SHKOLLAT E MIA





Për herë të parë në shkollë vajta, me sa më kujtohet, në mejtep, ku mësonim edhe abecenë shqip, por edhe elifbenë turçe. Mejtepi ishte te xhamia e Palortosë, ku hoxha ishte një plak i kaluar nga mosha, i hollë, me një fytyrë të imët, me disa dhëmbë të rrallë që i kishin mbetur, si dhe me ca qime në mjekrën e tij si të kecit. Atë e quanin mulla Kaman që ne, natyrisht me njëri-tjetrin, e thërritnim mulla Kaman Keci dhe, kur e shihnim që dilte nga xhamia, i këndonim



«Mulla Kaman Keci Doli nga koteci».



Këto dy vargje i shoqëronim pastaj me një «blegërimë» keci, zinim me një dorë mjekrën, kurse gishtin e madie të dorës tjetër e futnim tek e para, duke krijuar kështu me to formën e mjekrës e, duke i dredhur duart, dridhej edhe zëri ynë si i kecit. Natyrisht, fshiheshim nga mulla Kamani kur i bënim këto djallëzi. Ai herë-herë bënte sikur nuk dëgjonte, mbyllte derën e xhamisë me një çelës të madh dhe herë-herë bërtiste: «Habis-ollan»*. *( Nga turqishtja - të këqij, të ligj.) Nuk e kuptonim ç'donte të thosh me këtë shprehje.

Mulla Kamani gjoja na bënte elifbenë dhe na e më

sonte hezber. Vetëm elifbenë mbaj mend unë që mësova. Atë edhe tash e kujtoj, sidomos germat e para, por ç'u bë më tej, as që mbaj mend gjë.

Kurse me abecenë e shqipes ishte ndryshe. Mësues të parë kishim njëfarë Vehip Hoxha, që ishte djali i Asaf efendiut, kadi, njeri i mësuar shumë. Ata rrinin afër shtëpisë sonë, ishim edhe nga një soj. Se ku e kishte mësuar shqipen zoti Vehip, nuk e di, por sigurisht nga abetaret e Stambollit dhe vjedhurazi. Në atë kohë zoti Vehip ishte djalë i shkathët, me iniciativë dhe çapërxhi. Kishte dëshirë të madhe të na mësonte.

Më vonë baba Çeni, që ishte shok, bashkëpunëtor dhe luftëtar me Bajon, Çerçizin dhe me ata të Kongresit të Manastirit, më tregonte se një ditë e kishte thirrur Vehipin dhe i kish thënë:

- Po ti ç'më hin e më del duke ngrënë kot bukën e Asafit? Pse nuk mbledh kalamanët e mëhadhës dhe t'u mësoç të këndojnë e të shkruajnë shqip?

Vehipi i qe përgjigjur fët e fët baba Çenit:

- Jam fiati, po më liron divanin e shtëpisë tënde ta bëj shkollë?

Plaku ia ktheu:

- Të gjej unë vend, në xhami.

- Je në të mulla Hysen? - i tha Vehipi. - Ku ta

jep xhaminë mulla Kaman Sejdua për këto gjëra, mos do që të rrihemi me të?

- Mos ki merak për këtë, - i kishte thënë baba Çeni, - vete rrihem unë me të, ti vetëm përgatitu, bën listat e djemve, u thuaj baballarëve të tyre t'u blejnë nga një pllakë të vogël dhe nga një gurkalem.

Pas disa ditësh qdo gjë ishte gati, mulla Kamani liroi xhaminë, me kusht që ta fshinim vetë, të zhvishnim këpucët në hajat të xhamisë dhe të n.a mësonte dhe elifbenë. E mori koncesionin e elifbesë mulla Kaman Keci! Natyrisht. mulla Kamani i ngriti sixhadetë e xhamisë, se ia prishnim dhe e la bosh, prandaj na pinte të ftohtit. Baba Çeni me Vehipin rregulluan psathët, na dhanë nga shtëpitë edhe nga një jastëk të vogël, që ta vinim prërpara né vend të bankës, mbi të cilin vinim pllakën. Kështu filluam më'simin. Vehipi kishte bërë dhe një pllakë të madhe dhe e kishte vënë mu né vendin ku zakonisht falej mulla Kamani.

Në këto kushte filluam ne mësimin e parë me zell të madh. Me Vehipin mësuam mirë abecenë, por pas një kohe u larguam nga xhamia. Gëzim i madh për ne, do te venim në shkollën «Drita»!* *( Shkolla «Drita» u hap më 10 shkurt 1917. Në përvjetnrin e 65-të saj, më 10 shkurt 1982, shoku Enver Hoxha i dërgoi një letër drejtorisë së muzeumeve të Gjirokastrës, ku ndër të tjera shkruan: «Si bir e si nxënës shkolle i atij qyteti, sot kujtoj me respekt të madh themeluesit, mësucsit e talentuar patriotë e të guximshëm, nxënësit e zellshëm të shkollës qendrore shqipe «Drita» dhe të shkollave të tjera që, krahas mësimil e përhaihjes s« diturisë, në kushte të rënda të pushtimit italian, punuan pa u lodhur e me guxim për të çuar përpara lëvizjet patriotike e demokratike të popullit tonë».) Atje nuk kishte më mulla Kaman, as goditje me shufër.në duar e né këmbë. Këtij dënimi unë nuk i kisha shpëtuar, jo se nuk mësoja, por një ditë bëra një djallëzi : xhamia, përveç divanit përposh, më sipiër kishte një qoshlc. Kur një pjesë mësonim shqip poshtë, muda Kamani lart në qoshk u mësonte të tjerëve svre të Kuranit né arabisht. Një ditë ne më poshtë mbarualn me parë dhe dolëm, por nga qoshku unë pashë të varej nga parrnaku bishti i xhybes sé hoxhës. la nduka nga poshtë dhe u vara tek ajo. Hoxha bërtiste: «Habis-ollan, më çore xhubenë. Kush je ti? Po të zura, të vrava!». Mirëpo kë lë zinte? Unë ua mbatha «me të katra». Ai e mori vesh kush isha dhe të nesërmen, megjithëse unë rrija si pulë, si djalë i urtë, nuk i shpëtova dot fellakasë.

