burrë i mirë, i ndershëm dhe mësues patriot, - më thoshte baba Ceni. - Kam luftuar me të për abecenë shqipe».

Kurse Sako Berberi ishte një bertier, që e kishte dyqanin afër xhamisë sé pazarit. Ishte njeri hallexhi, i trashë dhe i gjatë nga trupi. Jo vetëm që qethte dhe rruante, por ai shiste dhe zarzavate. Mbaj mend se kishte njé! djalë, shok me mua né shkollë, që nuk e di ç'u bë më vonë né jetë. Ai ka pasur dhe një vajzë të vogël që as e kisha parë, as e njihja. Mundet që kjo vajzë xha Sakos i kishte lindur shumë vonë. Kur filloi Lufta Nacionalçlirimtare edhe kjo vajzë e re nisi luftën që né moshë të vog°l. Vajza luftoi heroikisht e kur e kapën dhe e torturuan gjermanët, s'foli asnjë fjalë, veç: «Rroftë Partia Komuniste Shqiptare! Vdekje fashizmit, Liri popullit». Gjermanët e vranë. Kjo është Heroina e Popullit, Fato Berberi*. *(1927-1914. Nazistët gjermanë e varën në litar, në Selanik të Greqisë. I thanë: «Shkele yllin se do të të lirojmë», por ajo e mori dhe e puthi, pa iu trembur syri nga trekëmbëshi që kishte pranë. Fatoja e vogël vdekjen e pranoi, por Partinë e dashur s'e tradhtoi.)

Në shtëpi xha Sakoja rronte thjesht, varfër; gruaja, që ishte nikoqire, shtëpinë e mbante llams, siç themi ne (pastër). Xha Sakoja, para se të hapte dyqanin ne mëngjes, sidomos të hënave dhe të premteve që ishin ditë pazari, ngrihej që me natë, zinte këmbën e urës dhe atje blinte nga lunxhjotet dhe lunxhjotët zarzavatet ose pemët -né këmbë» dhe i sillte né dyqan, i vinte né kanistra, i spërkaste me ujë dhe i kishte gati për t'i shitur. Kështu ai Ariste dy lloj klientësh, ata, të cilëve u qethte leshrat dhe ata që i blinin zarzavate.

Kur i vinte ndonjë mik i njohur, xha Sakoja i porosiste një kafe. Hapte dritaren dhe bërtiste me sa kishte né kokë: «Izmet, një mesatare!». Dhe për tri minuta Izmet Doraci, né një tepsi prej teneqeje me një lug né mes dhe né krye të këtij lugu një vegël ku futej gishti, sillte kafenë dhe merrte një pullë kur kthehej të merrte filxhanin. Xha Izmeti e kishte kafenenë, në qoftë se këtë mund ta quanim kafene, në Alonxhën» e xhamisë sé pazarit ose nën kubenë e saj. Në muret e llonxhës ishin disa guva. Njerëzit e varfër ato i kishin kthyer né «dyqane të ndryshme», ku njpri mballoste këpucët, tjetri shiste rigon dhe moskokaridho, një i tretë kaushë me duhan, kurse xha Izmeti bënte kafe. Ky ishte njeri i varfër, i hollë, me një feste të zezë né kokë dhe me një futë «të bardhë!». Vrima «kafe» e xha Izmetit ishte aq e vogël, saqë vetë atë mezi e nxinte. Ai s'kishte gjë brenda veçse një gozhdë ku varte pallton né behar, një mangall të vogël gjysmë të mbushur me hi dhe disa xhezve njëshe, dyshe dhe treshe. Né mëngjes ai hapte kanatet e kësaj vrime-guvë, vinte qymyr né mangall, e ndizte dhe e frynte me fisë, pastaj vinte xhezvetë me ujë dhe priste klientët.

Këta ishin dy lloj, «myshterinjtë e përhershëm», që qenë dyqanxhinjtë rreth e rrotull, si xha Sakoja, Sefer Koçi, vëllezërit Çelo, Çali i Galanxhiut, xha Bido Tushja e të tjerë dhe myshterinjtë që kalonin rastësisht. Këta të fuZdit duhej të rrinin në bisht ose në këmbë afër guvës për ;a pirë kafenë. Për myshterinjtë e zakonshëm xha Izmeti iishte tre lloj çmimesh. Kafeja e trashë (me shumë kafe Ihe sheqer) tre pulla, ortaja, domethënë mesatarja, dy pula, e holla, domethënë gati ujë, një pullë. Tre pulla kushtonin një grosh. Myshteria i bërtiste nga larg «një orta!», «një të rëndë!» ose «dy të holla!». Çdo gjë ishte e kuptueshme. Kafenë e bluar si endë që moskovoliste dhe sheqerin xha Izmeti i mbante të mbyllura né dy pisuse binjake, që i kishte ngjitur te Malo Teneqexhiu dhe né mes, atje ku ngjiteshin me njëri-tjetrin, vinte një lugë të vogël kafeje. Kjo ishte masa për llojet e ndryshme të kafesë.

Zura né gojë Sefer Koçin. Më kujtohet se ai ishte një mesoburrë që kishte një dyqan të vogël jashtë llonxhës. Edhe ky ishte njeri i varfër, shiste pjepra, karpuze, kos nga i Kapo Bolenës, qumësht dhe ç't'i binte né doré. Donte të rronte, të rriste fëmijët. Kur më dërgonin nga shtëpia të blija ndonjë pjepër, i thosha:

- Xha Sefer, ma zgjidh të ëmbël.

- Mos u bën merak, - më thosh.

Pjepri herë dilte i ëmbël, herë «kungull». Kur dilte «kungull», nënoja thosh: «Pika të të bjerë Sefer!».

Unë mendoja: «Ç'faj ka xha Seferi, se mos ai ishte brenda né pjepër?».

Një ditë xha Seferi më tha: «Dëgjo, djali i Halilit, i thuaj baba Çenit se jam shumë shtrënguar, kam katër muaj që nuk kam paguar qiranë e dyqanit dhe s'e paguaj dot. Dhe eja më thuaj ç'do të të thotë mullai». Dyqani i xha Seferit ishte dyqani i vakëfit dhe baba Çeni, si belediereiz ishte edhe administrator i vakëfit. Né drekë ia thashë baba Çenit dhe ky ma dha përgjigjen, që vajta ia shpura xha Seferit. «Më tha baba Çeni, i thuaj Seferit, ç'më çan kokën, kurrë mos i pagoftë qiratë, nuk më prishet puna, paratë e vakëfit unë ia ndaj fukarasë, po dhe Seferi fukara është, të mos e bëjë qejfin qeder!». Kur mbarova, xha Seferi, duke më dhënë dy fiq shëngjinës, tha: «Hajde mulla Hisenj, të puthça mjekrën!».

Sot né kohën e Partisë djali i xha Seferit është zëvendësministër i Arsimit. Si e transformoi Shqipërinë Partia! As né ëndërr nuk mund të shihte xha Seferi se djali i tij do të bëhej zëvendësministër. Fukarenjtë Partia i solli né fuqi dhe i bëri zotër të vendit.

Siç e kam thënë edhe shumë herë të tjera, më pëlqe nin shumë rrugët dhe sokakët e Gjirokastrës. Unë dija dhe shumë i mbaj mend se kush rrinte në filan portë të filan sokaku. Shumë herë, kur piqnim bukë te furra e Angonatëve dhe prisja sa të dilte furra, kapërceja urën e vogël mbi përrua dhe ngjitesha lart nën muret e shtëpive të larta të Xhenetajve, dilja në shtëpitë e sheh Durros, e të sheh Hysejnit, kaloja te dera e Shahëve dhe veja në rrugën mbi përrua. Atje ulesha në një sufa porte dhe ëndërroja ose përsëritja me mend mësimet.

Nganjëherë baba Çeni më merrte nga dora osi më vinte përpara dhe shkonim i bënim vizitë xha Idriz Gurit në shtëpi. Ai, në qoftë se s'gabohem, e kishte shtëpinë afër «sarait» të Nelo Kabilit, një shtëpi me mure të larta të qëndisur e të zografisur. Xha Idrizi përqafohej me babanë, kurse mua më fërkonte kokën dhe, si të qëllonte, herë na çonte në pat, herë në odën e miqve.

Babai e kish shok e mik Idriz Gurin dhe herë bisedonte shtruar, herë bërtitnin. Unë rrija në bisht të minderit dhe haja llokumen me fiqtë e thatë që më qerasnin. Njëherë, më kujtohet se si babai dhe xha Idrizi u nxehën dhe filluan të sharat kundër Boço Kalos dhe Karagjozatëve. Babai hoqi me inat sarëkun dhe e vringëlloi në fund të patit. Unë u ngrita i frikësuar, mora sarëkun dhe ia vura babait në kokë. «Mirë, Enver, - tña ai, - ti shko luaj, se unë e Idrizi tremi punë». Dhe unë dola.

Mjaft herë ngjitja rrugën e Guratëve, para se të dalësh tek urat e mëdha që përbënin ujësjellësin, q? sillte ujët në kala. I gjithë ky bllok shtëpish, që i janë ngjitur një kodre mjaft të lartë, më tra lënë mbr esa në kujtesn time jo nga njerëzit, pse ata ishin ca agallare, ca kadilerë, ca qytetarë të mesëm, si Guratë (Muharrem Gurri, këpucar). Lulojt, Sadik Karagjozi (aga blegtor, e pijanec m: famë), por nga dispozicioni dhe arkitektura e shtëpive. Këto shtëpi janë tipike gjirokastrite, me mure me gurë, me çati me dërrasa, me bërryle të dala jashtë, me penxhere të mëdha të odave të katit të dytë dhe më t° vogla ato t° katit të parë, ku ishin zakonisht odatë e dimrit. Rruga që të çonte në çdo shtëpi, gjarpëronte duke u ngjitur e ngjitur nëpërmjet mureve të larta të shtëpive e të oborreve. Në rrugë kishin portat e tyre të mëdha me kanata prej druri, me dy sufa, me çokun që e trokisje mbi një gozhdë të gjerë, dhe me pullaz me dërrasa. Kur hapej dera, do të shkoje në avlli të shtruara. Çdo shtëpi kishte nga një copë bahge «të varur» me disa pemë per hije dhe rrallë frutore. Shtëpitë e Lulos e të Karagjozit, kur ngjiteshe, nga ana e djathtë e rrugës, binin mbi përruan që gjarpëronte dhe sillte popla nga Mali i Gjerë.

Në këtë grup shtëpish me shtat të gurtë, ngjita pas Çlirimit shkallët e larta të njërës prej tyre. Më çuan në odën e madhe havadane për t'u takuar me Lutfi Karagjozin dhe gruan e tij trimëreshë, prindërit e partizan Astrit Karagjozitl që ra dëshmor. Duke biseduar me Lutfinë që vuante nga azma, i them

- Lutfi, duhet të të japim një shtëpi më poshtë, në Palorto, që të mos ngjitësh gjithë këtë të përpjetë.

Ai m'u përgjigj : «Të rrojë Partia, po dëshira ime është të qëndroj këtu, pse në muzgun e natës shoh nga penxherja të ndrisin tej dritat në varrezat e dëshmorëve, ku prehen edhe eshtrat e djalit tonë të dashur, Astritit».

Po ashtu tra qenë patriot edhe Qemal Halim Karagjoz*, *( Ra dëshmor më 6 dhjetor 1944 në Mal të Zi, duke luftuar në radhët e forcave partizane shqiptare, që kishin shkuar në ndihmë për çlirimin e popujve të Jugosllavisë.) që u shkëput nga klasa e tij dhe u bashkua me luftën që udhëhoqi Partia.

Më lart, mbi përrua ngrihen shtëpitë e Resajve, ku kishim dhënë nuse, te Saliko Resoja, Hasibenë e baba Qenit e ku ne venim shpesh për mik. Kur rrinim për darkë te Hasibeja, mblidheshim me shokët, Naxhi Totozanin, Nesip Gjebrenë, Bahri Aliten e të tjerë dhe thoshim historira në hajsomer, nën shtëpinë e Qemal dhe të Hasan Gegës, ku ishte një rrap i madh që thuhej se ishte më tep6r se 100-vjegar. Nga rruga lart, duke ardhur nga Mali i Gjerë, zbritnin herë pas here mushkat dhe gomarët e dërrasaxhinjve, të Vaho Lloçkos e të Ramo Dudumit. Mushkat e ngarkuara me dërrasa, me të cilat mbuloheshin shtëpitë, bënin po aq zhurmë kur zbritnin tatëpjetë, sa dhe kafshët e Hajro Gaxhellos.

Dërrasaxhinjtë e Dunavatit të Sipërm ishin punëtorë nga më të varfrit dhe më të fortët. Atëherë nuk kishte dinamit, ata kishin nga një qysqi, një kazmë, një çekan dhe një lopatë, qëronin baltën me duar nga shpellat, gjenin shtresën, futnin qysqinë, i vinin një gur nën të dhe rëndonin mbi hekur. Sa më e gjerë të ishte dërrasa, aq më të mira ishin, pse evitoheshin arallëqet në çati dhe nuk lejonin të futej shiu. Duart e tyre ishin të regjura, si me pluhur, të ashpra, si të usta Leko muratorit, mikut të familjes sonë.

Këta njerëz kaq punëtorë dhe të nderuar, agallarët e Gjirokastrës i kishin në vendin më të për çmuar të shoqërisë. Kur donin të shanin ndokënd i thoshin: «Shko mor dërrasaxhi!». Por janë këta proletarë të kohës së vegjëlisë dhe të gjyshërve e të stërgjyshërve tanë që tok me ustallarët, si usta Lekoja e të tjerë i lanë Shqipërisë një qytet aq të bukur muze, që do të rrojë në shekuj.

Lufta kundër okupatorëve ndau grurin nga kashta. Agallarët dhe sojin e sorollopin e tyre i zhduku përgjithmonë Partia dhe lufta e saj, kurse puna e dërrasaxhinjve dhe e mjeshtërve ndërtues e muratorë ndrit si monument i përjetshëm dhe i bukur. Kur shikon nga mafia e Kucullës atë det çatish me dërrasa, të kujtohet puna e palodhur, djersa çurk, mjerimi dhe varfëria e atyre duarartëve, që me duart e çara e tërë kallo, i dhanë gurit të ftohtë ngrohtësinë dhe bukurinë e jetës.

Ndieja një kënaqësi të madhe kur veja me anenë ose vetëm në shtëpi të shokut tim të dashur, Aqif Selfos. Edhe Aqifi me xha Avdulin e kishin shtëpinë në një majë kodre. Ato shtëpi të bukura dukeshin nga bedenat e kalasë si një kështjellë me plot dyer, penxhere etj. Ishin tri-katër shtëpi në atë pellg, por për mua më e dashura ishte ajo e Aqifit, e ulët, me hajate, me një kat mbi to, me një divan të gjatë e me penxhere të mëdha që shihnin nga bahçeja me fiq, me thanë, me dardhë, me pjergulla ose shihnin edhe nga shtëpia e Husamit. Nga prapa, ngjitur me të, ishte shtëpia e xha Zenel Selfos, plot me burra, vëllezër a djem të plakut xha Zenel, burrë i shkurtër, me leshra dhe me mjekër të bardhë, që mbështetej në një shkop të cilin e kishte bërë vetë me dru të thanës së bahçesë së tifi plot drurë, që varej nën shtëpi. Ky grup shtëpish ishte i rrethuar me gjelbërim. Nuk di nëse të rinjtë e ruajnë tani ambientin e gjelbër të atyre kohëve të shkuara për të cilat po flas.

Në lagjen Cfakë ku kemi banuar, diku në kujtimet e mia kam shkruar për njerëzit, për shtëpitë, për kopshtet, prandaj këto mund edhe të përsëriten këtu. Për të vajtur në Cfakë, kishte dy rrugë, mund të kaloje nga nënkalaja, nga Ura e Zerzebilit, së cilës anetë dhe nanatë i kanë kënduar vargjet:



«Mu te Ur' e Zerzebilit, Behançe, bil e Bakirit, të vrau plumbi i qafirit, pse agrite perçen e sirit».





Nga Ura e Zerzebilit dilje në Coçolajt, ngjitje një rrugë brokërimë dhe arrije në majë të lagjes, te shtëpitë e Zazanajve. Atje e kishte shtëpinë motra ime, Fahrieja, ku qëndruam disa vjet. Çudi, këtu, në këto mëhallë që mund t'i quajmë malore, shtëpitë ishin të ndara, të veçuara, por ndërmjet tyre ka edhe të bashkuara. Ishin grumbull një fis: Zazanajt, Omaratët, Kuçukajt etj.

Rruga tjetër për në Cfakë ishte ajo që duke kaluar nga Pasha Kauri, zbritje poshtë, nën shpellën e kalasë, ku fshiheshim kur na zinte shiu, uleshe poshtë një rruge mbi përrua, kaloje më tutje te një urë e vjetër dhe filloje e ngjiteshe. Në këtë rrugë, përpjetë, kishte shtëpi të vogla, me porta e pa porta, me oborre që i mbulonte bari. Mua më kujtohet që në një nga këto shtëpi rronte një Lato Mezini. Ky ishte telegrafçi, më i madh në moshë nga unë, qe i hollë, mbante në kokë një borsalinë të vjetër, po ishte njeri i thjeshtë. Për ne të tjerët Latoja ishte njeri i zoti, se jo vetëm që dinte të shkruante si ne, por shkruante edhe në një makinë të vogël në telegrafanë, që ia bënte: pi-pi-pi (mors).

Më lart shtëpisë së Latos ishte shtëpia e babait të Malo Kasit. Maloja ishte shoku ynë, po nuk para mësonte, herë-herë vente edhe nga koriet me dele. Babai i tij kishte një dyqan mjaft të madh që shiste gozhdë, patkonj, pajisje për kafshë. Dyqani i tij në atë kohë ishte në të hyrë të rrugës që të conte në xhaminë e sheh Durros, ku bëheshin pazaret.

Afër Kasit ishte shtëpia e Malo Mikos. Unë emrin ia kisha dëgjuar këtij njeriu të thjeshtë që rrallë kujtohet. Më tej, kishte shtëpinë edhe Isuf Omari. Shtëpia e Çufes, sic e quanim, ishte në breg, në të ngjitur. Kjo shtëpi ishte e Sejdo Omarit dhe e Hazbi Omarit. I pari ishte një aga i pasur me kope dhensh; i vëllai, Hazbiu, babai i Cufes, ishte një pijanec me famë. Unë kisha vajtur në shtëpinë e tyre, pse plaku im kishte të bënte me të nga gjyshja. Kishin një shtëpi të madhe, të bukur, por njerëzit që banonin në të qenë të ligj. Sejdo Omari ishte i egër edhe nga fytyra, edhe nga karakteri. Ai kishte ca vetulla të trasha dhe mustaqe si xhufkat e shollëve. Kjo shtëpi u bë çerdhe grerëzash. Djemtë e Sejdos, burra, u bënë tregtarë të mëdhenj dhe, kur u okupua Shqipëria, e tradhtuan atdheun, u bënë ballistë, u bashkuan dhe bashkëpunuan me italianët dhe me gjermanët. Ata ishin armiqtë tanë të betuar, armiq të popullit, të Partisë, të Frontit Nacionalçlirimtar. Me Çlirimin e vendit ata u arratisën me okupatorët, ndryshe i priste plumbi.

Pikërisht në këtë çerdhe kulakësh dhe tradhtarësh, në këtë çerdhe gjembash, lindi një trëndafil, Çufe Omari. Ai ishte djalë i vogël, kur unë isha student. Ishte i zgjuar, i shkathët, me sy të ndritur dhe me një profil si thikë të hollë. Kur armiku italian na okupoi, Çufe Omari, djalë i ri, u shkëput nga klasa e tij, u bashkua me komunistët dhe filloi luftën bashkë me Muzo Asqeriun. Kur filluan atentatet dhe goditjet, Çufja ishte kudo, i pafrikshëm, trim. Muzo Asqeriu u vra duke luftuar*, *( Më 19 kórrik 1942 në fushën e Gorricës, në Dropullin e Poshtëm, Gjirokastër.) po edhe Çufe Omari* *( Ra dëshmor afër Ujit të Ftohtë të Tepelenës, rrëzë Golikut, buzë lumit Drino.) u vra duke luftuar heroikisht kundër prefektit të Gjirokastrës, tradhtarit Tahir Kolgjini, të cilit i kishte zënë pr itë për ta vrarë.

Afër shtëpisë së Sejdo Omarit ndodhet shtëpia e Asllan Muhedinit, «Kufoit», sic e thërritnim ne në shkollë, sepse nuk dëgjonte. E kishim shok klase. Unë kisha vajtur në shtëpinë e tij dhe më kishte bërë përshtypje se, për të hyrë te dera e vërtetë e brendshme e shtëpisë, duhet të kaloje dy oborre të ndara me një mur të lartë. Në mes të murit ishte një portë dhe mbi rrugë një portë tjetër e madhe me dy kolona. Kur e pyesja Asllanin pse e kishin shtëpinë me dy avlli dhe me mure të larta, ai përgjigjej : «Për t'u mbrojtur nga armiqtë e kusarët».

Kur zbritnim me shokë të vegjëlisë nga dera e sahatit të kalasë, na pëlqente shumë të kalonim nga rruga e Pazarit të Vjetër. Kjo ishte një rrugë shumë karakteristike, e ngushtë, me kalldrëm, jo e mbajtur mirë. Nga të dy anët e rrugës kishte shtëpi të tipit të vjetër gjirokastrit me porta me gurë, me sufara, penxheret me hekura të bëra nga kovaçët, si Qato evgjiti, herë-herë të dala, që gati sa nuk puqeshin me penxheret përballë. Me siguri nëpërmjet këtyre penxhereve kërciste muhabeti në mes grave dhe vajzave duke qëndisur dhe duke bërë huja të bukura për shamitë që lidhnin në kokë. Mjaft dritare në atë kohë kishin edhe kafaze. Zakonisht në shtëpitë me të tilla dritare banonin familje të besimit mysliman.

Kjo mëhallë, që bashkohej me Pllakën, banohej edhe nga myslimanë edhe nga të krishterë. Ata rronin në harmoni të plotë, feja zor se i ndante gjirokastritët. Ky sokak i gjatë dhe i përdredhur të nxirrte në xhade, përballë një pusi, që, po të zbrisje, të çonte te kodra ku venim luanim. Aty do të preheshin më vonë eshtrat e patriotit të shquar Bajo Topulli dhe mua më takoi nderi i madh të mbaja fjalimin përkujtimor*. *( Në këtë fjalim shoku Enver Hoxha, ndër të tjera, tha: «Ne, që e gjetëm këtë Shqipëri të lirë, këtë Shqipëri që na e përgatitët ju me gjakun e zemrës, nuk munti të ndihemi krenarë, po qe se nuk do t'i sjellim një përmirësim shoqërisë shqiptare që ju e deshët aq fort. Ju bëtë sa mundët, por, ne, gjatë këtyre 25 vjetëve, s'kemi bërë aq sa duhet, por djalëria që po mëkëmbet, ju zotohet mbi këtë varr, që është një faltore e shenjtë e çdo shqiptari, se nuk do t'i mungojë as vullneti dhe as kurajua kur ka për të ardhur puna që të përgatitim një Shqipëri më të lumtur, një Shqipëri më të begatshme». (Gazeta «Demokratia». 1 gusht 1936.))

Në këtë kodër të shenjtë tash janë grumbulluar në një arkitekturë të rrallë monumentale varret e Bajos, Çerçizit e Çajupit, këtyre rilindësve të lavdishëm. Atje më vonë, në kohën e Partisë, u ngrit edhe një shkollë; kur vajta në Gjirokastër, shkova atje*, *( Më 26 tetor 1963. Duke u folur nxënësve të kësaj shkolle, shoku Enver Hoxha, ndër të tjera tha: «...nuk ka nder më të madh se të jesh afër këtyre heronjve. Rrallë mund të ndod;hë që të kesh afër oborrit të shkollës heronj. Për këtë arsye shkolla juaj duhet të jetë shembullore...». (Enver Hoxha. Vepra, vë1l. 25, f. 486.)) u përula më parë me respekt mbi varret e rilindësve, pastaj vizitova shkollën dhe bisedova me nxënësit. Simbolike është kjo shkollë, pse është ngritur pranë atyre njerëzve të mëdhenj që luftuan me pendë e me pushkë për lirinë e popullit, për pavarësinë e atdheut, për gjuhën shqipe dhe për shkollat shqipe.

Ç'nuk më kujtohet? Çdo gjë më kujtohet, që nga teto Nasipja e xha Abdullahut, që nuk kishte ç'të hante (prandaj mori dy djemtë e saj dhe çupën, shokë të mi të vegjëlisë, Muzejenin, Hakiun dhe Besimin, shkoi në Izmir te xha Abdullahu dhe vdiq në dhe të huaj) dhe deri te plaka e Pano Bubës, që e kishte shtëpinë e saj të vogël në Varosh, afër liceut të vjetër, plakë që qëmtonte lloj-lloj barërash e lulesh në kodra e në qersa, të cilat i ziente dhe me to bënte melheme (ilaçe), që i vinte në disa kuti të vogla të bëra me një dërrasë të hollë në të verdhë. Më kujtohet që kam shkuar tek ajo me anenë dhe blemë një ilaç për Nadon e babait, se vuante nga kanceri. Njerëzit bënin çmos për të shëruar sëmundjet dhe të tjerë bënin çmos për të fituar bukën e ditës!

Unë nuk mund të harroj kujtimin e Neime evgjites, që ishte kryemjeshtre në lyerjen e shtëpive. Ajo rrinte te hauri i Bastri Çuçit. Aneja më thoshte për të:

- S'ka në botë si Neimeja, asnjë s'ia arrin asaj në të lier. Ajo di të ziejë si duhet gëlqeren, di se sa kripë t'i hedhë, çivitin e hedh me aq orta, si me dërhem dhe, kur e lien me atë dorë të artë, muri duket si kadife e bardhë.

Unë e pyesja anenë:

- Po Katero e Çoros si liente?

E pyesja se atë e kisha parë që lyente shtëpinë e dajkos.

- Dhe Kateroja liente mirë, - më thoshte aneja, - po jo si Neimeja. Ne, - vazhdonte aneja, - në shtëpinë tonë i lienim vetë, ja me këto gjishtre të holla.

Dhe dulce më treguar duart e saj të holla, plot me damarë gjaku, të dalë nga pleqëria, më thoshte:

- Mua më ndihmonte edhe Refo e Shaqirit, që e kishim si bilën tonë. Edhe ajo liente me sevda.

Aneja ime e dashur vetë punonte, vetë i vinte vërdallë gjithë shtëpisë, të gjithë neve, rrallë merrte punëtore nga jashtë dhe, kur nuk ia dilte dot, merrte ndonjë vetëm për një ditë dhe të dyja punonin me llërë përveshur. Kur e mbaronin punën, punëtorja që ishte e njohur e shtëpisë, hante me ne në një sufra dhe në mbrëmje aneja i jepte hakën në lekë, nga një sahan me gjellë me ç'të ndodhej dhe një copë të madhe kulaç mbi të.

Aneja dinte të gatuante mirë, po kur e pyesja kush ishte ajo grua që gatuante më mirë në Gjirokastër, më thoshte: «Mbi Bejekon e Kobuzit nga Dunavati unë s'vë njeri». Kjo ishte një grua e varfër me dy vajza që, për të rrojtur, kishte mësuar të gatuante saqë nuk e arrinte njeri. «Gatuante dhe Hano e Behushit, - shtonte aneja, por kjo krahas Bejekos ishte si kako Rinua, përkrah kako Pinos, që qëndiste vajzat nuse».

Tërë Gjirokastra në këto momente është imja, me njerëzit, me shtëpitë, me rrugët, me sokakët, me bahçetë, me vreshtat, me qersat, me kishat, xhamitë, teqetë, sterat, puset e më vonë çezmat, me çdo gjë, me çdo gjë. Edhe ata që kanë vdekur, edhe ato gjëra që kanë ndryshuar, që nga koha e vegjëlisë sime rrojnë të gjalla në kujtesën dhe në zemrën time, unë kam mall për të gjitha këto. Unë s'kam mundësi tanfi të vete aq sa do të desha, por kujtesa sheh çdo gjë dhe përherë, me kujtesë, ngjis e zbres sokakët, futem nëpër shtëpi, ulem në sufatë, në minderet e pateve, bisedoj me xhaxhot, me tetot, me xhikot, me katënxhikat, me nuset, luaj në kopshte, në rrugë e në sheshe me shokët e mi të vegjëlisë, disa nga të cilët kanë vdekur, disa kanë rënë dëshmorë, disa të tjerë rrojnë dhe janë bërë gjyshër e stërgjyshër.

Këto kujtime të pakta që më zienin në kokë doja adsolutisht t'i shkruaja, t'i hidhja në letër për veten time, për Nexhmijen dhe për fëmijët e mi, për nipërit e mbesat që do të më vijnë, që nëpërmjet tyre të njohin, sado zbehtë, vendlindjen time aq të bukur, ku kam rrojtur, luajtur e mësuar, ku edhe sot rron, punon dhe lufton një popull i mrekullueshëm dhe heroik.

Fillova t'i shkruaj këto kujtime në një kohë kur më zien koka, pse më duhet të punoj intensivisht për Kongresin e Partisë, për raportet dhe për probleme të tjera. Por nëpërmes kësaj pune, si për t'u çlodhur, nxjerr këtë defter nga sirtari dhe shkruaj me kënaqësi kujtime nga më të bukurat të rinisë sime! E ndiej veten më të gjallë, kthehem në kohën e rinisë, më duket se marr forca. Me të dëgjuar se vjen Nexhmija, me të shpejtë e fsheh fletoren, sepse më qorton dulce më thënë

- Ç'bën kështu, Enver, pse e lodh veten akoma më shumë, kur je kaq i ngarkuar me punët e Kongresit.. .

- Mirë, mirë, - i them, - po ti më nxite, tanfi më thua lëri!

Ka të drejtë mamaja juaj, të dashur fëmijët e mi, ajo kujdeset për shëndetin tim, por megjithatë, kur nuk është ajo, unë ndjek «fillin e Arianës» për të dalë në kujtimet e mia që nuk kanë fund. Prandaj, ky shkrim mbetet pa fund. Dashuria për atdheun, për popullin, për Partinë, për vendin e lindjes është aq e thellë, sa s'e gjen dot fundin.



Shtator 1976

FURRXHINJTË E MËHALLËVE





Eçuditshme mund t'u duket disave, që unë mendoj dhe shkruaj për furrxhinjtë e Gjirokastrës, që kanë jetuar e punuar të paktën 60-70 vjet më parë. Po ja, kështu është! S'më rrihet. Kam një dashuri dhe një nostalgji për këta njerëz të thjeshtë të popullit. Ata ishin punëtorë të zjarrit, të flakës, të tymit, ishin të nxirë nga fytyra dhe nga rrobat e punës, por zemrat e tyre rrihnin si e si të kënaqnin gjithë njerëzit e mëhallës ku punonin. Asnjëri nuk i thoshte furrxhiut se ishte «njeriu më i afërt i tyre», shumë as e mendonin dhe as e kuptonin këtë gështje njerëzore dhe reale. Furrxhiu? «Hajde, me, një palo furrxhi është, na pjek bukët dhe ne e paguajmë për këtë». Furrxhiu nuk thirrej veçse rrallë e tek né dasma, né ziafete o né ndodhira të tjera dhe si për mëshirë. Zakonisht i dërgohej këtij nga një ganak kabuni, një copë mish i pjekur nga dora e tij dhe me kujdesin e tij, mbi këto i vihej edhe ndonjë thelë bakllava dhe «hajde, mjaft i kish!». Shumë herë ai vetë as i shijonte fare.

Ky njeri i mire, i thjeshtë e i dashur nuk bënte fjalë dhe, pranë derës së furrës nga dilte afshi i zjarrit, e hante atë çka i dërgonin ose e ruante dhe, kur mbyllte furr ën në mbrëmje, ashtu i lodhur e i nxirë nga tymi dhe me trup të djersitur, hidhte pallton në sup, merrte çanakun e «dasmës» dhe e çonte në shtëpi ta hante me gr uan, nënën, motrën e fëmijët. Që të gjithë pritnin nga duart e tij ! Ai sa cimbiste nga një çikë dhe ua linte të vegjëlve hisenë e tij. Për vete furrxhiu mjaftohej me një copë kulaç misri të forte, që e priste thela-thela, nxirrte prushin nga gjirma e patit të vogël ku rrinin, vinte cimbidh:n mbi to dhe shtronte fetat e kulaçit, i thekte, i shkrifëronte, i skuqte, disa herë edhe i digjte, por i bënte të shijshme. Dhe kështu furrxhiu, miku më i mire i popullit të mëhallës, pinte nga një gotë raki per të hequr mërzinë e per t'u çlodhur, hante kafshata-kafshata kulaçe me një çikë djathë e një qepë të thatë si meze dhe mendonte dertet dhe hallet e tij, që ishin si hallet e gjithë popullit.

Unë s'jam shkrimtar që të thur novela, shkruaj thjesht kujtimet e mia, që m'i ka kërkuar Nexhmija, i shkruaj per fëmijët tanë, per nipërit dhe mbesat që do të na lindin së shpejti, që të njohin huqet e mia, jetën, ndjenjat intime të zemrës sime, per njerëzit që më rrethonin, per ata njerëz me të cilët rrojta, që më pane të rritesha, që më mësuan dhe më ushqyen me mënyrën e tyre, që më këshilluan, që ndonjëherë edhe më kanë shkulur veshin, dhe më kanë futur ndonjë bacë në faqe, pse, sigurisht, si i vogël që isha, nuk do të thotë se kam qenë «engjëll». Çdo gjë e tyre më ka shërbyer në jetë, më ka bërë mire.

Këta njerëz të popullit i kam dashur që në vegjëli dhe tash në këtë moshë të kaluar i kam përpara syve, ashtu të mire, siç ishin. Ata patjetër mund të kenë pasur edhe gjëra per t'u kritikuar, por, të them të drejtën, ato nuk më kujtohen. Si duket, njerëzve të mire duke kaluar vitet ua zhdukin dhe ua bëjnë të harrohen disa të meta që mund të kenë pasur, kurse të këqijve ua thekson dhe nuk u kujton veç të këqijat, pse ata të këqija i kanë bërë popullit.

Duke shkruar disa kujtime per furrxhinjtë e Gjirokastrës, nuk shkruaj as tregime, as novela të imagjinuara, por flas per disa njerëz të thjeshtë që asnjeri nuk i njeh dhe nuk i kujton. Dhe ata që i kanë njohur, moshatarët e tyre, si xhaxhai dhe baba Çeni, kanë vdekur me kohë dhe as u shkonte kurrë ndër mend se djali dhe nipi i tyre do të rrinte të merrej me furrxhinjtë e mëhallëve të qytetit, do të shkruante një dite per ta. Por edhe shumë shokë, moshatarë të mi, as i mbajnë mend furrxhinjtë e mëhallëve të tyre.