Më kujtohet një ditë kur zoti Vehip, pasi na mbaroi mësimin, na tha: «Nesër në mëngjes të gjithë do të vini në shkollë me brekë të shkurtra, u thoni në shtëpi t'jua presin. Né qoftë se nuk jua presin, do t'jua pres unë me gërshërë». Dhe nxori gërshërët nga xhepi. Né drekë, kur vajta né shtëpi, i thashë anesë:

- M'i pre këmbët e brekëve mbi gju.

Ajo shqeu sytë, pse kujtoi se isha marrosur.

- Je né të? - më tha. - Ç'janë këto gjëra? Kush t'i mëson këto?

- Zoti Vehip na tha, - iu përgjigja.

Aneja shkoi tek oda e baba Cenit, duke më marré edhe mua nga dora dhe i tha:

- Dëgjo, mor mulla, ç'thotë Enveri, Vehipi i Asafit u ka thënë që Vu shkurtojmë brekët.

Mullai mori inat e u ngrit duke bërtitur:

- Maskarai, ia rregulloj unë atij !

Dhe, meqë rrinim afër e afër me shtëpi, doli né penxhere e, me sa zë që kishte, i thirri Vehipit të vinte te ne dhe ai erdhi.

- More ti, - iu drejtua plaku, - të dija djalë të mirë, babanë e ke të miré, mos të kanë lojtur trutë? Ç'kërkon t'u bëç djelmve?

- Reforma dua të bëj, mulla Hisenj, - i thotë Vehipi.

- Mos kërkon Vi nxjerrç dhe bithë jashtë?! Kush Vi ka mësuar këto reforma? - i tha plaku.

- Ti m'i ke mësuar, - iu përgjigj Vehipi, - kur na flet për historitë që lexon. (Baba Çeni e kishte pasion historinë e popujve dhe né këtë e kam ngjarë dhe unë.) Vehipi mburrej: - Unë jam reformator si Pjetri i Madh. Meqë hoxhallarëve nuk ua pres dot mjekrat, ka.m vendosur Vu pres brekët shkollarëve, sic- bëjnë kudo né Evropë. Ç'turp ka këtu?

Plakut i dridhej mjekra nga inati dhe i tha prerë Vehipit

- Lëri këto, na u bëre dhe ti! Dëgjo ! Po preve këmbë , e brekëve të djalit tim, të preva kokën!

Kështu që unë nuk dola kurrë me brekë të shkurtra. Megjithatë, Vehipi s'e hodhi poshtë mendimin e tij dhe disa prindër i bindi, kurse baba Çenin jo, sido që për gjëra të tjera ky ishte liberal dhe demokrat.

Baba Çeni nuk vente në xhami, as edhe kur u plak e nuk u zgjodh më kryetar i bashkisë dhe punonte në vakëf. Ai s'na fliste kurrë për fenë né shtëpi, kurse babai im, që e thërritnim xhaxha ose xha Halil, qe më ndryshe. Ky verte ngandonjëherë né teqenë e pazarit, por më shumë pasdreke, për muhabet. Gratë né shtëpi mbanin ramazan dhe plaku nuk i ndalonte. Ai hante veç, me ne fëmijët, kur ishte ramazan. Unë e pyesja:

- Baba Cen, pse nuk mban ramazan dhe ti?

Ai më thosh

- Hidhi gropës dhe lëri gjëporat, mos u beso atyre që thonë hoxhallarët, dëgjomë ç'të them unë.

Që né vegjëli, pra, baba Çeni më mësoi të mos besoja. Megjithatë, kur vinte ramazani, ma kish qejfi të hipja në minare dhe në mbrëmje, kur mulla Kamani ngjitej të ndizte kandilet dhe të këndonte ezanin, merrte me vete një nga ne, kalamanët, që i luteshim : «Mulla Kaman, merrmë mua, merrmë mua!». Kur ngjitnim shkallët e minares, që dridheshin njëra pas tjetrës, hoxha shkonte përpara dhe ne pas tij i mbanim shishen e vajit. Kur arrinim afër grykës, hoxha kthehej nga ne dhe na thosh: «Kini kujdes mos u varni shumë dhe mos i ktheni sitë nga Qorri i Cekës». Ky ishte një mesoburrë, vishej me poture, me xhamadan e me brucë, një sy nuk e kishte, prandaj e thërritnin «Qorri». Ai ishte çoban dhe i guximshëm, të tjerët ia kishin frikën. Vetë nuk besonte, as hoxhët nuk i donte. Shtëpia e tij ishte tamam nën minare dhe, kur dilnim ne lart të ndiznim kandilet, «Qorri» nga poshtë bërtiste:

- Dole mjekërcjap, rafsh atej dhe thefç kokën!

- Të daltë dhe siri tj etër, kaur, hain, në es f eli sa f ilin do të veç!

Dhe kështu vazhdonin të sharat poshtë e lart e lart e poshtë.

Hoxha e hidhte vetë vajin në kandile me ekonomi të madhe, kurse ne ia sillnim lart kandilet. Ai rrinte në bisht, ne në këmbë. Qorri i Cekës nga poshtë donte të vazhdonte dialogun dhe ma bënte mua me shenjë që t'i flisja hoxhës.

- Hoxhë efendi, - i thosha unë, - të kërkon Qorri i Cekës.

- Mos e shiko shejtanin, të kam thënë.

«Qorri» prapë dhe unë prapë i thosha:

- Hoxhë efendi, Qorri i Cekës të shan. - Dhe kështu vazhdonte kjo punë derisa zbritnim. Populli nga poshtë shante «perëndinë» lart.