Kur flas per furrxhinjtë, mendja më shkon te një kujtim i jetuar, i largët, i lashtë, që lidhet me furrxhi Dautin, i cili pranë oxhakut thekte copën e kulaçit. Mbiemrin atij nuk ia mbaj mend, por di që e thërritnim Dauti i Çiçimakos. Çiçimakoja ishte mëma e tij. Kështu e thërriste furrxhiun aneja, kështu e thërritnim edhe ne, fëmijët e saj. Burrat nuk thoshin kurrë Dauti i (~içimakos, por vetëm Dauti, pse në ato kohë nuk mund të zihej në gojë emri i gruas, i nënës ose i motrës së tjetrit se ishte turp dhe konsiderohej si ofendim. Zakonet e egra të sheriatit!

Dauti i Çiçimakos ishte furrxhiu i furrës së Mamanit, mu në Sheshin e Zemanit. Lidhur me këtë emër më ka mbetur në kujtesë një ngjarje me Sanon, kur ishte e vogël. Aneja na dërgonte me kokorrethe në kokë per të shpënë gjërat per t'i pjekur në furrë. Sic duket, Sanos, duke i rënduar vazhdimisht tepsia në kokë, i qe ngulur në mendje emri i furrës Mamani dhe, kur vajtën per herë të pare në shkollë, të zëna dorë per dore me Balen dhe mësuesja që do t'i regjistronte i pyeti per emrat, Balja, çupa e baba Çenit, xhaxhait tonë, iu përgjigj asaj : «Më quajnë Bale Hisenj Hoxha», kurse Sanoja i tha: «Më quajnë Sano Halil Mamani». Mësuesja ngriti kokën, hapi sytë e çuditur se i njihte dhe u tha: «Si është e mundur që keni dy mbiemra të ndryshëm, kur ju jeni bila Hoxhate?». «Hoxha më thonë dhe mua, po çoj bukët e i pjekim te furra e Mamanit». Mësuesja ishte Urani Rumbo. Ajo qeshi me naivitetin e vajzave të vogla.

Furrxhi Dauti i Çiçimakos, një mesoburrë, më shfaqet edhe tash pas kaq dekadash në kujtesën time te dera e zjarrtë e furrës me llërë përveshur dhe vetëm me një këmishë, pse për të dimër behar ishte kur doherë vapë e madhe. Ai mbante disa copa paçaure në njërën dorë dhe në tjetrën herë një kanxhë, herë një lopatë me bisht të gjatë.

E përfytyroj xha Dautin në shtëpinë e tij të vogël te rruga mbi furrë. Kjo ishte një sokak, ku me mure të rrëzuara, ku me mure në këmbë me gurë të bardhë o të murrmë nga koha, me zgavra e me vrima nëpër të cilat lëvrinin zhapinjtë, që hynin e dilnin si në shtëpinë e tyre. Ata dilnin të ngroheshin në diell, të kapnin ndonjë mizë, por ndodhte edhe që humbisnin ndonjë copë bishti, kur këmba jonë e shpejtë prej kalamani ua zinte si me darë. Unë nuk kisha frikë nga zhapinjtë, por nga gjarpërinjtë po, kurse Rushiti ose «Qepa», sic ia kishim vënë nofkën djalit të mulla Refikut dhe shokut tim të mëhallës, i famshëm për këpucët e tij të mëdha jashtë çdo mase, nuk kishte frikë as nga gjarpërinjtë.

Shtëpia e xha Dautit ishte pranë këtij sokaku të ngushtë në mes muresh, një rrugice që gjar përonte mbi shtëpinë e madhe me gurë e me çatma të familjes së Kokalarëve, të «spicerit», xha Mujtinit, babait të Eqremit, «Shurdhos», siç i thoshim, pse, kur nuk dinte mësimin, ai i thoshte mësuesit «nuk e dëgjova». Eqremin e kisha shok në shkollën fillore dhe në qytetëse, pastaj ai e la shkollën, se u shur dhua vërtet dhe u bë «farmacist» pa diplomë, nga «universiteti» i babait farmacist, xha Mujtinit, i cili qe një burrë i mirë, i dashur dhe i sjellshëm. Ai nuk u ngjante Kokalarëve të tjer ë. Atëher ë këto rrugica plot me gurë e me popla ktheheshin në «fusha futbolli», ku topa ishin gurët o ndonjë teneqe e pr ishur që na i grinin majat e shollëve dhe tabanet e tyre. Këta sokakë atëherë nuk na bënin asnjë përshtypje, por tash që po i shoh me këta sy të «pleqërisë», më duken rrugët më të bukura që kam parë në jetën time.

Shtëpia e xha Daut furrxhiut ishte e vogël, njëkatëshe, mbi një katua, pa lopë, pa dele, vetëm disa pula e ndonjë kaposh qafërrjepur hynin e dilnin nga dera e tij pa kanate, që binte nën shkallën me parmakë prej hekuri të skurjasur nga lloha dhe nga shiu. Nga dera mbi shkallë hyje në një qoshk të vogël si divan, me parmakë prej druri të nxirë nga koha, divan krejt i hapur, në erë, me një sufa prej guri nën parmakët që, kur binte shiu me tufan, të mos lagte dyshemenë me dhoga. Në krye të divanit Çiçimakoja, nëna e Dautit, kishte shtruar përdhe një minder prej thesi të mbushur me fletë misri dhe të qepur me karfoma, siç i thoshim ne në Gjirokastër. Karfomat bëheshin me spango dhe me sakoraf.

Nga divani kaloje në patin e vogël të errët, me një baxhë nga vinte drita, me një dritare të vogël me taraba, me një sergjen, ku kishte disa enë bakri dhe një kamare afër oxhakut, ku vihej llamba e vogël me vajguri. Oxhaku ishte në krye të patit. Aty bëhej zjarri, ai kishte buharinë e vet ku mbështetej pirostia, një ibrik prej bakri të nxirë pis, një cimbidh dhe afër gjirmës një skupë për të fshirë hirat. Cimbidhi ishte ai i famshmi ku thekej kulaçi i xha Dautit. Me këtë Çiçimakoja mblidhte prushet dhe i mbulonte me hi, kur shkonin të flinin.

Rreth e rrotull oxhakut kishte mindere, mindere në «buxhakë», mindere edhe në mes, të mbuluar me hindja. Në mes të odës qe shtruar një shkorsë e vjetër.

Në divan, në behar, ose në pat, në dimër, kisha shkuar disa herë për t'iu lutur xha Dautit «që të na piqte mirë byrekun nesër se do të kishim disa miq», ose kur më dërgonte aneja për bajram dhe Çiçimakoja më jepte ndonjë pemë, siç ishte zakoni.

«Mirë, mirë, - më thoshte xha Dauti kur i lutesha për të na pjekur byrekun, - i thuaj anesë se do t'ia qaj, por vetëm mos t'i hedhë gjalpë me krrëk, se s'kam ç'i bëj zjarrit të furrës». Unë veja i shpija anesë porosinë e xha Dáútit dhe ajo thoshte: «Me shumë gjalpë është fjala e parë, se bëhet i mirë bireku, por ku ta gjejmë pa! Pika që nuk i bie Dautit!». la fuste një nëmë furrxhiut edhe aneja, po pa të keq. se ajo ishte e mirë. e dashur dhe e thjeshtë me njerëzit.

Xha Dauti ishte mbreti i furrës, si Qato evgjiti mbret i farkës. Ai ishte «perëndia» e zjarrit. Hija e tij binte e zmadhohej mbi shtratin e gjerë dhe të gjatë me dhoga të nxira të furt,ës, që mbushej dinga me lloj-lloj enësh kuzhine: mamaca me bukë misri të ardhura dhe të trasha, me tepsi të holla me qollopita, me shapkate, me laropita, me byrekë me djathë ose lakrorë me mish me thembra të ngritura r reth e rrotull e të mbushura në mes me qepë të thata e të grira e me copa mishi të vogla.

Në shtratin e furrës shihje lloj-lloj tepsish të vogla e të mëdha me kulaçe prej misri, të qëndisur artistikisht me thikë në katrorë ose në r rathë, në to, ngandonjëherë, edhe nga një vizatim i bërë me majën e lugës. Kështu i qëndiste ngaherë aneja kulaçet. Në shtratin e furrës shihje gjyveçë «me veshë e pa veshë» me birjane të ndryshme me zarzavate, me mish e pa mish dhe, kur këta ishin me oriz, këtë xha Dautit ia çonim veç në një gotë ose në një çafkë që t'ia hidhte birjanit kur duhej.

Në mbrëmje, kur çdo gjë kishte mbaruar dhe në shtratin e furrës nuk kishte mbetur asnjë tepsi, sidomos në dimër, fillonin e vinin bragaçet për të zier paçatë e këmbët, nga ato që shiste në mëhallë Coroja, ose br agaçe për të zier misra të cilët i hidhnin me kallëpe, mbushnin bragaçet me ujë dhe Dauti. para se të mbyllte furrën, i vinte në furrë, mbyllte derën e saj dhe në mëngjes kur i nxirrte, ne venim merrnim gjithsecili bragaçin e tij.

Misrat e zier haheshin në mëngjes. të ngrohtë, ata ishin si fruta dhe qenë njëkohësisht buka jonë e mëngjesit. Ishte gëzim i madh për ne, kur aneja na vinte misra të zier, se në mëngjes na jepte nga dy në duar dhe ne niseshim pët, në shkollë. Misrat na ngopnin barkun, po na ngrohnin edhe duart që na mërdhinin. Kur arrinim në avllinë e shkollës. misrave u mbeteshin veç koçanët, me të cilët qëlloheshim me shokët për të luajtur «top-meso».

Mërzia jonë ishte vetëm kur çonim dhe merrnim tepsitë nga fur ra. Këtu ishin edhe zënkat me Haxhon, Balen dhe Sanon. Jo «shpjere ti». jo «pse ta shpie unë?».

«Hë, hë, - më thoshte mua aneja. - lëri llafet, do të shkosh ti, se je djalë!» dhe. para se të veja në shkollë, më rraste mbi kokë mamacën. Atëherë unë, duke e mbajtur tepsinë me të dy duart në ekuilibër, se mos më derdhej ose më binte, zbrisja sokakun plot me gurë, një sokak i ngushtë nga të dy anët me mure të larta, nga një anë ai i kopshtit të Çoktanit, ku hanim mana dhe kumbulla, pse teto Zurkon e kishim gjitone me portat karshi-karshi dhe nga ana tjetër muret e shtëpisë së Lame Calit dhe të mësuesit të vjetër patriot nga Cipat. Pastaj rrëshqisja në mes të poplave nën haurin e labes Venetike, nëna e «labushkës» Hasibe, siç e thërritnim shoqen time dhe të Sanos, me të cilën luanim çdo ditë dhe e kishim si motër.

Zbrisja pastaj nën shtëpinë e xha Iljaz Hoxhës, një rit nga mësuesit e mi patriotë, nga të parët mësues të gjuhës shqipe në Gjirokastër dhe andej dilja te furra e Mamanit. Me të shpejtë e lëshoja tepsinë mbi shtratin e furrës, se mos më ikte koha e shkollës dhe i bërtisja xha Dautit: «Prura bukën!» ose «Prura kulaçin!», si të qëllonte. Ai herë-herë s'na përgjigjej fare, nganjëherë, kur ishte me inat, na bërtiste: «Nuk e sheh, m'u prish puna se e solle ti kulaçin!». Kur venim ta merrnim të pjekur, si të qëllonte, herë kishte dalë nga furra e herë jo. Kur kishte dalë, hidhnim sytë dhe kërkonim gjënë tonë. Kurrë s'gabonim, por xha Dauti nganjëherë bërtiste: «Kujdes xhanëm, mos na ngatërroni tepsitë, pse hajde merru vesh pastaj me gratë!».

Kur në dimër bënte ftohtë e frynte thëllimi, ne futeshim në furrë, ku ishte aq ngrohtë dhe javashvash si macet, pa zhurmë. i afroheshim zjarrit të furrës. Xha Dauti i Çiçimakos bënte sikur s'na shikonte, ai vazhdonte të punonte, por, kur e shihte se shtoheshin dhe vëcër-vëcër e pengonim, ai thoshte me të qeshur, me atë gojë dhe fytyrë të skuqur dhe të djersitur nga afshi i furrës: «Largohuni, djema, se më bëtë vapë!». Kur ishte behar dhe pritnim të dilte fuma, ne luanim në Sheshin e Zemanit me pllaka, arabadaulet ose si të qëllonte:

Të premteve xha Dauti e mbyllte furrën, nuk piqte dhe këtë të gjithë banorët e lagjes e dinin. Atë ditë për të ishte pushim «pajdos», siç i thoshin atëherë. Pra, ditën e pushimit, Xha Dauti dilte në pazar, vente te kafeneja e Neim Finos, bisedonte me plakun me perço, furrxhiun e Çipajve ose vente hidhte nganjë filxhan raki te Nexhmo Hoxha. Ai vishej «resmi», siç thoshim në atë kohë, dilte i pastër. Në kokë vinte një feste të zezë pellush, vishte poture të zeza të leshta dimër behar, shollë me proka me maja të kthyera përpjetë, sic ishte «modha», peshli të qëndisur me gajtan të zi mbi të bardhë dhe nga njëri xhep i peshlisë te tjetri i dukej qosteku i verdhë që i mbante sahatin. Ne thoshim se me siguri qosteku i xha Dautit ishte i florinjtë.

Xha Dauti xhaketën e hidhte mbi një sup dhe tundte krahët si plaku i Bishtikës, megjithatë xhaketa nuk i binte kurrë. Xha Dauti pinte cigare me një çibuk prej shtogu, që sigurisht e bënte vetë në mbrëmje afër gjirmës së patit. Edhe ne, të vegjlit, e përdornim shtogun dhe jo vetëm lulet e tij të bardha që aneja na i ziente dhe ne e pinim çajin e tyre kur ishim sëmurë, por edhe degët e tij me të cilat bënim kondakë, «armët» tona, lëshonim prej tyre «plumba», letra të qullura me pështymë, i bënim si «gjyle» të vogla, si «saçme» dhe i kërcitnim.

Xha Dáuti i teto Çiçimakos, furrxhiu i mirë i mëhallës sonë, kishte një palë mustaqe që i dridhte, majat e të cilave i ngrinte përpjetë «si të Bicmarkut», thoshte plaku im (kush ishte Bismarku, s'e dija atëherë, se isha akoma në vitet e para të shkollës fillore).

Ky ishte Dauti i Çiçimakos, njëri nga furr xhinjtë e mirë të mëhallës së Palortosë, miku im i vegjëlisë, që më ushqeu kur isha î vogël, duke na pjekur bukët, dhe që ia di për të mirë, prandaj s'e harroj kurrë.

Nën mejtepin e vjetër, nën këtë ndërtesë të madhe të qytetit, nën këtë shkollë, pra, në rrëzë të murit të oborrit të saj, ndodhej dhe ndodhet akoma një furrë jo shumë e madhe, që në ato kohë e quanim «Furra e beut». E cilit bej? Nuk e di.

Pas Clirimit unë jam interesuar se kush ka qenë furrxhi në këtë furrë. Më kanë thënë se atje ka pasë punuar Maloja i Zeres* *( Në një bisedë nne kuadro kryesorë të rrethit të Gjirokastrës, më 18 mars 1978, shoku Enver Hoxha, ndër të tjera tha: « Jam shumë i kënaqur që u takova me popullin dhe sudo që grumbulli i njerëzve nuk më linte të ecj,a lirisht, prapë muhabetin me Malo Zeren e bëra... Maloja është në moshën time. Kur ishim të vegjël luanim bashkë. Këtu pranë ishte një përrua ku ne bënim «luftë•>. Më të rriturit i kishim komandantë, kurse ne, më të vegjlit ishim ushtarë.-. Kështu vepruam derisa mësuam të bënim luftë të vërtetë. Ky veprim që bënim atëherë ishte me fitim të madh për më vonë, se, duke bërë luftë. ne i qëruam njëherë e mirë armiqtë».) shoku im i vegjëlisë, ndërsa tash furrxhi është Xhevat Avdalli, këngëtar i shquar i këngës labe gjirokastrite*. *( Më 23 mars 1978, shoku Enver Hoxha doli shëtitje nëpër sokakët e Gjirokastrës. Për këtë ditë, në Ditarin e tij ai shkruan: «Duke ecur nëpër rrugë arrita në krye të Sokakut të të Marrëve, ku më doli pérpara këngëtari i njohur i këngëve gjirokastrite, furrxhiu Xhevat Avdalli. U përqafova me të dhe... ia morëm këngës: Dërgoi Gjoleka njerinë/ Lum' i Vlorësë të vijë/ Ç'u shkulën që në Radhimë...».) Këngët e Xhevatit, të Lavos, të Resulit, i kam në magnetofon, ato i dëgjoj herë pas bere dhe kënaqem. Xhevatin e njoh si këngëtar të mirë, por besoj se është edhe furrxhi i mirë.

Në këtë furrë, në vegjëlinë time, piqnim edhe ne. Ishim pajtuar me muaj ose me «araush», që e mbanim në shtëpi. Ky «araush» ishte një degë thane e gdhendur, në të cilën bëhej një «thua» i prerë me thikë, që përfaqësonte çdo tepsi o bragaç që çohej në furrë. Ndershmërisht duhej ta bëje shenjën. Xhaxhai dhe babai ishin shumë rigorozë për këtë dhe pa mbaruar muaji, venin paguanin furrxhiun.

Furra, si gjithë furrat në atë kohë, ishte një haur pak a shumë i gjatë. «Furra e beut» ishte mesatare nga madhësia, me dy dyer përballë njëra-tjetrës. Hyje nga ana e Sheshit të Kokonës, nën lice dhe dilje nga shtëpi e Çipajve, shtëpi e teto Lules, kushërirës së nëndajkos, tek e cila venim nganjëherë me anenë për darkë edhe ne të vegjlit. Teto Lule plaka ishte labe, nga fshatrat e Kurveleshit, grua bujare, e pastër, me shumë djem, nipër e mbesa. Shtëpinë ajo e mbante pastër, dhogat e odave të aaj ndritnin nga të larët, çarçafët bus të bardhë, avllia e shtëpisë me dërrasa të lyera me gëlqere, mbuluar sipër me pjergull, nën të cilën qenë radhitur vazo me lule: mëllagë të kuqe, karafila, «lafshë kaposhi» etj.

Kur hyje nga Sheshi i Kokonës furra kishte një korridor të vogël dhe në krah të djathtë të tij ishte një ndarje e vogël. Kjo duhej të ishte dhoma ku flinte furrxhiu. Ky ishte një burrë ndonja 45-50 vjeç, siç më kuj tohet. Ishte dropullit dhe e quanin Jani. Nuk e di nga ç'fshat i Dropullit ishte, por familjes sonë dhe ne të vegjëlve as na interesonte nga ishte furrxhiu, nëse ishte i krishter o mysliman, ai ishte furrxhiu ynë; s'kishte rëndësi fare për ne që quhej Jani. E gjithë edukata jonë nga baba Ceni, xhaxhai, aneja, nënoja, dajkoja, nëndajkoja, ishte afetare.

Më tej nga kjo sobalkë e vogël dhe në mbarim të korridorit të vogël zhvillohet e tërë furra me shtratin me dërrasa të nxira nga tepsitë dhe me dy rrugica në krah. Nga krei dhe ngjitur me ovoronë e liceut ishte furra ku piqeshin bukët. Rrugica e anës tjetër ishte për popullin, andej njerëzit sillnin dhe merrnin tepsitë etj. Në krye të saj, në krah të derës nga ana e Cipajve, furra kishte një penxhere mjaft të madhe që mbyllej me taraba. Këtë vetëm furrxhiu nga brenda mund ta përdorte. Ky, dilte aty merrte erë, freskohej ose bënte ndon~é muhabet me burrat që vinin e paguanin, e këshillonin, i qaheshin jo e kishe pjekur mirë, jo e kishe djegur e të tjera muhabete të tilla. Dhe xha Jani s'e bënte qejfin qeder, ai ua jepte «hazër xhevapin» të gjithëve. Disa e ofendonin dhe ai nxehej nga inati, po të kuqtë e fytyrës nuk i dukej, pse ishte vazhdimisht i skuqur nga flaka e furrës, prandaj, kur skuqej nga inati, nuk dallohej, se tymi e nxinte vazhdimisht. Vetëm nga sytë mund ta kuptoje nëse ishte i zemëruar dhe kur thoshte: «Hajt, stodhiavolo».

Ne, të vegjlit, e kishim kurdoherë mirë me usta Janin jo vetëm pse ishte furrxhiu ynë që na piqte mamacen dhe qollopitën që e hanim të ngrohtë me aq qejf me djathë, mbasi kjo furrë ishte afër shtëpisë sonë. Ne nuk mërziteshim në këtë furrë, se nuk ishte aq larg, sa ajo e Mamanit, por ishte afër shtëpisë dhe shkollës. Duke vajtur në shkollë s'na vinte rëndë të çonim edhe çfarë kishim për të shpurë në furrë dhe kur dilnim në drekë, ktheheshim me vrap, merrnim gjënë të pjekur dhe me vrap ia çonim anesë, se na grinte uria. Aq uri kishim kur dilnim nga shkolla, sa, kur hynim në furrë, harronim të mbyllnim derën. Mirëpo në dimër ishte ftohtë dhe bëhej korrent.

Jani furrxhiu na bërtiste: «Pedhimu, mbylle derën se do të më bëni oftika!». Dhe ne ktheheshim dhe mbyllnim derën se oftikanë e dinim që ishte një sëmundje e tmerrshme. Ne e donim furrxhiun tonë dhe s'donim kurrë të na sëmurej.

Por ne, të vegjlit e Hoxhatëve, e donim dhe na donte xha Jani edhe për një arsye tjetër, atë e donte baba Çeni dhe ishin miq. Baba Çeni, sido që ishte kryetar i bashkisë, ishte njeri shumë i thjeshtë, ai i urrente agallarët dhe ishte «rrogoz asqer» me vegjëlinë. Kur kthehej në mbrëmje nga beledieja, në xhep të xhybes kishte nganjëherë një shishe me raki dhe në një kartë shtupellë mbante të mbështjella disa mëlçiçka të zeza.

Baba Çeni kthehej te furra e Janit, hipte mbi shtratin e furrës, ulej pajdash, nxirrte shishen e rakisë dhe ia jipte Janit mëlçiçkat. Furrxhiu i vinte ato mbi prushet e furrës dhe fillonin e pinin që të dy me të njëjtën shishe, dulce ngrënë mëlçiçkat e qepë të thatë si meze. Kur nxehej mullai, atëherë «me mjekrën e tij në luftë», me sarëkun në kokë, që ia nxinte tymi, fillonte të sharat dhe nuk linte gjë pa thënë kundër agallarëve: Karagjozatëve, Hasanajve, arkondëve, si: Papadhopullët, Litot, Lolomanët etj. Dhe kështu, kur shishja mbaronte, që të dy, furrxhiu dhe beledier eizi, dulce iu marrë këmbët, zbritnin Sokakun e të Marrëve dhe venin në shtëpi. Te porta furrxhiu përpiqej t'i puthte dorën muliait, kurse ky e merrte për qafe furrxhiun, e puthte dhe i thoshte duke bërtitur: «Mos i puth dorën njeriut, ndryshe nuk të kam më mik!».

Ne nga brenda e dëgjonim poteren. Nënoja më thoshte: «Dil, Enver, merre babanë nga krahu, se do të thyejë kokën në shkalla». Kur hipte baba Ceni sipër, në divan, na puthte «mac e muc», na bënte gjithë jarga e lot, kurse nënosë i puthte dorën. Ajo serioze i thoshte:

- More Hisenj, more derëzi, kë ngjave kështu, kishe një deli baba, nuk bën të piç me këta njerëz, se nuk është mirë, të shajnë!

Baba Çeni atëherë inatosej dhe i thoshte nënosë, po me respekt se e donte shumë:

- Po me kë të rri, me maskarenjtë si Hasanajt e si Sami Karagjozi me shokë? Jo, Jeko, unë do të rri me zuzarët, me brazhnjarët, me jevgj, me kasapë, me furrxhinj, pse këta janë njerëz të mirë, të thjeshtë. Unë e di sa lodhen gjithë këta duke punuar dhe megjithatë nuk nxjerrin dot as bukën e gojës, kurse ata, të tjerët, janë veshur me cohë, kanë potina me sumbulla dhe rrinë e heqin tespitë.

Dhe pas gjithë këtyre të sharave baba Çeni lukuriste mbi agallarët e Gjirokastrës shpellën e madhe (thoshte një fjalë që unë s'po e shkruaj). Nënoja ulte kokën dhe thoshte: «Ç'na gjet-i me këtë!». Kurse ne të vegjlit qeshnim, e gëzonim babanë, i nduknim dhe i fshinim mjekrën. Baba Çeni na puthte dhe vazhdimisht duke qarë na thoshte: «I vritni ata qena kur të rriteni!». Nënosë nuk i durohej, kërcente dhe i thoshte: «Ooo! Aferim Hisenj, ç'janë këto që thua para fëmijëve? Enver, të keqen, më thosh mua, - mos e dëgjo babanë, se ai nuk di se ç'thotë ! ».

Aneja e merrte baba Çenin për qafe, i fshinte lotët, i lante fytyrën me ballomë të lagur, e zhvishte, i vishte sadenë e natës dhe, ashtu siç ishte, shumë herë e zinte gjumi mbi minder. Ne e mbulonim me jorgan, i vinim një vito me fyt plot me ujë afër dhe e linim të flinte.

Këto janë disa kujtime për furrxhiun tjetër tonin, furrxhi Janin. Sjell tash në kujtesë se si në mbrëmje, kur zbrisja nga Kuculla, ku luanim, dhe dulce kaluar nëpër lukuramën nga shtëpia e Kamber Bilalit, shokut tim, nga shtëpia e Muharrem Qemos, dilja pastaj në rrugën e furrës, gjeja atje usta Janin të mbështetur në penxherenë e furrës që pinte cigaren e dredhur dhe ëndërronte! I thosha «natën e mirë, usta Jani» dhe ai ma kthente: Orakalí pedhimu*. *( Udhë të mbarë, djali im.)

Ai e dinte kur kthehej baba Çeni në shtëpi dhe nga penxherja e furrës i thoshte:

- Ú ktheve, mulla?

- U ktheva, bëfsh gjumin e mirë, usta Jani! - i thoshte babai.

Dhe task né këtë moshë, si nipi i baba Çenit, ndiej kënaqësi që si djalë i popullit dhe ushtar i Partisë, bëra edhe unë diçka për popullin tim të mirë e trim, për bijtë e bijat, për nipërit dhe mbesat dropullite të usta Janit, vëllezërit dhe motrat tona dropullite, pjesëtarë të barabartë né detyra dhe né të drejta né atdheun tonë socialist.





Familja jonë, kur qëllonte që mbylleshin për një arsye o një tjetër të dyja furrat që përmenda më lart, bukët i piqte edhe më larg, te furra e Angonatëve. Kjo furrë jo e madhe ndodhej afër portës sé madhe të bllokut të shtëpive të Angonatëve dhe jo larg nga vendi ku bëhej pazari të xhumanë dhe të hënën, né sheshin e teqesë sé sheh Durros. Kjo furrë ishte ngritur mu né këmbët e një ure të vogël, mbi një përrua që zbriste i rrëmbyer sé larti nga mali, përrua që kalonte né mes të lagjes sé Dunavatit të Sipërm, shkonte nën muret e shtëpisë sé Resajve, ku veja shumë herë te kushërira ime Hasibeja, çupa e baba Çenit. Ky përrua shkonte nën urën e koshallvaxhiut dhe dilte né zall, poshtë né Varosh. Ky përrua sillte gurë, shpella, pemë të shkulura, me një fjalë çdo gjë që gjente përpara. Urat ngandonjëherë i merrte, ngandonjëherë ua shalonte, po kjo ishte qederi i belediesë. Vetëm furrës nuk kishte ç't'i bënte përroi, por zhurma, ama, i çante veshët furrxhi Shabanit. Këtë ne nuk e kishim aq të afërt si dy furrxhinjtë e tjerë. Kush e di, kjo mund të vinte edhe për shkak se furra ishte larg dhe t'i bije e t'i shpije kaq larg kulaçet na e sillte shpirtin né majë të hundës, gjë që na e bënte të largët edhe furrxhi Shabanin. Ky ishte ca nevrik, nuk qeshte kurr ë. Njeri i keq nuk ishte, por vogëlsia e shtratit të furrës mundet që ia «ngushtonte» ca edhe zemrën, pse na bërtiste: «Hajde, leni llafet, merrni ç'u përket dhe ikni se s'kam ku të vë tepsitë!», ose «Hajde, rrini jashtë!».

- Po bie tello, xha Shaban, - i thoshnim ne, kur binte shi.

- M'u prish puna mua, - na e priste ai.

Dhe ne të qullur, kush me thes né kokë të bërë si kaçule, kush dulce hedhur cepin e palltos né kokë, dilnim jashtë dhe grumbulloheshim kokë më kokë nën çatinë e portës së madhe me sufa të Angonatëve.

Në këtë bllok të madh shtëpish shumë të bukura, e, sidomos, të shikuara me syrin e sotëm, them se ato janë nga më té bukurat té stilit gjirokastrit. Në këto shtëpi nuk kisha hyrë ndonjëherë, vetëm kisha pasë shkuar deri né oborrin e odajashtës, pse më kishte çuar baba Çeni për të shpurë diçka për mulla Idriz Angonin, që ishte mik me pleqtë tanë. Mulla Idrizi ishte një nga ata shokë me Sali Bocen e Musa Xhikun, të cilëve baba Çeni si delegat i Gjirokastrës né ngritjen e Flamurit né Vlorë, më 1912, u dërgoi një telegram*. *( Në këtë telegram shkruhej: -Vlorë, 27 vjeshta e tretë 1912. Zotërinjve Idriz Angoni, Musa Xhiku. . . , Gjirokastër. Mbërritëm shëndoshë. Me Ismail Qemalin e me përfaqësuesit e :tjerë folëm gjerë e gjatë. Për njohjen e indipendencës sonë ka sigurime të forta. Vonimi i shpalljes së indipendencës sonë në Gjirokastër e nënprefekturat e krahinës s'është aspak ,i pëlqyeshëm. Ju njoftoj me rëndësi të madhe... të shpallni sa më sh,pejt e pa humbur minutat indipendencën pas deklaratës së lartë e të nderçmes kryesi dhe ngrini flamurin kombëtar. Enveri është shëndoshë? Hyseni».)

Atje, afër furrës, ishte edhe shtëpia e xha Kasem Xhenetit. Xha Kasemi çalonte, ishte shok dhe mik nga më të ngushtët të xhaxhait, duheshin shumë. Xha Kasemi kishte edhe një djalë që e quanin Malo, që ishte më i vogël nga unë. Me kohë më ka humbur nga sytë. Unë kam pyetur për té dhe më kanë thënë se qëndron mirë, ka qenë mësues në Durrës.

Më tej nga shtëpia e xha Kasemit, poshtë nga shtëpia e Adem Beut, ndodhej thertorja. Gjoja kjo ishte bërë e re. Aty qe një shesh i vogël dhe rreth e rrotull ishin dyqanet e vogla té kasapëve. Atje thernin, atje rripnin, atje shitnin. Çdo njeri që vente të blinte, mund ta zgjidhte pjesën e mishit që donte. Nganjëherë më merrte xhaxhai që t'i mbaja shportën ose thesin. Ne kishim kasapin tonë, rrallë plaku shkonte në të tjerë. Ai thoshte: «Më pre një kofshë 1-2 kg këtu» dhe kasapi ia priste. Mish lope e dhie xhaxhai nuk blinte kurrë. Përgjithësisht gjirokastritët preferonin mishin e qengjit ose të deles.

Kur kujtova kasapët mendja më shkoi te një ndodhi që e tregonin në ato kohë. Një djalë pasanik, që e quanin Çuço, «pispillosej» me syze, me zinxhir, me këpucë lustrina që kërcitnin dhe më në fund mori edhe një bastun. Njeri nuk ia vinte veshin, mirëpo ai donte të dukej. Një ditë kishte blerë një unazë me xhevahir dhe vajti te kasapi.

- Urdhëro, - i tha kasapi, - nga do të ta pres.

Dhe Çuçoja ngriti gishtin e unazës me qëllim që t'ia shihte këtë:

- Ja, këtu!

Shejtani kasap ia kuptoi qëllimin, po nuk i tha gjë. Kur kasapi mori hanxharin ta priste mishin te vendi që i tregoi, Çuçoja e ndaloi dhe prapë me gisht i tha:

- Jo këtu, po atë pjesën tjetër.

Nja 4-5 herë kjo manovër nga ana e Cuços. Më n fund kasapi i tha:

- Mor rri urtë, se do të të pres gishtin, se më verboi xhevahiri!

Çuçoja këtë donte dhe i tha:

- Fundi prena nja tre kilo nga të duash, se i gjithë mish është.

Këtu afër mbi kasaphanë, nga ana e djathtë, duke zbritur mbi rrugë, ishte varri i gjyshit, mulla Beqirit, xhaxhai i pleqve. Aty ngjitur qenë beledieja dhe vakëfi, ku punonte baba Çeni. Kur zbrisje rrúgën e kasaphanës dilje nën kube, mbi të cilën ishte xhamia e vjetër e pazarit. Po kjo është një tjetër histori.

Edhe kur banonim për një kohë në Cfakë, nga furra, natyrisht, nuk mund të shpëtoje. Ajo «shyqyr» nuk ishte dhe aq larg nga shtëpia. Kur zbrisje, ishte mirë, por kur e ngjisje me tepsi, me zimbilen e zarzavateve që nga pazari dhe me çantën e shkollës, atëherë djersije. Por të rinj ishim, s'donim t'ia dinim.

Furrxhiu quhej xha Bastri, ishte burrë i shkurtër, me një mustaqe të vogël të zbardhur si leshrat dhe të zver dhur mbi buzë nga cigari që e pinte me një çibuk të vogël të verdhë me «qelibar», siç thoshte ai. Sido që mesoburrë, ai ishte i shkathët, tepsitë i përpiqte sa mundte, kur i nxirrte nga f urra, i vringëllonte mbi shtrat, se edhe digjnin e përvëlonin. Xha Bastriu ishte njeri i qetë. Diku, ngandonjëherë «gojët e liga» qaheshin, se gjoja «hiqte nga ndonjë lupare qull buke nga tepsitë e të tjerëve dhe bënte tepsinë e vet». Asgjë nuk provohej, po «pësh-pëshe» kishte.