Nga okupacioni grek i Venizellosit, i Zografos e të tjer ëve, nuk mbaj mend në u hapën shkolla greke, se isha i vogël. Vetëm si në ëndërr më kujtohen oficerët grekë me shpata që kalonin edhe nga rruga jonë. Më kujtohet, gjithashtu, që nën penxhere kalonin të krishterë të varfër nga Varoshi, muratorë, zarzavateshitës, kasapë, fshesaxhinj, që plaku i kishte miq dhe i mbronte nga agallarët e Gjirokastrës. Ata i thërritnin:

- Mulla Hisenj, mos ki fr ikë nga greku, se na ke ne. Plaku dilte në penxhere e u thosh:

- Ejvallah, shkoni né punë, se unë nuk kam frikë.

Një ditë kur doli, e ndoqa pas dhe e ndukja nga xhubeja, duke i thënë: «Baba mos dil, më tha nUnoja, se do té té therin grekërit».

Kurse, kur u largua greku nga Gjirokastra dhe u okupuam nga ushtria italiane, ngjarjet më kujtohen më mirë. Atë kohë unë e lidh me disa kujtime që më kanë ngelur né kokë. Né Gjirokastër, si kudo né vendin tonë, kishte shumë uri. Si té gjithë, edhe n, shtëpinë tonë, kishim uri. Baba Ceni, që ishte kryetar i bashkisë ose belediereiz, siç i thoshin, një ditë né krye té një grupi njerëzish, shkoi né komandën italiane dhe kërkoi që për fëmijet e shkollave t'u jepnin té paktën disa thasë me miell né ditë, né mënyrë që çdo mëngjes té gjithë neve, shkollarëve, para se té hynim né klasë, té na ndanin nga një copë bukë. Né atë kohë kishte shumë ethe nga malar ja, prandaj ai u kërkoi italianëve që fëmijëve t'u jepeshin edhe nga dy kokrra kinino né ditë, tok me thelën e bukës. Kështu më kujtohet, që, para se té hynim né klasë, shërbëtori i shkollës, plaku, xha Vehipi (s'kishte té bënte fare me Vehip Hoxhën, pse ky e kish mbiemrin Shameti), me perço e me shallvare, i bënte që më parë copat e bukës té holla dhe té gjata, i vinte njëra mbi tjetrën dhe ne merrnim me radhë nga një thelë dhe nga dy kokrra kinino.

Kur uria ishte e madhe dhe na mundonte, me çantën me libra né krahë, né vend që té venim né shtëpi, shkonim né ato vende ku kishin mushkat ushtarët italianë dhe u thoshim: «Poko çiçibuni, poko çiqibuni». Dhe ata ngandonjëherë na jepnin nga një grusht me çiçibune té krimbura dhe bathë të thata bajate që u jepnin mushkave. Për ne ato ishin një ushqim «i lezetshëm», pse ciçibunet ishin té ëmbla.

Kujtimi i dytë nga okupacioni. Në shkollë italianët filluan té futnin gjuhën e tyre. Më kujtohet se ai që na mësonte ne té vegjëlve ishte një oficer që e thërritnim «sinjor Xhenko». Një ditë sinjor Xhenkoja, sigurisht se nuk ia kisha mësuar mësimin, më vuri një notë të pakalueshme dhe më nduku veshët aq shumë sa fillova të qaj, ca se më dhembën, ca nga frika se do të më shanin në shtëpi për notën. Por shpëtova mir ë, se baba (>ni u zemërua me sinjor Xhenkon, vajti në shkollë dhe u grind me të, sepse më shkuli veshët.

Një kujtim tjetër. Një ditë baba Cenit i shkau këmba dhe e theu. E morën burrat në krahë dhe e çuan në spitalin ushtarak të ushtrisë italiane, që ishte te ndërtesa e mejtepit, siç i thoshim, që më vonë u bë liceu dhe task është gjimnazi «Asim Zeneli». Atje baba Çenit ia vunë këmbën në allçi dhe ndenji në spital një kohë të gjatë. Më kujtohet se krevati i tij ishte pranë penxheres që binte mbi rrugën e f urrës. Burrat që shkonin në rrugë i thërritnin

- Xha Hisenj, si je?

- Mirë, - përgjigjej plaku, - ç'kemi gjë? - Dhe fillonte muhabeti në rrugë. Nga penxherja ai jepte edhe urdhra, pse ishte kryetar i bashkisë. Nga penxherja na vinte edhe neve «koromania». Baba Ceni, duke ditur se ne kishim pak bukë dhe kishim uri, e ruante racionin e tij në spital, nuk e hante. Kur venim ne çdo mbrëmje, unë, Sanoja dhe Balja, i bërtitnim nga rruga: «Baba Çen, baba Çen», ai hapte dritaren dhe na hidhte copat me bukë ose ndonjë galetë të thatë që e kishte ruajtur. Ne e rrëmbenim koromanen o galetën, ua mbathnim këmbëve, shkonim në shtëpi dhe e ndanim. Herë-herë edhe grindeshim me njëri-tjetrin se kush të merrte pjesën më të madhe që, natyrisht, e reklamoja unë, pse isha djalë dhe më i madhi i të treve.

Në shkollë veja në rregull, asnjëherë nuk mungoja. Në dimër aneja më bënte trahana me një qepë dhe hidhte mbi të shëllirë nga e fuçisë së djathit. Në këtë shëllirë notonin grimca djathi dhe trahanaja bëhej kështu e shijshme. Herët e tjera aneja më jepte ndonjë copë kulaç të misërt në dorë me një copë djathë dhe e haja rrugës. Kur erdhi koha e zisë dhe e urisë, aneja kur më jepte atë çikë bukë, më thosh: «Haje shpejt ose fshihe se gjinah, ka të tjerë që nuk kanë».

Mësimet i përgatitja kurdoherë në rregull dhe merrja nota të mira. Baba Ceni më sillte ngandonjëherë ndonjë kalem, sipër me bojë të verdhë o të kuqe. Gëzohesha shumë kur m'i jepte dhe filloja me zell t'i bëja majën me thikën e bukës. Gjëma ishte kur na thyhej maja, se na zvogë1ohej kalemi. Mësimet atëherë i bënim në penxhere ose shtriheshim barkazi në dysheme o në minder . Në këtë pozicion shkruanim dhe këndonim. Defterët në fillim na i qepte aneja me gjiipërë. pastaj në dyqane filluan të dilnin defterë të shkollës.