Furra e xha Bastriut ishte në vend të mirë. Rreth e rrotull furrës ne luanim. Pas furrës kishte një shesh ca si lukuramë me ca çerçeme të larta dhe ndonjë lofatë, lulëkuqe. Atje luanim futboll duke pritur të dilte furra.

Cfaka kishte më shumë gjelbërim, kishte më shumë pamjen e një fshati të madh në kodër, nga e cila shihje Sheshin e Zinxhirëve, teqenë e baba Aliut dhe Kordhocën.

Ajo kishte një shesh ca larg furrës, në të një sufa të gjatë, hajsomeri i thoshin. Ky hajsomer ishte pranë Çalos, Shyqri evgjitit, i vetmi që kishte biçikletë në mëhallë dhe që na çudiste, se e ngiste pa duar. Në të përpjetë Shyqriu e merrte biçikletën në krah dhe, kur vinte kémbën e çalë në dhe, nuk harronte kurrë të vinte dorën mbi gju. Në këtë hajsomer mblidheshin pleqtë, plaku im, Sejdoja, Kadriu, Eshref e Zeqo Omari, Nesip e Bahri Korja e të tjerë, dhe lëvonte muhabeti.

Ne të rinjtë, pasi bënim mësimet, dilnim nën këtë hajsomer, ku kishte një shesh dhe në mes të tij një sufa, mbi të cilin vihej «xhenazeja», hoxha i këndonte «duvanë» të vdekurit, pastaj këtë e çonin në varreza, që ishin të shpërndara, ku kishte tokat gjithsecili, në Korovesh, në korije e gjetkë.

Në korije ne shkonim e luanim duke kaluar nga sokaku i xha Kadri Omarit dhe i Nesip e Bahri Kores, të dy berberë, te të cilët venim qetheshim. Rrugica ishte plot bajga lopësh dhe kakërdhi delesh e dhish. Këtu binte tamam erë fshat, pse e gjithë kjo mëhallë mbante lopë, dele, dhi e shpendë dhe furnizonte mëhallën me qumësht, sidomos, por edhe me mish e me vezë. Në korijen me bregore ne luanim. Atje kishte edhe thanë. Me sojakët tane, që i mbanim kurdoherë në xhep, bënim ngandonjëherë shufra thane për t'u mbrojtur nga qentë e mëhallës, që një herë më çorrën fundin e pantallonit.

Në Cfakë më duket se nuk ndenjëm më shumë se një vit, në qoftë se nuk gabohem. Ne morëm plaçkat në krahë dhe u transferuam në Hazmurat, te shtëpia e dajkos, në majë të kodrës. Ajo ishte bosh, pse dajkoja e kishte ñequr familjen në Fier. Këtu filloi edhe per mua një jetë e re, po jo e panjohur, pse te dajkoja veja përherë, me ditë e me net të tëra, shtëpia e tij ishte si shtëpia ime, ajo qe shtëpia e anesë, e nëndajkos. Por këtë herë nëndajkoja na mungonte.





Në Hazmurat kishte dy furra jo larg njëra-tjetrës, njëra ishte e xha Abaz Çuçit dhe tjetra e Bido Çanos.

Tek e para ne venim e vinim kur ishim të vegjël, pse furra e Canos, që ishte afër shtëpisë së dajkos, nuk ishte e hapur dhe kjo e detyronte nëndajkon të piqte te furra e Abazit. Në atë kohë ne nuk rrinim në Hazmurat, po venim te dajkoja për drekë e për darkë, vetëm dhe me anenë, rrinim atje herë nga një ditë e një natë, herë-herë nga pesë ditë, bile ngandonjëherë edhe një javë, si të qëllonte. Që andej venim dhe në shkollë, duke bërë gjithë atë rrugë. Kalonim nga rruga e Sollakëve, në shtëpinë e Galanxhiut dhe të Hashorvajve, në lagjen Gjobek, dilnim te shtëpia e Coro Kasapit në Varosh dhe më në fund arrinim në shkollë në orën e caktuar. Megjithëse e gjatë, rruga ishte e zbavitshme. Ne te nëndajkoja hanim më mirë. se dajkoja kishte dhe, kur niseshim për shkollë, pasi hanim mëngjesin, nëndajkoja na jepte në xhep edhe nga ndonjë vezë të zier me fletë qepe që verdhte lëvozhgën ose nga dy-tre fiq çepellë.

Por gjyshja na dërgonte edhe në furrë. Te dajko ne hanim bukë gruri, aneja tregonte atje edhe zotësinë saj si kuzhiniere, po edhe nusja e dajkos, Behieja, nt qëndronte pas në të gatuar. Vetëm se për sa i përket gja pit, vajit, gjellës, karkanaqeve, copave të mishit, si në sa; si në madhësi, të tëra këto ishin nën kontrollin e Açes (H sijesë, nëndajkos), e cila ishte ekonomiqare e çuditshme l qenë aspak e kur syer. Asgjë nuk linte ajo t'i shkonte dër asgjë më tepër nuk të jepte, asgjë mangut. Gjithseci: nga ne, kur uleshim në sofra, nëndajkoja na jepte pjesi që na takonte dhe atë që mbetej në tepsi na e ndante n ve, të vegjëlve. Ngandonjëherë ne cimbisnim nga një ç kë edhe nga hiseja e bukës e anesë ose e plakës, e ci bënte sikur nuk na shikonte, po ajo na vërente me a bishtin e syrit të mprehtë, pse e kishte zakon që një sy mbyllte, tjetrin e mbante hapët si të shqiponjës. Ajo shil te me të dy sytë, edhe kur njërin e kishte të mbyllur. A ishte si burrë, shumë e gjallë, e shpejtë, e rreptë, por edl e dashur. Burri e la të re, me dy vajza dhe me një djal I rriti vetë të tre, prandaj ishte ekonomiqare. U qëndron përballë të gjithë burrave të mëhallës dhe kur u plak v nin pleqtë bisedonin, e pyetnin dhe këshilloheshin me t

Furrxhiu i xha Abazit, Kola, e donte nëndajkon, respektonte, po ia kishte edhe frikën, pse ajo nuk përtoi te të hidhte shallin në kokë dhe drejt e te Kola, me të c lin grindej. Kola i thoshte: «Mirë moj teto Hasije, ja, dogj dreqi, se i hodha furrës ca dru më shumë», o «duhej ta kishe dërguar më parë dhe jo aq vonë» etj. Edl xha Kola nuk mbetej pas nga arsyet, ai i përcillte njerëz: por sidoqoftë me teto Hasijenë bënte ca kujdes, dhe ne,

vegjëlve, kur venim merrnim gjërat në furrë, na thosht «Me Açenë mos i zer lopët, lere, të tundësh këmishën, a gjë nuk i shpëton asaj».

Të bëhesh furrxhi, mund të bëhesh, por të jesh n të vërtetë i tillë, nuk është punë e lehtë. Zanati është rëndë dhe jo sidokudo, duhen vite pune që të fitosh.

gjithë furrxhinjtë që kam njohur në rininë time kat qenë burra të moshuar dhe medoemos duhej të kishin eksperiencë të madhe. Nuk ishte punë e lehtë, siç e kuptoja unë atëherë zanatin e furrxhiut me mendjen time të vogël, kur prisja të dilte tepsia nga fuma dhe, i mbpshtetur né shtratin e saj. r rija e mendoja duke bërë sehir furrën që skuqte nga zjarri dhe Kolën duke punuar.

Furrxhiu dul:ej të dinte kur ishte koha të ndizej furra, sa dru të fuste. Këto kishin vendin e caktuar brenda né furrë. S'kishte atëherë termometro ose grado, siç i quanim, çdo gjë furrxhiu e maste me kohën, dulce shikuar sahatin e tij të xhepit, «kumborën», siç e quante xha Kola. Ai e maste nxehtësinë e furrës me fytyrën dhe me sytë e tij, fuste edhe dorën. Ky operacion i parë ishte një zanat i veçantë dhe xha Kola vendoste: «Furra erdhi».

Futja né furrë e sendeve që duhej të piqeshin ishte një zanat tjetër më i madh, ishte fillimi i një protesi shumë delikat dhe të ndërlikuar. Fur rxhiu duhej ta njihte furrën e tij si pëllëmbën e dorës. Me mendjen e tij ai dukej se e kishte ndarë furrën me sektorë, né cilën anë sheshi i furrës ishte shumë i nxehtë, ku më pak i nxehtë, ku zinte flaka, ku jo, veçse afshi, kur duhej nxitur zjarri, kur duhej hequr prushi, ku dhe kur duhej shpërndarë ky e ku duhej grumbulluar hiri. Ky ishte një zanat i madh, pse çdo lloj buke, çdo tepsi, çdo gjyveç, çdo byrek o lakror, çdo qollopitë o laropitë, çdo shapkat o çdo bragaç, donte nxehtësinë e vet dhe kohën e caktuar, as më shumë e as më pak. Tash i vije sendet né një vend të furrës, por për gjysmë ore o një orë ato duhej t'i lëvizje, t'u ndërroje vendin, t'i rrotulloje, t'i tërhiqje për t'i par é nga afër, né ishin pjekur, mos ishin djegur, né ishin zier apo mos donin ndonjë çikë ujë bir janet e tavat.

Ç'kuzhinier i mbaruar duhej të ishte furrxhiu! Ç'kuzhinë té madhe i kishin lënë né duar xha Kolës! Nga zotësia dhe dora e tij varej kënaqësia né familje! Ishte buka e çdo dite! Buka! Buka! I tërë populli ynë çdo gjë e lidh me bukën. «Dua bukë», «S'kam ngrënë bukë». «Shkojmë të hamë bukë», «Mbaruam bukën» etj. Kurdoherë «bukë»! Në çdo çast «bukë»! Kur mblidheshim né sufra na mësoin «Mos e bëni bukën thërrime!». «I mblidhni thërrimet e bukës dhe i futni né gojë!», «Bukén e puthni dhe e vini né ballë, para se ta hani!». Dhe bukën na e piqte furrxhiu i mirë dhe ky furrxhi i mirë. ky kuzhinier i madh i gjithë mëhallës, ishte më i varffri. më i rraskapitL,ri. që shumë herë flinte mbi shtralin e furrës, shumë pak njerëz kishin konsideratë për të.

Ju dua dhe ju respektoj shumë, fur rxhinj, ngado a.ë jeni, kudo që punoni. Ju kam dashur edhe kur kam qenë i vogël dhe i ri, por tash e kuptoj si duhet sa vlerë të madhe keni ju, punëtorë nga më të mir ët të zjarrit e të flakës.

Plaku xha Abaz Çuçi, pronar i furrës haur, ku piqte xha Kola, ishte një bur r ë i shkurtër me leshra të bardha, që i rrinin përpjetë, me mustaqe të bar dha, me një palë syze të vogla të lidhur a me tel. Xha Abazi ishte fytyrëvogël, shurdh nga veshët dhe sahatçi me zanat. Ishte njeri i mirë. Ai e donte xha Kolën, na donte edhe ne, pse ishte kushëriri i dajkos dhe i anesë sime. Kur kthehej nga dyqani i vogël, ku rregullonte sahatet e popullit, kalonte nga furra, përshëndetej me furrxhiun dhe nuk mungonte ta pyeste:

- Kolë, si të ecën qepa? (sahati i xhepit).

- Shumë mirë Abazo. - i përgjigjej Kola.

Kur binte shi dhe dilte nga shtëpia né furrë, xha Abazi, që të mos i lagej koka e thinjur, vinte né kokë një bragaç të zi me grykë të gjerë si kaskat e gjermanëve dhe vegën e tij e shkonte nën mjekër, sikur të ishte r Tipi i kaskës.

1Vlë kujtohet një ditë kur rrija mbi minder né hajat afër tij dhe i them:

- Xha Abaz. edhe unë e dua xha Kolën si ti.

- Pse e do? - më pyeti plaku.

- Se na pjek mirë bukët dhe byreqet që na bën re;a.

- Dëgjo këtu, o djalë i vogël i Gjulos, - më tha xha Abaz plaku. - Né botë ka njerëz të mëdhenj e të vegjël. Këta janë si aletet e saliatit që punon. Unë i njoh mirë këto alete, më kanë dalë sitë duke punuar. Më ke parë kur ke ardhur në duqanin ku punoj tok me Eqremin? Vë një dulbi të vogël né si, pse vetëm ajo më zmadhon aletet e vogla. Këto alete të vogla janë shpirti i sahatit, jo pllakat e mëdha. Sahati pa aletet e vogla nuk punon, po u thie «qimja», s'punon sahati, po u ça pllaka e madhe, as prish punë shumë, sahati prapë ecën. Kola është «qimja». Ja pse e dua une furrxhi Kolën, - më tha xha Abaz shurdhi e mendjemprehti.

Unë hapa sytë dhe me mendjen time thashë: «Xha Kola «qime»»! dhe i habitur shikoja plakun. Ai më kuptoi dhe me dorën e tij të vogël, me gishtërinj të hollë, më gëzoi kokën dhe më tha

- Djali i vogël i Gjulos, mbaji mend këto fjalë të xha Abazit, paçka se s'i kupton si duhet tani, do t'i kuptosh më mire me vonë, kur të rritesh!

Tash, i dashur dhe i nderuar xha Abaz Cuçi, të kujtoj me mirënjohje të thellë, kujtoj dhe kuptoj filozofinë e thellë të fjalëve të tua të thëna né gjuhën e popullit, mbi vIerën e madhe dhe vendimtare né zhvillimin e shoqërisë dhe të përparimit të shtresave të vegjëlisë, të popullit. Mirënjohje të pafund nga une, per ty dhe per shumë të tjerë si ti, që më mësuat qysh kur isha i ri të dua vegjëlinë dhe t'i shërbej asaj me besnikëri derisa të kem jetë.





Kalonin vite dhe une rritesha, veja rregullisht né lice dhe mësoja. Bota, jeta, njerëzit më dukeshin ndryshe, i shikoja me sy tjetër, gjykoja më me pjekuri per çdo gjë, horizonte më të gjera po na hapnin çdo dite shkolla dhe mësuesit tane. Mendjet tona, mendimet tona, dilnin nga rrethi gjirokastrit. Ne njihnim tash më mire e më gjerë historinë e madhe të popullit tonë, trimëritë e tij, luftërat e Skënderbeut, të rilindësve, të Bajos e të Çerçizit. Ne mësonim këngë që i këndonim labçe dhe shkollarçe, mësonim gjeografinë e vendit dhe të botës. Mendja jon2 shkonte edhe më larg atdheut. Ne mësonim gjuhën frëngjishte, historinë e popullit francez, mësonim matematikë etj., etj. Kur u larguam nga mëhalla e Cfakës dhe erdhëm né Hazmurat, une isba më i rritur, familja ishte më e varfër, por njohuritë né trurin tim qenë më të gjera.

Né Hazmurat isha si né mëhallën time. Atje kisha shokë plot, Elmaz Konjarin, Sadon e tetos, Lazen, Sakon, Namikun e Lelajve, Samiun e Shupos, Fahriun e Qoftes, Reshatin e Totos, Malon e Zeres, Malon e Cenkos e të tjerë. Po ashtu u miqësova me Hulusi Kavon, i cili banonte né zapanatë e Malilajve, afër shtëpisë së dajkos tim, ku banoja une. Unë veja me anenë né shtëpinë e tij. Nga varfëria, né moshë të re, ai iku né SHBA, ku punoi rëndë gjithë jetën dhe është shquar né radhët e shqiptarëve të Amerikës si një patriot i flaktë per lirinë e Shqipërisë dhe tok me mikun tim Talat Shehu mbetën né radhët e para të luftëtarëve per mbrojtjen e të drejtave e të fitoreve të Shqipërisë socialiste.

Furra e Çanos ishte e hapët. «Kryetar» i saj ishte po ai, xha Kola i vjetër i furrës së xha Abazit. Siç duket ai kishte ardhur këtu dhe i kishte lënë vendin ndonjë tjetri atje, te xha Abazi. Të vegjlit janë kuriozë dhe shokët, siç ma vërtetoi edhe shoku im, Muhedin Canoja, vëllai i Bidos, më treguan pse kishte ikur xha kola nga furra. «Xha Kola u zu rëndë me aganë e madh, Mehmet Hadërin, - më thanë ata, - dhe i tha xha Abazit: Më vjen keq që ndahem nga ti, Abazo, po këtë derr me brucë nuk e shoh dot dhe atij s'dua Vi pjek më. Dhe iku».

Ca më shumë fillova ta doja xha Kolën, kur mora vesh këtë ngjarje, mbasi edhe une nuk e doja xha Mehmetin, sepse njëherë, kur vija nga shkolla te dajkoja, duke u ngjitur nga Sokaku i Lulës, si pa të keq fërshëlleja një këngë të re që na e kishin mësuar né shkollë. Xha Mehmeti, me atë bark të madh me qostek të trashë të florinjtë, me fytyrë të fryrë e të skuqur nga të ngrënët, më bërtiti: «E, mo djall i Halilit, ç'po fërshëllen sikur je në kalloçeshme». Unë u skuqa dhe ula kokën, nuk po kuptoja ç'donte të thosh «kalloçeshme». Pyeta per këtë nëndajkon, e cila më shikoi dulce mbyllur një sy: «Ku i méson këto fjalë turpe?». Ia tregova ngjarjen. Açeja mbylli syrin prapë, shenjë inati kjo, dhe tha: «Ia ndreq unë qejfin atij bualli!».