Librat i kishim me krëk dhe i ruanim. Më kujtohet se abetaret ishin shtypur me gehma latine, por shumë shkronja të sa j në atë kohë nuk ishin si këto të tashmet. Librat e leximit ishin të rakta. unë nuk dija ku shtypeshin, por ne vriteshim sa i blenim. Librat me vjersha të Naimit që më pëlqenin shumë, «Baba Tomorin» e Cajupit dhe disa të tjerë në fillim m'i gjente, nuk e di se ku, baba Çeni. Më kujtohet që ato ishin shtypur në Sofje o në Bukuresht, në disa prej tyre shkruhej në fund, Stamboll. në disa «Shtypshkronja Mbrodhësia» etj. Më vonë na erdhën nga Amerika disa libra të shtypur nga shoqëria «Vatra». Ato ishin këndime, përsipër me kapak me një fletë bojë kafe të hapët. Zakonisht qenë disa përkthime të Fan Nolit, po erdhi edhe një libër me vjershat e Ramiz Harxhit*,*( Libri «Ndjenjat e zemrës» - vjersha. Shtypur në shtypshkronjën «Dielli», Boston, mars 1917.) i cili qante me vaj për atdheun e largët, për lirinë, për flamurin, për shtëpinë. Krijova një respekt e dashuri të veçantë për të, pse ai shkruante me thjeshtësi dhe me atë të folurën gjirokastrite. Këtë respekt ma shtonin më shumë edhe fjalët e plakut tim, të cilit i kërkoja të më tregonte për Ramiz Harxhin, kur ai më pyeste ç'lexoja. Plaku më thoshte: «Ramizi është njeri i ndershëm, demokrat, ka qenë me Hysenë, me Bajon, me Çerçizë, me Hasanë» etj.

Të gjitha këto më kujtohen dhe kur këndoja libra me përmbajtje patriotike, mallëngjehesha. Më vonë na erdhën libra të tjerë të Sami Frashërit, në mes të të cilëve sidomos «Shqipëria ç'ka qënë, ç'është e ç'do të bëhetë». Kisha edhe librin «Erveheja»*,*( Shkruar nga Muhamet Çami.) që e mbaj mend se e mësoja përmendsh, hezber, si thoshim atëherë. Librat i doja shumë, i këndoja me etje të madhe. Çdo libër «e përlaja» shpejt e shpejt.

Në shkollë në gjuhë e në hartime dilja shumë mirë, i kisha qejf. Por edhe në të tjerat nuk mbetesha pas. Babai më vinte të mblidhja sa i kushtonin harxhet e mëngjesit. Kjo íshte një formë e kujdesit të tij për të më ndihmuar që të mësoja dhe për të më kontrolluar se «ç'gatuaja» në shkollë.

Njëherë na ra në dorë një libër këndimi, ku ishte një vjershë e bukur, bërë nga një Shefqet Bajo nga Gjirokastra. E kisha mësuar përmendsh. Atë e mbaj mend edhe tash, kaq shumë më kishte pëlqyer:



«Ti Adriatik i mjerë, Pse s'bën valë këtë herë, Valë, dallgë e furtunë, Se ti Vlorënë ta zunë, Vlorën e Karaburunë, Vlora dhe Karaburuni Janë vatanet e mia S'na i mban dot Italia».





Ndjenja patriotike ishte e zjarrtë në popullin e Gjirokastrës. Më kujtohen si në ëndërr turma burrash të veshur me brucë që ngjitnin rrugët e pazarit duke kënduar e bërtitur, që drejtoheshin nga kalaja, nën të cilën te Pashá Kauri ndodhej konsullata greke. Si duket kjo demonstratë duhet të jetë bërë në kohën e okupacionit grek. Më vonë, dhe më kujtohet më mirë, pse duhet të kem qenë më i madh, u bë një mbledhje e madhe e burrave nP kala dhe u ngrit flamuri. Ne, djemtë e shkollave, vajtëm me radhë. Kjo ditë ishte e shënuar për ne, veçanërisht për mua, pse tri ditë me radhë aneja më bëri një flamur, që konsistonte në dy copa të gjata atllazi kuq e zi të qepura së toku, në mes të të cilave më qëndisi një shkabë. Aneja qëndiste shumë bukur këmishët dhe jelekët. Këtë flamur atë ditë feste e lidhëm në gjoks si «sharpë», siç i themi tashti. Natyrisht, unë mburresha për këtë dhe mësuesi më vuri në radhën e parë.

Më kujtohet një ngjarje akoma më me rëndësi, e një kohe më të vonë, kur isha ca më i madh. Vullnetarët gjirokastritë niseshin për në Luftën e Vlorës, kundër Italisë. Me mijëra burra, kalamanë dhe disa plaka, turma-turma dhe burra me dyfekë, me gjerdanë në mes, me bruca dhe me sharkëla në krahë, me qylaf ose me feste të zeza në kokë, me shollë o me opinga në këmbë, me nga një torbë në krah, u nisën nga pazari, duke zbritur nga kisha e Varoshit dhe u ngjitën në bregun e teqesë së baba Manes, siç i thoshim atëherë. Ne, kalamanët, mbanim në dorë flamurët dhe këndonim këngë patriotike. Në breg u bë një miting, pastaj filluan të puthurat e të përqafuarat dhe vullnetarët u nisën për nga ana tjetër e bregut, drejt Viroit. Ata ishin disa qindra dhe bënë një vijë të gjatë me njerëz që ne nga bregu, turma e madhe, u thërritnim, u tundnim festet dhe shamitë. Për mua dhe shokët e mi kjo ishte impresionante dhe që atëherë filluam ta kuptonim dhe ca më mirë vjershën që shënova më sipër.



Kur mbaroi Lufta e Vlorës, luftëtar ët u kthyen. Kishte nga ata që vinin në shtëpinë tonë, bisedonin me pleqtë dhe ne i mbanim vesh. Më kujtohen vetëm këto gjëra që i rrëfenin plakut: «Gjëmonte topi dhe mitralozi nga kalaja (kjo duhej të ishte kalaja e Kaninës) dhe, kur ia fillonte, ne thoshim «ulu se të pa kalaja». Pale kur na lëshonin dritat në istikame, ditë fare bëhej» (këto duhet të ishin projektorë).

Mësuesit tanë të kohës së vegjëlisë ishin Thoma Papapanoja, Iljaz Hoxha, Xhafo Poshi, Rexho Muçi, Hysni Babametoja, Arshi Beu, Sadik Çeloja e të tjerë. Mësuesit i donim shumë dhe po aq shumë i respektonim. Disa i thërritnim «zoti mësues» ose «zoti Thoma». «xha Iljaz» ose «xha Rexho».

Zoti Thoma, që na mësonte aq bukur shqipen, ishte një njeri i qeshur, i dashur, me shtat të drejtë dhe me vetulla të zeza. Ne i këndonim një këngë:



«Thomai një inendjehollë Mori flamurin në dorë...».



Kurse xha Iljazi ishte i rreptë, ai na ndukte edhe veshët kur bënim zhur më në klasë ose ziheshim në korridoret para klasave. Xha Iljazi ma kishte vënë mua emrin kur linda. Pleqtë e thirrën, siç më ka thënë aneja, dhe i thanë të më vinte emrin. Ai bisedoi me ta dhe së toku zgjodhën emrin «Enver ». «Iljazi ta këndoi në vesh, pastaj e mbajtëm për drekë» më thoshte aneja.

Xha Iljazi vdiq tash vonë, ai tërë jetën ka qenë mësues. Kur shkova njëherë në Gjirokastër, para se të vdiste, i bëra vizitë në shtëpi; pashë që ishte plakur. Bisedova me të gjerë e gjatë. Ai kishte një admirim të madh për Partinë. «Ah, mor Enver, - më thosh, - ç'mrekullira bëri kjo Parti, si e ndryshoi faqen e Shqipërisë. U mbush vendi me shkolla e me njerëz të mësuar. Unë gëzohem kur piqem me ish-nxënësit e mi, që sot drejtojnë vendin», - dhe, dulce më thënë këto, mësuesi plak u ngrit, hapi dollapin dhe më dha një ftua. «Merre këtë në xhep, se kështu të jepja, kur ishe i vogël». Dolëm tok me të në rrugë, e mbaja nga krahu dhe u ngjitëm sokakut. Kalamanët na ndiqnin nga pas, ashtu siç i ndiqnim ne mësuesit tanë në kohën e vegjëlisë.

- Shkojmë një herë nga Sheshi i Xhepit, xha Iljaz, - i thashë, - se më ka marrë malli shumë për ato vende ku luaja në vegjëli.

- Shkojmë Enver, - më tha, - se edhe unë kam kujtime, kam lojtur më parë se ti në këtë shesh tok me Halilin, me Hisenjin.

Atje na morën në fotografi. që e ruaj në albumin e kujtimeve. I dërgova një kopje të zmadhuar me bojëra edhe mësuesit tim plak, xha Iljazit.

Pas disa muajsh që isha pjekur me të, më erdhi një telegram nga Gjirokastra që më lajmër onte vdekjen e tij*,*( Me këtë rast. shoku Enver Hoxha. më 25 mars 1960, i dërgoi gruas së ish-mësuesit të tij një telegram ngushëllimi. në të cilin shkruan: «Me hidhërim të madh mora vesh vdekjen e burrit tuaj dhe të mësuesit e mikut tim të dashur xha Iljazit. Duke ju përqafuar si mëmë, vij t'ju ngushëlloj nga ana ime dhe nga ana e Gjulos. Të rroni vetë me gjithë fërnijë. I dashuri xha I1jaz do të mbetet i paharruar për ne të afërmit e tij dhe për popullin e Gjirokastrës, të cilit i ka shërbver tërë jetën për një çështje të madhe».) e cila më hidhëroi, pse xha Iljazi ka ndihmuar në edukimin tim që në vegjëli. Unë u jam shumë mirënjohës atij. Thomait, Xhafos e të gjithë mësuesve të mi të vjetër. Sa kanë vuajtur në jetë për të na mësuar ne këta pionierë të shkollës sonë të porsalindur! Pavarësisht nga mjerimet e jetës, ata ishin të frymëzuar dhe të apasionuar për misionin e tyre të lartë dhe e kryenin atë me nder. Disa prej tyre rrojnë akoma, janë pensionistë të lumtur, të gëzuar e të nderuar në regjimin tonë socialist. Disa kanë vdekur pas Çlirimit, ka edhe të tjerë që kanë vdekur më parë. që në kohën e regjimit të Zogut.

E njihja historinë e zotit Rexho Muçi, se ma kishin treguar, por, kur e takova më vonë, në Gjirokastër, e mora nga krahu dhe i thashë

- Xha Rexho, ma thuaj një herë si ia punove Sami Kokalarit, kryetarit të bashkisë së Gjirokastrës?

- Lëre o shoku Enver atë histori të kaluar, - më tha xha Rexhoja dhe ia filloi.

Në parantezë dua të sqaroj se Sami Kokalar i ishte një derro burrë i bëshëm e i gjatë, që edhe kur ecte, kokën e mbante përpjetë. Atë e thërritnin «Kane Petrili». Samiu ishte qehaja i bejlerëve të Libohovës, njeriu i Mufit bej Libohovës, i cili e bëri kryetar të bashkisë pas vdekjes së Bajo Topullit, që ishte i zgjedhur si kryetar i bashkisë. Sami Kokalari ishte aq fodull, sa edhe budalla. 1 pëlqenin shumë lëvdatat. Populli nuk e dontë, po kush e pyeste popullin në regjimin e Zogut. Po le të vijmë te historia e Rexho Mucit.