Kur u takova përsëri me xha Kolën, ai më përshëndeti, më dha dorën dhe më pyeti: «Si e ke shëndetin, djalë, si është Halili?» etj. Edhe unë e pyeta mikun tim të vjetër. «Je rritur dhe je zgjatur, Enver, - më tha xha Kola. - Hë! Të futesh në ndonjë punë dhe ta ndihmosh të shkretin Halil, se i ra bretku tërë ditën me kandar në krah, peshon thasët për 10 lekë ditën».

Më erdhën mirë fjalët e xha Kolës, se ishin me dhembshuri për plakun tim e më kujtonin edhe mua detyrat ndaj prindërve. Njeriu i punës këshillonte të tjerët vetëm të punonin.

Jeta në Hazmurat dhe marrëdhëniet me xha Kolën ishin si ngahera shumë të mira. Xha Kola u bë mik me xhaxhanë, flitnin dhe greqisht me njëri-tjetrin, pse plaku im dinte edhe gr eqishten, edhe turçen. (Një tog me libi a turçe të tij i ruajmë si kujtim në shtëpi.)

Më kujtohet një ditë kur vajta në furrë. Giëja jonë nuk kishte dalë akoma nga furra; xha Kolë furrxhiu ishte më nge dhe, i mbështetur në të dy krahët mbi shtratin e furrës, filloi të më pyeste:

- Është e rëndë gjuha frëngjishte për të mësuar, o Enver?

- N uk është e lehtë xha Kolë, po është gjuhë e bukur, duhet të mësojmë çdo fjalë hezber, ta mbajmë mend dhe të dimë ta përdorim.

- Çdo gjë do zanatin e vet, - tha Kola. - Edhe puna e furrxhiut është një zanat jo i lehtë. Po, pa më thuaj, o djalë, - vazhdoi Kola, - si i thonë bukës në frëngjisht?

- Pen (pain).

- Po ujit?

- O (eau).

- O! O! Çudi! - tha Kola, - është e lehtë ta mbaç mënd këtë fjalë. Ne punëtorët që na dhemb mesi na puna, themi nahera oh! oh!, po edhe gjirokastritët që vuajnë për ujë, mund ta mbajnë mend fare mirë këtë fjalë, se nahera e çdo orë holasin dhe ata. U dhemb dhe u ka ardhur shpirti në hundë.

- Mirë, mo Enver, por birjanit si i thonë në frëngjisht? - më pyeti më tej xha Kola.

Këtu ngeca.

- Ah, nuk e di këtë, xha Kolë.

- Po shapkatit, laropitës, i di?

- Jo, edhe këto nuk i di.

Xha Kola më vështroi në sy dhe më tha

- Shih djalë, vuru veshin mësimeve, duhet të mësoç, se presin plaku dhe plaka nga ti!

- Si ur dhëron xha Kolë, - i thashë, - mora tepsinë dhe ika kokulur, provimin nuk e kalova mirë.

Një ditë tjetër aneja më dha të çoja në furrë për t'u pjekur një birjan me peshq të vegjël si cime, të zëna në lumin Drino nga gjitoni dhe kushëriri i anesë, Haxhi Çuçi i teto Temos. Edhe ky qe shurdh, po peshkimin me «pezevol», me rrjeta, e kishte zanat e ia mësoi edhe Shabanit, që e merrte me vete. Këtë e kishte nip, po e kishte bërë djalë, pse s'kishte njeri, ishte «shkularak», siç i thoshte nëndajkoja, moshatarit dhe kushëririt të saj, Haxhiut.

Kur hyra në furrë atë ditë, ç'të shoh? Gjithë shtrati i f urrës qe mbushur me tava peshku, që notonin mbi qepë të çokanisura dhe në vaj.

- Edhe ti peshk solle? - bërtiti Kola. - Sot u bë peshk dynjaja. Shtrati i furrës u kthye në shtratin e Drinos. Shurdhua si duket ka pasur fat dje tërë ditën, tha me të qeshur xha Kola.

Në fillim të këtij shkrimi thashë se furrxhiu është njeriu më i afërt i familjeve të mëhallës ku punon. Shumëve nuk u shkon në mendje një gjë e tillë, po furrxhiu rron me hallet dhe me gëzimet e të gjithë njerëzve të mëhallës. Ai gëzohet me ta dhe qederoset për ta jo vetëm që t'i kënaqë dulce u pjekur mirë gjellët, por zanatin e lidh me ndjenjat, me sentimentet, me gëzimet dhe me hidhërimet e njerëzve.

Furrxhiu i njeh njerëzit nga çka ata kanë, nga çka shpien në furrë, janë familje e madhe apo e vogël, janë të pasur a të varfër, janë xhymertë apo të kursyer, janë të ndershëm apo batakçinj, të urtë apo grindavecë. Ai di shumë gjëra që ngjasin në mëhallë, çdo gjë e kupton, për çdo njeri ka fjalën e tij, ka mendimin e tij. Furrxhiu ka dhimbje për të varfrit, ai ka urrejtje për pasanikët. Shumë herë, me siguri në heshtje dhe në vetminë e furrës Kola i mente ca vaj tavës me peshq të Halimatëve dhe ia hidhte tavës së Avdi Zeres, që i binte bretku tërë ditën dulce mbartur ujë me bucelë nga lumi.

Ky njeri i mirë i popullit fukara, fukara qe edhe vetë, rronte me popullin fukara dhe zemrën e kishte të bardhë si të popullit, prandaj i kam dashur dhe i dua furrxhinjtë, i respektoj dhe i nderoj ata edhe tash në këtë moshë të kaluar. Unë i kujtoj me respekt furrxhinjtë e vegjëlisë dhe të rinisë sime. Në qoftë se ndonjëri rron, si dhe bijtë e bijat e tyre, që sigurisht tash në socializëm rrojnë të lumtur, kanë fëmijë, kanë mbaruar shkolla, universitete, ndërtojnë furra moderne, kombinatin metalurgjik, uzina dhe hidrocentrale, të më falin që nuk fola më shumë e më gjatë për këta njerëz të mirë të tyre dhe tanët, por kaq mbajta mend. Më tepër se gjysmë shekulli ka kaluar, por këto gjëra të pakta që them, dalin nga zemra dhe janë të vërteta. Të gjitha i kujtoj me nostalgji, të gjithë i kujtoj me respekt të madh dhe me mirënjohje, pse kanë qenë punëtorë, proletarë me gjithë kuptimin e fjalës.





Janar 1975





MJESHTËR TË GURIT E TË HEKURIT







Në oborrin e shtëpisë së dajkos ishte hauri dhe odajashta, e cila përbëhej nga dy oda të mëdha, që i kishin penxheret mbi bahçe, nga një pat i futur përposh, si dhe nga një katua i vogël. Që në kohën e vegjëlisë sime, gjatë rinisë dhe deri në kohën e okupacionit, kur çdo gjë u dogj, në shtëpinë e dajkos dhe në kthinat rreth e rrotull saj, tërë jetën kanë banuar muratori, «mjeshtrit», siç i thërr itnim. Këta njerëz kishin ardhur me familje nga fshatrat e Oparit të Korçës dhe ishin vendosur në Gjirokastër. Ata ishin proletari të vërtetë. Të tërë, me burra, gra dhe fëmijë, ishin nga njerëzit më të dashur dhe më të ndershëm që kam njohur në jetën time, që nga koha e vegjëlisë dhe e rinisë.

Mjeshtrit, burrat dhe «mickët», fëmijët e tyre, të cilëve prindërit zakonisht u mësonin zanatin e muratorit, ishin duarartë. Ata ishin me famë në Gjirokastër, ndërtonin shtëpitë me gurë, zinin pikat e çative, ngrinin muret e oborreve kur rrëzoheshin, rropateshin tërë ditën, ngriheshin që pa gdhirë dhe ktheheshin në familje vonë, natën. Ata ishin njerëz nga më të mirët të Gjirokastrës, nga më të ndershmit, nga më të domosdoshmit, por ishin edhe nga më të mjeruarit nga ana ekonomike., punonin vetëm për bukën e gojës dhe shumë herë as këtë nuk e nxirrnin. Ata konsideroheshin nga agallarët e Gjirokastrës si njerëz të shkallës së f undit të shoqërisë. Me murator ët, si edhe me evgjitët, familja ime dhe unë tremi jetuar dhe kemi kaluar tok gëzimet dhe hidhërimet e jetës, kemi qenë si një familje me ta.

Me mirënjohje të pafund unë i kujtoj këta proletarë, plakun usta Leko dhe gruan e tij, teto Maron, teto Ninen dhe dy djemtë e saj, usta Xhoxhin, usta Tasin dhe nuset e tyre, usta Xhelin, usta Vasilin dhe gruan e tij, Katen tonë të dashur, dy djemtë e dy vajzat e saj që ishin më të vegjël se ne dhe, më në fund, atë që kisha më afër, usta Mihalin*, *( Mihal Dhima, me të cilin shoku Enver Hoxha i tra mbajtur vazhdimisht lidhjet shoqërore. Në një nga letrat që i dërgonte më 1 shtator 197:3, ndër të tjera i shkruante: «...Haxhua më tha se kishe shkuar tek ajo, por, siç duket, në kohën kur unë ndodhesha në Durrës. Më erdhi keq që s'u takuam, se edhe mua më tra marrë malli për ty. prandaj, kur të vish herë tjetër në Tiranë, të pres në shtëpi jo vetëm për urime por të më qëndrosh edhe për drekë».) djalin e usta Lekos e të teto Marës. shokun tim të vegjëlisë (megjithëse ishte ca më i madh se unë), shokun tim të Partisë.

Mihali si komunist, edhe tash në pleqëri e në pension, lufton, punon. Ai nganjëherë më vjen në shtëpi, edhe unë kur shkoj në Korçë i vete për vizitë në shtëpi, rr imë bashkë gju më gju dhe kujtojmë të vjetrat që fuqizojnë të rejat. Ai pësoi një gjëmë, dy vjet më parë i vdiq djali, Dhimo Dhima, jurist i shquar i kohës sonë. Shkova e ngushëllova me këtë rast në shtëpi Mihalin. Këtë proletar të çeliktë nuk e mposhti dhimbja. Këto ditët e fundit i dërgova me dedikim «Historinë e Partisë» dhe dy libra të tjerë të mi. Do të jetë gëzuar shumë Mihali i dashur.

Këta muratorë proletarë më kanë lënë mbresa të pa shlyeshme në ndërgjegje dhe kanë ndikuar në formimii e karakterit tim. Me të gjithë këta nuk kishte dallim ni familjet tona, nuk kishte mure që të na ndanin, nuk kishti dyer të mbyllura, nuk kishte dasi shoqërore, midis nesl nuk bëhej dallim në myslimanë e të krishterë, nuk kishtE fanatizëm sa të fshiheshin gratë e njëri-tjetrit nga burra e këtyre familjeve. Mihali ishte si vëllai ynë, Xhoxhi dhE Tasi po ashtu, për këta motrat e mia ishin si motrat e ty re. Maroja, Ninia, Katja ishin për mua si aneja. Ustî Lekon dhe të tjerët i kisha si xhaxhanë. Kur isba i vogël Mihali më merrte mbi sup ose nga dora në ferrat e bahçe: e më bënte camunxa prej lofate. Teto Maroja më donte s Mihalin, ajo, kur kishte, më jepte nga një grusht me arra

Gratë e mjeshtrave visheshin me cipune dhe aksent i të folurit të tyre nuk ishte si ai yni, në Gjirokastër Më kujtohet plaku usta Leko, që ishte një mesoburrë,

hollë, me një fustan të zi deri mbi gju, ai kurdoherë qëndronte me një futà lëkure, rripin e së cilës e kalonte né qafë. Në futà ai kishte një xhep të madh, ku fuste mistrinë dhe çekiçin, me të cilin gdhendte gurët e mur eve Më vonë edhe burrat, edhe gratë e vajzat e tyre i hoqën cipunet e u veshën me rroba e fustane si tonat. Veshja E tyre ndryshoi, po karakteri u mbeti kurdoherë i pastër . po edhe varfëria nuk u zhduk kurrë nga vatrat e tyre në ato kohë.

Kur shkuam për banim në shtëpinë e dajkos, isha më i r ritur, ndiqja atëherë rregullisht shkollën qytetëse e më vonë liceun. Usta Lekoja vdiq, vdiq edhe teto Maroja, kurse Mihali u bë një murator i shquar, u martua e krijoi familje. Unë veja te Ninia, te Xhoxhi, te nuset. rrija me ta afër zjarrit dhe u lexoja pjesë nga të këndimeve shqip. Nusja e Xhoxhit sapo kishte bërë një çupë, që ia vuri emrin Irini. Ajo më thoshte: «Po të bëhesh mësues, Enver. e mëso dhe Irinin të këndojë e të shkruajë». Irini u bë partizane dhe tash është martuar me një oficer të Sigurimit të Shtetit. Kur e tram takuar i tregoja për nënën e saj që e la të vogël dhe e rriti Ninia, kurse Kicja, vajza e Kates, është mësuese e mirë dhe anëtare partie. Thuka, vajza tjetër, dhe të dy djemtë janë punëtorë në fabrika o shoferë. Katja, me të cilën kemi kaluar jetën së toku, na vjen përherë në shtëpi.

Tok me familjen time rronin në zapanat të dajkos bashkë me familjet e tyre edhe usta Vasili, usta Josifi, usta Rakoja, Paroja e martuar te Kogollarët që i dha dëshmor atdheut djalin e saj*. *( Koço Koçollari, ra dëshmor në luftën që u zhvillua në Dukaj të Tepelenës më 28 korrik 1944.)

Të gjithë këta mjeshtër të gurit u hodhën në Luftën Nacionalglirimtare tok me fëmijët e tyre, me vajza dhe me djem. Djemtë e Kates së mirë të usta Janit dolën partizanë. Njëri prej tyre, Rrapi, ishte borizan i njësitit ashtu si i afërmi im, Fejzoja i xha Faro Hoxhës, oficer i dalë nga Lufta Nacionalglirimtare dhe i dekoruar me medaljet e luftës.

Kur mbarova qytetësen dhe në vjeshtë do të hynim për herë të parë në lice, unë rashë sëmurë. Nuk më kujtohet nga gfarë sëmundje, por u bëra keq, për vdekje, sig thotë aneja. Mezi më shpëtuan. Aneja, xhaxhai, vëllai, Ninia, Katja u bënë copë. Doktor Harxhi, që rrinte afër nesh, vinte më shikonte dy herë ditën. «Na rropi doktori, gjithato napolona flori i dhamë përnjëherë, - më thotë aneja, - por të shpëtoi, ishte doktor i zoti». Unë, më kujtohet, isha shtrirë i sëmurë në patin e madh përposh, kurse vëllai kishte zënë dyshekun sipër. Për shumë net me radhë, sig më thonë, unë isha në «bethoj», pa ndjenja, vëllai lart në odën e madhe kollitej, kollitej, kollitej. Aneja u copëtua e mjera, atë e ndihmonin në punë edhe ditën, edhe natën Katja me Ninen. Në kohën e sëmundjes sime Ninia plakë, më kujtohet, veshur me të zeza nga koka në këmbë, me trup të vogël, me sytë e saj të përlotur e me qepalla të kuqe, kjo bijë, grua dhe nënë e mjeshtërve proletarë, më ruante tërë natën mbi kokën e jastëkut. Ajo i thoshte anesë: «Shko fli ti, se e ruaj unë Enverin natën». Dhe ajo rrinte tërë natën pa gjumë, herë më vinte ballomat me ujë në kokë, kur më hipte temperatur a, her ë më fshinte djersën, herë më mbante kokën, kur më dhimbte. Ngandonjëherë i mbylleshin sytë nga pagjumi dhe mua më vinte keq kur e zgjoja: «Nine, dua ujë, se plasa». «Mir ë të keqen, - thoshte plaka, - të jep Ninia». Kurrë nuk mund të shlyhen nga mendja dhe nga zemra këto kujtime dhe këto janë ato gjëra që lënë mbresa të thella në ndërgjegje dhe mbruhen me karakterin e njeriut.





Kur kujtoj njerëzit e thjeshtë nuk mund të lë pa përmendur edhe kovagët, këta mjeshtër të hekurit, që bënin një punë të rëndë, por aq të nevojshme për fshatarët dhe qytetar ët. Me vare në duar ata i binin fort hekurit në far kë, e skuqnin atë në zjarr, e kthenin për ta bër ë si u duhej, e futnin në ujë, e kalitnin, kaliteshin dhe vetë.

I kam si tani parasysh kovagët e Gjirokastrës. Kam folur diku për Qaton, për kovaghanën e tij si për shtëpinë, që e kishte sa kaloje dyqanin e Shaban Gegës. Por tani dua të bëj disa shënime për kovagin Aziz Buduku, që ishte mik i familjes sonë. Ne e thërritnim atë xha Aziz, aneja gelo Aziz. Të dy familjet tona vinin dhe venin te njëra-tjetra. Gruaja e xha Azizit ishte teto Fekoja. Bashkëshortët kishin dy djem e një vajzë, njërin nga djemtë e quanin Shaban, tjetrin Muharrem. Vajzës nuk ia mbaj mend emrin. Xha Azizi dhe teto Fekoja ishin njerëz shumë të mirë, ata qenë shumë të varfër, po dhe shumë të ndershëm.

Xha Azizi ishte kovag dhe armëndreqës. Dyqanin e kishte mu në mes të shkallëve afër prefekturës, në një bodrum plot lagështirë. Në dyqan ai kishte një farkë të vjetër, një mengene, një trapano të vjetër, disa gekigë, një vare, ca cimbidhe, disa lima dhe asgjë tjetër. Ai bënte me to gdo gjë prej hekuri, ndreqte edhe pushkët e vjetra. Xha Azizi ishte burrë i shkurtër, me vetulla e me duar të trasha. Kur e shihje për herë të parë, të frikësonte, po herën e dytë e kuptoje sa njeri i mirë ishte, sa i dashur dhe sa i drejtë. S'e hiqje nga mendja xha Azizin.

Aneja thoshte: «S'ka burrë më të mirë se çelo Azizi, ai është «doktor» i mbar uar, se më shpëtoi vajzën (Haxhon)». Haxhoja kishte thyer këmbën dhe xha Azizi i bëri një këpucë me hekura.

Unë veja shpeshherë në dyqanin e xha Azizit dhe drejt e te farka: merrja zinxhirin dhe fryja kaçupët që ndiznin qymyrin. «Jepi, se po skuqet hekuri». - thoshte plaku dhe, kur hekuri skuqej, e merrte atë me cimbidhe, me një dorë e mbante dhe me dorën tjetër i binte me ritëm me çekiç ai dhe Shabani. Kur mbaronin, atëherë unë meri ja një çekiç të vogël dhe i bija mengenesë kot, sa për të bërë zhurmë. Herë-herë dridhja në boshllëk dorën e trapanos. Xha Azizi më finte, nuk më pengonte në punën time.

Shtëpinë xha Azizi e kishte nën xhade, në një brokërimë që rrëshqiste në gezmat e Meçites, afër shtëpive të Harxhit, nën shtëpinë e Sabri Kallajxhiut. Unë veja ngandonjëherë atje, se më merrte aneja më vinte përpara, kur shkonte të vizitonte teto Fekon. Kësaj i mbahej shumë goja dhe, kur fliste, mbylite sytë nga tori, hapte gojën dhe ngrinte kokën lart si pulat kur pinë ujë. Para shtëpisë ajo kishte një kopsht të vogël me dy rrënjë kumbulla të egra. Kur aneja bënte muhabet me teto Fekon, unë soditja nga penxheret gatitë e shtëpive dhe majën e xhamisë së Meçites, ku jepte mësim zoti Arshi. Kur mbarohej biseda, aneja vishte cizmet e kuqa, lidhte buzëlën e bardhë në fytyrë, vishte garcafin e bardhë dhe i linim lamtumirën teto Fekos.

Zakonisht që andej shkonim te dajkua, në Hazmurat, zbritnim në Mecite, dilnim te Xhanoja e Përroit, ngjiteshim nga shtëpia e teto Shekos (motra e anesë), ngjitnim sokakun e Shahin Karagjozit e të Idriz Konjarit dhe dilnim në rrugë të madhe. Atje lart, në majë të bregut, ishte shtëpia e nëndajko Hasijesë.





Mars 1974





TË PËRBUZURIT U BËNË TË LUMTUR



Në kohën e vegjëlisë sime evgjitët rronin jo vetëm të grumbulluar në të hyrë të qytetit*, *( Në lagjen i.sh-«Dervish Bej», që pas Çlirimit, me propozimin e veto banorëve të saj, u quajt lagjja «Punëtore».) sic ngjiste edhe në qytetet e tjera, por edhe të shpërndarë në të gjitha lagjet. Edhe në lagjen tonë, në Palorto kishte të tillë. Gjendja e tyre ishte e vështirë. Megjithëkë të, si burrat, edhe gratë ishin shumë punëtorë dhe të ndershëm nga çdo pikëpamje. Ata ishin të varfër, por relativisht të pastër, ata nuk vidhnin, nuk ishin të korruptuar moralisht, as burrat, as gratë. Ata nuk ishin endacakë. Grato e tyre dilnin pa çarcaf, kurse myslimanet mbuloheshn.

Zakonisht evgjitët rronin shumë keq, nëpër haure.

Nga varfëria dhe ngaqë bënin shumë fëmijë, hauret nuk ishin kudo të pastër, ato ishin pa dritë, disa herë me nga një dritare të vogël, në të cilën vihej ndonjë kuti prej teneqeje, ku lulëzonte ndonjë degë manxuranë ose barbarozi, që ishte i vetmi luks i tyre. Kontakti i tyre me botën e luleve ishte në harmoni me shpirtin e çlirët të këtyre njerëzve.

Ata fitonin shumë pak, paguheshin shumë pak për punën e ditës, vetëm se hanin atje ku punonin dhe në mbrëmje, kur do të ktheheshin në hauret e tyre, punëdhënësit u jepnin me vete ca gjellë dhe ca bukë (më shumë bukë se gjellë), me të cilat ushqenin fëmijët e tyre të shumtë. Fëmijët e vegjël të evgjitëve visheshin me rrobat e vjetra që u jepnin «zonjat» dhe, kur vajzat e tyre rriteshin, prapë «zonjat» u jepnin nga ndonjë jelek e çitjane të vjetra.

Gratë e evgjitëve, në përgjithësi, punonin në shtëpitë e qytetarëve, lanin, fshinin, gatuanin, tundnin fëmijët e ngandonjëherë u jepnin sisë edhe fëmijëve të atyre grave që u ndalej gjiri. Burrat zakonisht punonin hamaj, fshinin rrugët dhe dyqanet e pazarit, venin çanin dru, fshinin oxhaqet, bënin shosha e sita, mblidhnin shkarpa tërë ditën dhe në mbrëmje shumë prej tyre, gra e burra, do t'i shikoje të ngarkuar të ktheheshin me to në hauret e tyre të ftohta, me baltë dhe pa dritë.

Shumë nga evgjitët, sidomos ata që rronin në hyrje të qytetit punonin me mëditje në bujqësi, lëronin, prashitnin, kositnin. Ata qenë njerëz të punës, të ndershëm dhe, pavarësisht se ekzistonte ndjenja e «racës inferiore» të tyre, më të shumtët e gjirokastritëve i donin ata, nuk i përbuznin, në përgjithësi u besonin.

Unë jam rritur me evgjitët, pse rr eth shtëpisë sonë në Palorto kishte mjaft prej tyre. Shtëpinë tonë e familjen tonë ata e kishin si të tyren, veganërisht familja e Shamo evgjitit dhe e Xhelal evgjitit. Këto, siç do ta them më poshtë, ishin familje shumë të ndershme, familje hamajsh, që punonin në pazar dhe kudo ku ishte nevoja. Tërë pjesëtarët e familjeve të tyre, si gratë, edhe burrat, për të mos folur për kalamanët e tyre, hynin e dilnin në familjen tonë pa asnjë rezervë.

Në ato kohë kishte fanatizëm, gratë nuk dilnin zbuluar jo vetëm jashtë, por as në shtëpi. Edhe kur vinin miq, ato nuk u dilnin të gjithëve. Kurse për Shamo evgjitin, Xhelalin dhe për djemtë e tyre, Ramon, Mehmetin, Ymerin, Fejon e të tjerë, gratë e familjes sonë nuk fshiheshin. Në familjen tonë kishte shumë vajza, më shumë se djem. Baba Çenit i kishin lindur 11 vajza (i kishin rrojtur 7) dhe nuk kishte asnjë djalë, kurse xhaxhait (im atë) i kishin lindur 3 djem dhe 5 vajza. Por qoftë nënoja (gjyshja) qoftë tetoja (gruaja e baba Çenit), qoftë aneja, ashtu edhe çupat e xhaxhait, motrat e mia dhe ne djemtë i kishim si motrat dhe vëllezërit tanë vajzat, nuset dhe djemtë e tyre. Ata shumë herë hanin bukë me ne, hynin e dilnin nëpër dhoma si në dhomat e tyre. Kur shkonin mike gjëkundi gratë e shtëpisë sonë, djemtë e Shamos do t'i përcillnin.

Baba Çeni, sidomos, nuk ishte fanatik, ishte njeri i mësuar, njeri shumë i thjeshtë dhe popullor. Ai ishte kryetari i familjes sonë të madhe patriarkale. Ne e shikonim atë që herë-herë pinte raki gju më gju me Shamon e me Xhelalin, po asnjë fjalë e keqe nuk doli nga goja e tyre. Nuk flas këtu për gratë e nuset e tyre, për Rabinë, Hankon, Refon, Luken, Shajbinë e të tjera, si nuset e Ramos, të Mehmetit e të tjerëve. Për mua këto nuk dallonin nga gratë e familjes.

Aneja më ka thënë se, kur isha foshnjë, më ka dhënë gji Rabija, pse aneja nuk kishte qumësht. Më thoshin në familje kur u rrita: Ti Enver je ezmer (brun nga lëkura), se ke pirë sisën e jevgë Rabisë. Kurrë nuk më ka shkuar në mend që të jem hidhëruar për këtë gjë, as më bënte përshtypje. Më kujtohet Rabija, një grua mesatare, me shtat e me fytyrë të bukur, me sy të ëmbël e të ndritshëm, më kujtohen fjalët e saj të ëmbla kur u rrita ca dhe luaja në kopshtin e C-uços me djalin e saj dhe me vërsnikun tim, Fejon.

Dallgët e jetës ma humbën nga sytë nënë Rabinë, por jo nga kujtesa. Vite e vite kaluan, unë u rrita, shkova në shkollë, dola luftova në mal si partizan dhe, kur u kthyem nga lufta, shkova në Gjirokastër. Kërkova Rabinë dhe ajo erdhi tek unë ashtu e thjeshtë, e pastër si ngaherë, e plakur nga pallet, me rrudha në fytyrë, po me sy të ndritur e të përlotur. Ajo më përqafoi, më puthi dhe, dulce më shtrënguar kokën në gjoksin e saj të thatë nga vitet më tha: «Qumështi që ke pirë nga sisa ime nuk shkoi kot, hallall e paç, ti luftove për ne të varfrit». Ky ishte një çmim i madh për mua dhe për Partinë time që më brumosi të luftoj për vegjëlinë dhe me tërbim kundër racizmit.

Plaku Shamo, me fytyrë bojë kafe, me një xhumbë të madhe prapa veshit, me bark të fryrë e me trup të ngjeshur, ishte daullexhiu i mëhallës, «mbreti» i festës së ramazanit, «sahati» i mëhallës. Ne atë e donim shumë, jo pse e kishim si njeriun e shtëpisë, por pse ishte daullexhi, i vetmi instrument muzike në mëhallë. Dhe cfarë instrumenti! Një daulle e madhe, e nxirë nga koha dhe nga tymi i haurit, me dy shkopinj si xhore me kokë të trashë prej thane. Shamoja e varte daullen në murin e haurit të Karanxhasë. Kur veja në haurin e tij, atje më venin sytë te daullja dhe bambër-bum me duar. Xha Shamoja qeshte, kurse Qamoja, gruaja e tij, më në fund mërzitej dhe më thoshte:

- Lëre djalë daullen se na i hoqe petkën e kokës, nuk më mjafton plaku, por na dhe ti.

- Lëre t'i bjerë, se do ta nxjerr daullexhi djalin e Halilit, - thosh plaku, të cilin, kur fillonte ramazani dhe ai i binte daulles, ne e ndiqnim nga pas kudo që shkonte.

I vogël, natyrisht e pyesja pa të keq xha Shamon:

- Pse xha Shamo e ke atë xhumbë të madhe prapa veshit dhe barkun të madh?

Ai më përgjigjej:

- Për inat të agallarëve, për t'u tr eguar atyr e se atë që ha, e nxjerr me djersë, e kam hallall dhe më bëhet dhjamë.

Më kujtohet se një ditë hëngra një bacë të fortë nga baba Çeni, pse papritur i thashë:

- Ti s'e ha bukën hallall dhe me djersë si xha Sl:amoja, se nuk ke as xhumbë në vesh, as bark të madh.

Megjithëse më dhembi faqja. nuk i thashë se e kisha mësim nga plaku Shamo. Vajta u qava te xha Shamoja për bacën që hëngra.

- Mos u përunj per para padr ejtësive, - më tha ai. - po të të godasë edhe një herë. hajde më thuaj, se do t'ia shkul mjekrën mulla Hisenjit mu në mes të pazarit.

Kjo ishte bota ime e vegjëlisë rreth shtëpisë, me këta njerëz të thjeshtë që na donin dhe i donim, që më merrnin në duar e kalibog, Mehmeti e Ramoja, dy djemtë e Shamos si azganë, punëtorë e të ndershëm, Refoja, nëna e Kadesë, gr ua e pastër dhe e zgjuar, tash e tharë si cironkë, që më vjen ngaherë në shtëpi për drekë dhe anenë, që është afro 90 vjec, e thërret kurdoherë «nuse», siç e thërritnin në shtëpi 70 vjet më parë.

Refoja e humbi Shaqirin, edhe ky një burrë plak me fytyrë ezmere dhe me leshra e me mustaqe krejt të bardha, që vdiq vjet. Të gjithë njerëzit e familjes sónë, Sanoja, Nexhmija e të tjerët, i vajtën për ngushëllim. Njerëzit nuk i dinin lidhjet e vjetra të familjeve tona dhe thoshin: Vijnë te Refoja për hatërin e vajzës së saj, Kadesë, se është anëtare partie e punon në shtëpinë e Enverit. Jo, u thosh Refoja, këta të gjithë vijnë për mua, se unë i kam rritur, jemi të një familjeje. Kur më erdhi Refoja në shtëpi dhe e ngushëllova, i kërkova të falur që nuk i bër a dot vizitë. Ajo më tha : «Nusen dhe ti, të marça të keqen, ju fal, unë e di se ju menduat për mua e për atë të shkr etin !».

Si kalamanë që ishim, shumë per ë edhe ziheshim e cirreshim me njëri-tjetrin. bënim edhe shakara të pakripura. Por zënkat tona s'linin gjurmë, as shkaktonin mëri. Më kujtohet një ngjarje. Unë veja shpesh te Selim Bakiri, te halla e Selimit, siç i thoshim, pse nëna e këtij ishte halla e mëmës sime. Ajo ishte një gPua shumë e mirë, shtatgjatë. e bukur. me gjoks të shëndoshë, që i kërcente nga këmisha me pembezar dhe nga jeleku i qëndisur me gajtan të zi.

Xha Selimi kishte një djalë në moshën time, Muhedinin, i cili doli partizan, luftoi mirë, u bë oficer dhe task ndodhet në pension. Muhedini kishte një zë të fortë e të trashë si shpellë. Fytyrën Muhedini e kishte të gjerë, kokën e qethte si çobanët qëmoti, domethënë ç'mbante gjerësi e ballit e lart e qethte me makinë zero dhe nga të dy anët linte perçe. Ai ishte origjinal për këtë dhe pikërisht për këtë origjinalitet ia punuam një ditë me disa shokë.

Muhoja s'e kishte harruar shakanë që kishim bërë me të dhe një ditë më tha ta përsëritnim me një shokun tonë jevg, që rronte né haurin e xha Selimit. Ishte shakaja e vezës. Muhoja mori një vezë të pazier né shtëpi dhe dolëm që të tre né shesh të xhamisë të luanim me kut. Muhoja donte ta vinte vezën mënjanë se mos i thyhej. I thashë:

- Bjere këtu vezën, ik ti mos na shiko, unë Via fsheh né trup Ramizit (më duket se kështu e quanin shokun, djalin e Nazos) dhe pasta] hajde, po nuk e gjete derisa të numëroj dhjetë, veza do të bëhet e Ramizit.

Ky me gëzim e pranoi lojën, se s'hante kurrë vezë i shkreti. Muhoja u fsheh dhe unë ia fsheha vezën Ramizit nën festen e tij të reckosur. Fillova të numëroja: një, dy... pesë... nëntë... Muhoja kërkonte nëpër xhepat e Ramizit, né këmbët, kurse Ramizi priste dhjetën me padurim dhe dhjeta erdhi, po bashkë me të erdhi edhe pëllëmba e Muhos si rrufe mbi kokën e Ramizit. E verdha dhe e bardha e vezës ia mbuluan fytyrën dhe u përzien me lotët e tij që qante vezën, kurse ne qeshnim. Por çdo gjë mbaroi mirë, vajtëm te pusi, ia lamé kokën Ramizit, kurse teto Rehoja, mëma e Muhos, na dha nga një copë bukë të kallamboqtë me një copë djathë dhe shkuam që të tre si shokë filluam lojën e kutit.

Kur u rrita dhe fillova shkollën fillore, shihja me çudi se në shkollë nuk vinin edhe shokët e mi evgjitë. Unë nuk mund ta kuptoja psenë.

Një ditë i them njërit prej tyre:

- Pse nuk vjen dhe ti né shkollë?

- S'më lë babai.

- Pse s'të lë babai?

- Do të punoj, do të nxjerr bukën, ne s'jemi për shkollë.

Vonë, kur mësuesit tanë patriote na hapën sytë, i kuptova këto probleme të mëdha shoqërore. Shkolla më lidhi me shumë shokë, për të cilët do të flas ndonjëherë, por nga miqtë e mi evgjitë nuk u ndava. Edukata e thjeshtë e familjes ndikoi në karakterin tim. Ymeri i Xhelalit, hamall tërë jetën, qe pak më i madh se unë në moshë. Ai është nga njerëzit më të ndershëm dhe më punëtorët që kam njohur dhe kam dashur në jetën time. Tërë jetën ngarkonte e shkarkonte thasët njëkuintalësh të Selfatëve e të Vasil Shahinit. Ymeri i Xhelalit vdiq vjet si punëtor veteran i dalluar. Shumë keq më erdhi kur mora vesh që vdiq. Kurdoherë që veja në Gjirokastër, e takoja, e përqafoja dhe bisedoja me të.