- Si mësues, - tha Rexhoja, - e merrja rrogën nga bashkia, por, siç e di, qeveria e Zogut ishte një qeveri muflize. Zogu me ministrat e tij, si Fejzi Beu, vidhnin me të di duart, kurse ne, mësuesit, si të gjithë, s'kishim bukë të hanim. Shtatë, tetë muaj me radhë nuk na paguheshin rrogat, kurse fëmijët na kërkonin bukë, prandaj kurdoherë që piqesha me Sami Kokalarin, i kërkoja të më paguante rrogat që më përkisnin. Mirëpo krietari më thosh: «S'kemi, zoti Rexho, kur të kemi, o të të japim dhe ti».

- Mor zoti Sami, - i thoshja, - zotrote rrogën e ke të majme dhe megjithatë e mer r rregullisht çdo muaj. Pse për zotërinë tënde paska dhe për mua s'ka?

- Pse njësoj jemi? - thosh Samiu. - Atëherë të bëhemi si këmbët e dhisë! Shko, Rexho, - më thosh, mos më dil më përpara sive, se ma hangre shpirtin dhe më në fund o të të pushoj.

- Mbeta te dera e bashkisë, - vazhdoi Rexhoja, prandaj zoti Sami ish mërzitur aq shumë nga unë, sa i kishte dhënë urdhër xhandarit që r uante bashkinë, që, kur të veja atje, të mos më linte më të hija. Një ditë i mërzitur vajta të pija një raki te diqani i Murat Totos: «Ç'ke mor Rexho, më pieti Nexhmo Hoxha, pse je kaqe i mërzitur?». 1 tregova Nexhmos hadhet dhe ki më tha: «Kurrë nuk i ke për të marrë rrogat, në rast se nuk bën si të të thom unë».

- Ç'të bëj, o Nexhmo?

- Dëgjo, - theksoi ai, - shko në kafenë e huqumetit, ku mblidhet Sami Karagjozi dhe pareja e tij, që hahen si macja me minë me Sami Kokalarë, pse këtij duan t'i zënë vendin si krietar i bashkisë dhe atje, kur të ketë shumë njerëz, fidho, mburre Sami Kokalarin me zë të fortë, grindu me Sami Karagjozë, dil në mbrojtje të Sami Kokalarit. Po nuk i more rrogat kësaj radhe, hajde këtu se o të t'i paguaj unë. Dhe unë kështu bëra, - tha Rexhoja, - ndoqa këshidhën e Nexhmos. Shkova te vendi, u grinda me Sami Karagjozë, lavdërova Sami Kokalarë, kur të nesërmen e kësaj ngjarjeje, duke ditur se zotit krietar do t'i vente e ngrohtë në vesh ajo që kisha bërë për t~ zura që në mëngjes Qafën e Pazarit në një vend të dukshëm, që, kur të shkonte krietari, të më shikonte.

S'mungoi të vinte «Kane Petrili» dulce mbajtur kokën lart dhe ombredhën në dorë. Ai më pa me bisht të sirit dhe tha: «Zoti Rexho, dil një çikë andej nga zira, se kam një punë me ti».

- Si urdhëron, - i thaçë.

Unë shkova, po nuk më linte xhandari, se ai zbatonte urdhrin e vjetër. Më në fund hira te dhoma e krietarit, që më dha një cigare dhe më tha:

- Ti, Rexho, je burrë i ndershëm dhe hadhexhi, prandaj të thirra të të japim rrogat e prapambetura, se je me fëmilë, - dhe i ra ziles. Erdhi arkëtari, Qemal Kokalari, që e urdhëroi: «Jepi rrogat Rexhos», - i tha Samiu.

Qemali shqeu sitë: «Të tëra, zoti krietar?».

- Të tëra, - i tha Samiu.

Kur shkova te zira e Qemalit për të marrë paratë, ai i habitur më pieti:

- More Rexho, si ia dodhe kësaj pune?

Pasi futa paratë në xhep, i thaçë Qemalit në vesh:

- Shko piet Nexhmo Hoxhën, po mos i trego njeriut, se më more në qafë, për rrogat e ardhshme.

Kjo ishte historia e Rexhos, i cili vazhdoi:

- Ti i di shejtanët e Skëndulate, mulla Nustret Hoxhën shakaxhi, Tahirin e të tjerë. Një ditë vendosën t'ia punonin Samiut, që e ruanin kur të dilte nga shtëpia, pse i kishin afër dhe mu në mes të rrugës vunë një portofol mbushur me m... të thatë dhe bënin sehir nga vrima e tarabasë sé penxheresë se ç'do të bënte Samiu. Ai kaloi andej, e pa portofolin, shikoi përpara dhe nga pas, se mos e vinte re njeri, u ul me shpejtësi, rrëmbeu portofolin dhe e futi shpejt në xhep, duke ndjekur rrugën për në zirë me kokën kurdoherë lart, po këtë herë i gëzuar, se kishte gjetur një . . . haziné né rr ugë dhe s'i pritej sa të mblidhesh né zirë që të hapte «portofolin».

Kjo ishte një tjetër histori e kripur që më tregoi Rexhoja për kryetarin e bashkisë, duke shprehur kështu urrejtjen kundër zogistëve.

Ndërtesat e shkollave, ku kam mësuar né Gjirokastër, kanë qenë né vende të ndryshme. Né Palorto njëra ishte afër mejtepit të vjetër, që më vonë u bë liceu francez i qytetit. Kjo ishte një shtëpi e vjetër njëkatëshe dhe me një hajat poshtë, ku mblidheshim kur binte shi. Ndërtesa (që ekziston akoma) bie mbi rrugë. Dritaret ajo i kishte me hekura të dredhur, dhomat ishin të vogla dhe të ftohta né dimër. Por shkolla neve na dukej vendi më i bukur, e donim cdo qoshe muri të saj, deri te shpella e vogël që ishte ne rrugë, rrëzë murit të shkollës. Kur dilnim né pushime, përhapeshim né rrugët rreth e rrotull dhe, meqë nuk kish nevojtore, venim derdhnim ujët rrëzë murit të bahçes sé Dalipajve ose të Kokalarajve. Kurse për «ujët e madh» venim ca më lart dhe e depozitonim né gërmadhat e Rustem Beut, kryeskuparit të belediesë, bimbashit të degraduar të kohës sé Turqisë.