Më kujtohet Ramo Jolixhiu. Ky kishte qejf gotën dhe violinën. E mbaj mend kur kthehej në shtëpi mbrëmjeve me violinën nën sqetull, vinte nën penxheret e shtëpisë sonë dhe thërriste:

- Mulla Hisenj, si u ngrise? Do t'i bie një herë kësaj së shkrete?

- Bjeri! - i thoshte plaku. Dhe ne hovnim në penxhere, pse do të dëgjonim xha Ramon t'i binte violinës dhe të këndonte me zë «Te rrapi në Mashkullorë», këngën e dashur të baba Çenit që kishte luftuar me Çerçizin. Kur mbaronte kënga, baba Çeni bërtiste: Prit aty, Ramo! Dhe më jepte mua një gotë plot me raki e një çikë meze në grusht të dorës, që ia çoja xha Ramos.

Më kujtohet Baco evgjiti, Baço ballomatari, djali i Çobanit dhe shoku im, me të cilin luanim, ziheshim nga meset, dilnim nga qersat, nga-ndonjëherë edhe ma vishte me ndonjë bacë, pse ishte ca më i madh e më i fortë se unë. Edhe me Baçon dallgët e jetës na ndanë. Pas Çlirimit, kur shkova në Gjirokastër, dola në këmbë në disa sokakë të mëhallës për të nxjerrë mallin. Mendjen e kisha në kujtimet e mia të rinisë, përshëndetia njerëzit, në rrugë pzur pa i tïxsuar. Përnjëherë dëgjova afër një zë që bërtiti:

- Dale, jahu, ku po shkon pa u pjekur?

Ndalem, shoh një plak të kërrusur e me shkop. Oh, - i them, - Çoban, gjallë j.e? - Dhe e ngalasa. Filloi të qajë plaku. E pyes ku është Baçoja.

- Plaku, - më tha ai, - punon.

Të ziut Baço iu vra djali partizan në luftë. Djali i shokut tim të vegjëlisë, ishte shok me mua në male dhe ra dëshmor për lirinë e popullit. Të nesërmen shkova në shtëpinë e Baços. Ai tha

- Jam i gëzuar dhe kryelartë për Partinë tonë, për shoqërinë që kemi pasur. Ti je njeriu i njerëzve të thjeshtë, hallall e paç gjakun e djalit tim. - Në mes të të tjerave më tha edhe këtë:

- Dëgjo, Enver, kur më doli djali në mal, një mëngjes, kur veja në punë, poqa në rrugë Sami Karagjozin, atë fytyrëmiun me syze të florinjta mbi hundë. Ky ballist i poshtër më bërtiti: «Dale, mor evgjit, u bë dhe djali it të dalë në male tok me atë edepsëzin e Halil Hoxhës!». Unë e shikova në sy, po nuk iu përgjigja, se pata frikë. Samiu më tha: «Ç'shikon ashtu, unje kokën!». I thashë: «S'kam pse e uni kokën, ndonjë turp s'kam bërë dhe rroj me djersën time». «Po, po, - tha ai, do ta shikosh, ne do t'i shfarosim gjithë ata zuzarët që kanë marrë malin». Nuk m'u durua, Enver dhe i thashë: «Do ta shohim Sami efendi» dhe ika.

Kur fitoi Partia, pas Çlirimit, ma zuri syri Sami efendinë që rrëshqiste si zhabë rrëzës së murit. I them: «E, Sami Karagjozi, i shfarosët? Kush fitoi?». Ai i frikshëm më tha: «Ti ç'fitove? Ti humbe djalin». Ia prita atij qeni: «Unë fitova gjithë dunjanë, unë fitova atë që djali im prehet në varret e dëshmorëve dhe mbi të përunjen flamurët e atdheut, unë fitova atë që Baço evgjiti ditët e festave kombëtare ngjitet në tribunë, kurse për ty vrimë e miut është bërë pesëqind grosh».

Të tillë kanë qenë këta njerëz të vuajtur, të thjeshtë, punëtorë, por të përbuzur e të shfrytëzuar nga agallarët e bejlerët. Por Partia u doli atyre përkrah, i vuri në një radhë me të gjithë, u dha e u jep dinjitetin e njerëzve të lirë, u dha e u jep punë, dituri, lumturi.

Shumë libra kam lexuar për evgjitët. Ata nuk janë me origjinë egjiptiane, por indiane. Me grupe të mëdha që në kohën e Xhengiz Kanit, po edhe më parë, ata kanë emigruar drejt Perëndimit. Poeti i madh persian, Firdusiu në shekujt e lashtë, i thotë shahut të tij : «Duhet të sjellim nga India muzikantë». Fatkeqësi e madhe kishte mbuluar në atë kohë Persinë. Kolera korrte popullsinë dhe Firdusiu donte që në atë mjerim që kishte pllakosur popullin e tij të kishte kush t'i dëfrente. Po kështu Xhengiz Kani i përdori evgjitët, një popullsi e qytetëruar indiane, që í gjeti në Hor asan, Beluxhistan, Afganistan, si nallbanë kuajsh, si kujdestarë të tyre. Kuajt e Xhengizit, arma e tij më e fuqishme, trajtoheshin për mrekulli. Shpatat e Xhengizit, të Kubilait dhe të kavalierëve të tyre farkëtoheshin nga evgjitët. Ata ishin violinxhinjtë e Firdusiut e të mongolëve.

Kur mbaroi perandoria e madhe e mongolëve evgjitët me banda dhe me fise të mëdha mbetën rrugëve dhe u shpërndanë në të gjitha vendet e Evropës. Historia e tyre e mjeruar tr egon se ata janë persekutuar në shekuj. Në shekuj i kanë persekutuar Spania. Franca, Rusia, Gjermania dhe kudo ku kalonin. Autorë të ndryshëm, historianë me autoritet thonë se populli shqiptar dhe ai grek as nuk i kanë ndjekur, dhe as nuk i kanë persekutuar evgjitët.

Sipas një historiani francez fiala evgjit nuk vien nga Egjipt, por nga greqishtja «Iftos», që si duket mund të jetë e lidhur me një lokalitet në Peloponez; atje duhet të ketë qenë ndonjë grumbull evgjitësh, të cilët erdhën që andej te ne. Ne në Gjirokastër i quajmë edhe «qifto».

Evgjitët tanë nuk e kanë humbur traditën e bukur të tyre, zemra atyre u këndon, ata u bien instrumenteve: jongarit, violisë, daulles, gërnetës, lahutave etj. Kënga e tyre është shumë melodioze. Këtë muzikë të veçantë të tyre ua kanë përshtatur këngëve tona. Ajo duket që është melodi evgjite, është e trishtueshme. Evgjitët u bien me gërnetë kabave të bukura, të trishtueshme. Kur në vendin tonë erdhi vonë një film, ku këndonte këngë indiane Raxh Kapuri, violinxhinjtë tanë në fjalë, i thithën menjëherë ato, i thërriste instinkti i racës së tyre.

Violinxhinjtë evgjitë kanë luajtur një rol jo të pakët në muzikën tonë. Ata i gjeje duke u rënë qemaneve dhe lahutave kudo, në fshatra e në qytete, në dasma e në festa. Pavarësisht se agallarët i përçmonin, këngët ua dëgjonin.

Pas Clirimit ata ndihmuan në zhvillimin e muzikës në vendin tonë. Më kujtohet, një vit në shtëpinë e kulturës në Korqë u dha një koncert. Ishte impresionante se orkestra prej gati 20 vetash përbëhej e tëra nga evgjitë, me të famshmin Çile (Qorrin), të gjithë të veshur me fustanella të bardha.

Evgjitët tanë kanë ruajtur po ashtu pasionin e vjetër të fisit të tyre, dashurinë për kuajt dhe merakun në përpunimin e hekurit. Ata bënin patkonj, gerçeve dyersh, rrihnin në farkat e tyre portat e qëndisura prej hekuri, hekurat e dredhur të dritareve etj. Ata ishin mjeshtër të hekurit. Të tillë kanë qenë në Gjirokastër Bajo evgjiti me djemtë, Qato evgjiti, usta i mbaruar dhe i nderuar, si dhe shumë të tjerë. Këta njerëz të thjeshtë të popullit i kujtoj dhe i respektoj përherë dhe luftoj që të shkulet nga rrënjët edhe bari më i vogël e i egër i shekujve të kaluar, .që na dëmton edhe sot, kur ndonjëri flet kundër tyre, duke i përbuzur.

Tash në socializëm ata s'kanë asnjë dallim nga të tjerët. S'ka te ne segregacion, as racizëm apo aparteid për ta; të tërë ata kanë hedhur rrënjë, kanë mësuar, kanë luftuar, kanë dekorata në gjoks, tra prej tyre që janë Heronj të Punës Socialiste, sekretarë partie, oficerë, mjekë etj. E tillë është vepra e madhe e Partisë ndaj tyre, ajo e ngriti -lart fukaranë, i dha dinjitet dhe forcë.





1968







KËNDO TANI O SAHAT*

*( Kjo letër u është dërguar nxënësve dhe mësuesve të shkollës s5 mesme të përgjithshme «Asim Zeneli».)







Të dashur xha Thoma Papapano, nxënës e mësues të gjimnazit «Asim Zeneli»,



Ju falënderoj nga zemra që më kujtoni, por edhe unË kurrë s'ju harroj. Kërkesën që më treni bërë dhe që ma ripërsëritni, ju siguroj se nuk e tram harruar. Zemrën e tram plot kujtime për shkollën time të parë, për mësuesit e mi të dashur. Por dëshirën tuaj nuk ua plotësova më parë, jo se përtoja të shkruaja, se shkolla ku unë mësova abecenë nuk na mësoi përtacë, por letrën time dëshiroja ta shoqëroja me diçka që më kërkonit, si të them me diçka që të plotësonte dëshirën tuaj dhe timen, me diçka që të mP kujtonte vegjëlinë time.

Ju e dini, xha Thoma, se 47 vjet kanë kaluar nga dita që kur unë u paraqita për herë të parë në bankën e shkollës përpara jush. Një jetë e tërë ka kaluar, por dita e parë e shkollës nuk harrohet. Në zemër ndieja gëzim të përzier me frikën e parë, por fjalët e ëmbla të mësuesit tim dhe copa e kulaçit të misërt me pak djathë e një qepë që mëma më kishte futur në qesen e librave, kur më përcolli për në shkollë, sikur ma ngrohnin zemr ën, ma hiqnin ndrydhjen.

Furtuna kaluan mbi atdheun që nga ajo kohë kur ju, basho Thoma, hapët shkollën e parë shqipe në Gjirokastër, dhe unë \hapa për herë të parë sytë në jetë. Jeta e familjes sime dhe imja, si jeta e gjithë bashkëqytetarëve të mi, kaloi herë me brenga, herë me gëzime, por kurdoherë me shpresa për të ardhmen.

Ju e mbani mend, xha Thoma, kur neve na u dogj shtëpia në kohën e okupacionit të parë të grekëve. Unë atëherë isha i vogël, por mbaj mend se mëma, e llahtarisur, më shkundi nga gjumi dhe më shtyu përpara në mes të flakëve dhe të tymit për të më shpëtuar. Në shkallët që po digjeshin, nuk e harroj as tash, ktheva kryet dhe shikova mëmën në mes të tymit që në një sqetull mbante motrën time, foshnjë të vogël, dhe në sqetullën tjetër një sahat të vjetër që e ruante varur në odën e gjumit dhe që zilja e tij e zgjoi atë nga gjumi në atë natë të frikshme. Çdo gjë na e dogji zjarri, motra më e vogël na vdiq, por unë dhe sahati jetuam. Këtë sahat, të vetmen gjë të shtrenjtë që kam të familjes, po ia dërgoj shkollës sime të dashur, mësuesit tim të vjetër, nxënësve dhe mësuesve të rinj.

Të dashur shoqe dhe shokë të rinj, poet dhe shkrimtar unë s'jam, por, kur isba dhe unë i ri si ju, ëndër roja për poezi, për dashuri, këtë jua them se unë i besoj poetët kur ata thonë se edhe sendet kanë jetën e tyre dhe «ligjërojnë» thistorinë e tyre. Sahati që po ju dërgoj s'është veç një mekanizëm i thjeshtë dhe i vjetër, i lyer me pak bojë për t'i fshehur pleqërinë, ashtu siç bënin dikur nënat tona plaka që vinin këna në flokë për të fshehur thinjat e bardha. Sipas mëmës, ky sahat ka afro një shekull që i shërben familjes sime. Një shekull s'është pak, por dëgjojeni me kujdes, ai këndon vazhdimisht si... bilbil. Mos t'ju vijë keq, i nderuari xha Thoma, edhe ju nuk jeni i ri, por zëri juaj vazhdon të këndojë si ngahera nga klasa në klasë, nga viti në vit për më shumë se 50 vjet me radhë vjershat dhe këngët e bukura të Naimit që i këndonte Shqipërisë dhe së ardhmes, këngët e fuqishme të punonjësve të rinj që ndërtojnë socialìzmin me vrullin rinor. Sahati që po ju dërgoj dhuratë, është i thjeshtë, por për mua është i dhëmbshur. Kur i mora leje mëmës që t'jua dërgoja juve, ajo më tha: «Hallall e pastë shkolla jote, dërgojua! Zilja e këtij sahati të zgjonte gdo mëngjes kur të nisja për shkollë, dhe shkolla ku ti mësove të hapi sytë. S'kemi tjetër gjë nga e kaluara t'u dërgojmë të rinjve dhe të rejave, biro». Nëna ime më porositi t'ju them juve se ajo ju gon të fala dhe ju puth sytë. Ju këshillon të doni atdheun, popullin dhe Partinë si shpirtin, dhe të mësoni mirë e bukur. Ajo m'u lut, gjithashtu, t'ju tregoj juve edhe «jetën», historinë e sahatit.

«Ju thuaj djemve dhe ~bilave të Gjirokastrës se të gjitha gëzimet dhe hidhërimet e zemr ës i ka parë dhe dëgjuar, na i di ki sahat i shkretë. Ki sahat ka parë mullanë të bisedonte fshehurazi me Çer çizë, me Duro Gurrë dhe Idriz Gurrë. Tiktaket e sahatit r rihnin si zemrat tona dhe të gjithë gjirokastritëve, kur mullai iu përgjigj ultimatumit të gjeneralit grek që donte të digjte Gjirokastrën. Të gjithë pritnim vdekjen nga ora në çast, pritnim të na digjeshin shtëpitë dhe ne brenda, por Venizellosit dhe Zografos nuk i dorëzoheshim. Përpara trimërisë së popullit, gjenerali grek u zmbraps. Qyteti shpëtoi nga djegia. Më vonë na pllakosi varfëria, ki sahat na i di hadhet, por nuk u turpëruam. Një pjesë të fëmijëve i përcolla né varr, ki sahat m'i njeh hidhërimet. Ki ma di llahtarën time kur na zaptuan italianët dhe gjermanët. Sahati e di mirë frikën dhe dhimbjen që ndieja né zemër, kur ti, biro, biri im, dhe djemtë e mëmave të tjera shqiptare dolën ilegalë me Partinë, kur luftonin né demonstrata, kur shkuan né luftë e s'i pashë më, derisa u çlirua Shqipëria. Orët më dukeshin ditë dhe ditët vite. Kërcitnin çdo natë pushkët e bombat né Tiranë dhe sikur më godisnin né zemër. Binte zilja e këtij të flamosurit sahat. Mendoja djalin tim, mendoja djemtë e bilat e nënave që kishin dalë né mal partizanë dhe luftonin për popullin me flamur të kuq né dorë... Por ja u kthyen nga mali fitimtarë, qeshi nga gëzimi gjithë Tirana, gjithë Shqipëria. Tani zile e sahatit më dukesh si këngë e bukur. Një ditë, duke shikuar sahatin, i thaçë atij : ditëshkurtër, sa shumë kemi vojtur ti dhe unë, por ç'e zë dhe nuk e kalon njeriu. Njeriu është më i fortë se ti, më i fortë se hekuri. Tani i thacë sahatit: këndo se s'do ketë më ditë të zeza as për popullin, as për ne, as për ti».

Këtë sahat, pra, po i dërgoj si dhuratë të thjeshtë shkollës sime të parë e të dashur. Unë e mbaja këtë né odën e punës, por mendoj se te ju do të jetë më mirë, pse pleqtë gëzojnë dhe kanë nevojë të rrinë me te rinjtë, pse u kujtohet rinia e tyre, pse duan kurdoherë të jenë të rinj, pse duan të gëzojnë, të punojnë si të rinjtë pse, kur rrinë me të rinjtë, të vjetrit marrin forca të reja për t'u shërbyer deri né mbrëmjen e jetës sé tyre sé resë, atdheut socialist, Partisë sonë të lavdishme.

Edhe unë ju siguroj, të dashur shokë, shoqe e miq të gjimnazit «Asim Zeneli» të Gjirokastrës, se me të gjitha forcat e mia, sa të kem fuqi do të punoj, do të luftoj deri né fund, si ushtar i Partisë dhe i popullit, për lumturinë e njerëzve të Shqipërisë, për lumturinë e brezit të ri.



Të rrojë në shekuj, në lavdi e në lumtur i populli ynë i mrekullueshëm, Partia jonë e lavdishme, rinia jonë heroike!



Ju përqafoj dhe mirupafshim shokë dhe miq të mi të vjetër dhe të rinj !



Juaji



ENVER HOXHA







Tiranë, 17 shtator 1962