Një ndërtesë shkollore tjetër ishte shtëpia e Babathanës, sic i thoshim. Kjo ishte një shtëpi e vjetër, e madhe, dykatëshe, shtëpi tipike gjirokastrite. Këtu më duket se vajtëm kur filluam shkollën «qytetëse», siç e quanim atëherë. Ajo i kishte odat të mëdha dhe penxheret po ashtu. Rreth e përqark saj kishte kopshte me kumbulla që, natyrisht, nuk u mbetej kurrë kokërr né degë. Ato ne nuk i linim jo vetëm që të piqeshin, por as edhe të rriteshin. Kjo shkollë ndodhej mbi xhaminë e Palortosë. Né kopshtin poshtë shtëpisë, që ishte më i gjerë dhe luanim né pushime, ishte shtëpia e xha Salikos, një burrë plak. Një ditë premé





lodrën nga lajmi i hidhur që u përhap e nga të bërtiturat, se xha Salikos i kishte vdekur gruaja, prandaj qante dhe ulërinte i ziu.

Njërin nga djemtè e shtëpisë së Babathanës e quanin Zamo. Ai ishte xhore nga mësimet dhe fliste me hundë. Me të ishim né një klasë dhe kurdoherë, tok me një djalé të Xhenetit, ai zinte vend né fund të klasës, duke menduar të fshihej nga mësuesi që të mos e ngrinte né mësinl. Më né fund na u zhduk Zamoja nga shkolla. Babai i tij e dërgoi me lopë. Më kujtohet se né krye të hajatit të shkollës, përmbi muslluk, ishte një si odë e vogël me sufa rreth e rrotull. Sufaja ishte me vrima, ku pulat venin bénin vezët. Kur binte zilja, ne nxitonim kush të vente të ulej më paré te gropa, prandaj shërbëtori i shkollës, xha Vehipi, na thosh: «Bëtë ndonjë vezë?». Një ditë xha Vehipi né vend të vczës gjeti diçka tjetër, që . . . binte erë. U zbulua që atë e kishte bërë Zamo budallai. Që atëherë u zunë vrimat me gurë dhe me dërrasa, dhe Zamoja ndërroi profesionin nga nxënës né lopçar.

Një tjetër ndërtesë ka qenë «Klubi», siç e quanim. Ajo ishte mbi një kodër, mu né mes të pazarit, prapa bashkisë së vjetër, përmbi Varosh. Andej tërë Palortonë, Kucullën dhe Bregun e Teqesë i kishe si né pëllëmbë të dorës. Një panoramë e mrekullueshme! Oborri né mes, me pllaka vende-vende dhe me bar midis tyre, ishte i rrethuar m2 parmakë prej druri nga ana e rrëpirës mbi Varosh. Atje dilnim ne për pushime, dimër e verë. «Klubi» kishte nja katër a pesé dhoma, jo më shumë, pse, sic duket, edhe ne nxënësit ishim pak. Ne e quanim atë me këtë emër «Klub», pse, para se të ishte shkollë, kur u hapën shkollat e klubet e para të «Shqipëtarisë» né kohën e Rilindjes e të Kongresit të Manastir it, ajo u bë Klubi i rilindësve dhe baba Ceni qe zgjedhur kryetar i tij, sic më kishte thënë ai vetë. Thoma Papapanoja u mësonte atje burrave abecenë shqip dhe u këndonte librat e paré né gjuhën ambre. Ky ishte një vend dy herë i shenjtë për ne. pse kishte qenë klub patriotësh dhe shkollë. Këtë ne e dinim që né atë kohë, prandaj mburreshim që mësonim atje.

Nganjëherë xhamet e penxhereve thyheshin atje nga era ose nga ndonjë gur i lodrave tona. Një pjesë e «Klubit» ishte me dërrasa, nga vrimat e të cilave fërshëllente era, që në atë vend, meqenëse ishte në breg, frynte shumë.

Një ditë dimri, një shoku ynë u ngrit dhe pyeti mësuesin

- Zoti mësues, është e vërtetë se ka lugat dhe po të vesh natën të ngulësh një thikë në tyrbenë e baba Hasanit vdes?

Ai na u përgjigj

- Agallarët e Gjirokastrës le të bëjnë shaka të venë të vënë ca napolona mbi varrin e baba Hasanit, se unë vetë do të shkoj t'i marr ato para dhe, sido që është një punë jo e mirë, do të ngul edhe një thikë mbi tabutin e tyrbesë dhe do të shihni se s'do të pësoj gjë, kurse me paratë që do të marr, do të bëj një punë të mirë, do t'u vë xhame penxhereve, se këtu po na grin era, do të blej edhe një sobë që ta vë në klasë se u karkallosmë, mbasi s'po na e vë veshin njeri, që të na i bëjnë këto gjëra, lëre qeveria që jo e jo, por as agailarët e Gjirokastrës.

Në regjimin e Zogut çështja e shkollës së mesme në Gjirokastër ka qenë një plagë e rëndë. Zogu dhe qeveritarët e tij ishin kundër hapjes atje të shkollës së mesme. Klasa ime ishte promocioni i dytë që mbaronte shkollën f illor e. 1 pari që e mbaroi atë ishte klasa e Aqif Selfos, Selami Xhaxhiut e të tjerëve. Atëherë filluan protestat e popullit që kërkonte shkollë qytetëse. Pse e quanin qytetëse, nuk e di mirë, por fakt është që Aqif Selfoja me shokë shkuan të vazhdonin shkollën e mesme, me bursa e pa bursa, në Korçë dhe në Tiranë. Protestat e popullit të Gjirokastrës, të mësuesve dhe të nxënësve gjirokastritë, i detyruan Zogun dhe ministrin e arsimit të asaj kohe që të hapnin atje shkollën qytetëse.

Kështu, kur nxënësit e klasës sonë mbaruan filloren, ata u futën në qytetëse. U qetësua me këtë mënyrë opinioni në Gjirokastër, kurse gëzimi ynë, i nxënësve, ishte i madh. Na dukej se fituain çdo gjë dhe shtuam zellin në mësime. Mësuesit tanë patriotë na nxitnin të mësonim shumë mirë për të qenë shembull dhe për të mos u dhënë shkak Zogut dhe njerëzve të tij se gjirokastritët nuk mësojnë, prandaj ua mbyllim shkollat.

Po kur të mbaronim shkollën qytetëse, ç'do të bëheshim? Dëshira jonë për të vazhduar shkollën ishte e madhe. Pa shkollë, mendonim ne, ishte vetëvrasje. Prandaj vazhdoi lufta e popullit të Gjirokastrës me qeverinë në Tiranë. Delegacione pas delegacionesh dërgoheshin nga populli në Tiranë, që kërkonte me këmbëngulje hapjen në Gjirokastër të një liceu si në Korçë. Pas shumë lufte dhe përpjekjesh dhe dulce parë rezistencën e popullit të Jugut, Zogu dhe qeveritarët e tij u detyruan të hapnin shkollë të mesme.

U vendos të hapej lice francez dhe të fillonte nga klasa e 8-të (që ishte klasa e parë e liceut) dhe në të të shkrihej edhe shkolla qytetëse. Kështu, ne që mbaronim atë vit qytetësen, do të hynim në klasën e 6-të të liceut. Ç'gëzim kemi ndier ne atëherë, këndonim dhe brohoritnim kur na u komunikua vendimi gazmor. Me ne, nxënësit, u gëzua tërë qyteti.

Qytetësen e mbarova me nota shumë të mira. Erdhi behari, erdhën edhe pushimet, pritnim me padurim ardhjen e drejtorit të liceut francez dhe profesorët francezë. Zëvendësdrejtor i liceut u caktua zoti Hysni Babameto. Çdo ditë ne e zinim atë në rrugë dhe e pyetnim

- Zoti Hysni, kur vjen drejtori, kur vijnë pr ofesorët?

- Do të vijnë, - thosh ai, - mos kini merak. - Po ne bëheshim merak që ç'ke me të, i shtynim ditët me duar.

Më në fund erdhi dita e gëzueshme e vjeshtës. U hap për herë të parë liceu në Gjirokastër. Por unë nuk e shijova dot drejtpërdrejt gëzimin e javës së parë të hapjes së shkollës së re, mbasi isha i sëmurë, nuk e di nga se dhe nuk më lanë nga shtëpia të dilja. Merret me mend ç'mërzi ndieja!

Dita e parë imja në shkollën e re ishte jashtëzakonisht e gëzuar, pse do të njihesha me programe krejt të reja, të panjohura nga ne, do të takohesha me profesorët dhe me shokët e vjetër, do të shihja profesorët e rinj francezë. Prandaj, që pa gdhirë u nisa për në shkollë.

Liceu i filloi mësimet në një ish-shkollë fillore në Varosh, një ndër tesë mjaft e madhe dhe me dritare të mëdha, me oborr me gurë. Pas kësaj ndërtese kalonte përroi, që në dimër bënte zhurmë, pse sillte popla që nga Kuculla, kur se në ver ë ai ishte i thatë*.*( Tani ky përrua nuk duket më. Ai është futur nën dhe e urbi të kalon rruga e asfaltuar.) Nën shkollën tonë, ku dominonte oborri, ishte një tjetër, fillorja e vajzave, ku drejtore ishte mësuesja e vjetër, Urani Rumbo. Ajo çalonte, por populli, si dhe gjithë nxënësit dhe nxënëset e donin dhe e respektonin shumë.

Liceu i Gjirokastrës do të kishte nxënës deri në klasën e tretë. Më tej Zogu nuk lejoi që të vazhdonim. Për ta kuptuar më mirë sistemin e liceut, duhet të them se klasat fillonin nga e teta dhe zbritnin deri tek e para. Kështu, pasi të fitoje provimet e klasës së parë, domethënë të klasës së fundit (bakalor eat, première partie), hyje sipas dëshirës në klasën e f ilozof isë ose të matematikës dhe në f und të vitit duhej të kaloje përsëri në provime (bakaloreat, deuxième partie). Po të fitoje edhe këto, atëherë merrje diplomën përfundimtare të liceut. Në qoftë se nuk kaloje dot në bakaloreanë (première partie) nuk hyje dot në klasën e filozofisë ose të matematikës, pra nuk e merrje diplomën e liceut. Kështu liceu kishte 9 klasa.

Unë i kalova të gjitha klasat e tij në rregull, pa ngelur asnjëherë, sic do të them më poshtë. Për shkak të peripecive të shkollave fillore e qytetëse, dhe për llogaritjet që bëheshin të parregullta, duhet të na jenë zgjatur një ose dy vjet më shumë mësimet në gjithë ciklin, shkollë fillore - shkollë qytetëse - lice. Kështu, unë që kisha mbaruar qytetësen (2 a 3 vjet nuk e mbaj mend dhe filloren 4 apo 5 vjet dhe atë, gjithashtu, nuk e mbaj mend) hyra në klasën e 6-të të liceut.

Nxënës e profesorë, shqiptarë dhe francezë, ishin shumë të gëzuar. Drejtori francez quhej Viktor Kutan. Ai ishte një burrë me tr up të drejtë, me një fytyrë të pastër, me sy të ndritur, me leshra të zeza, por të thinjura në tëmtha. Hundën e kishte të shtypur dhe fliste ca me hundë. Kutani qëndronte shumë pastër, si nga tr upi, si nga rrobat. Zakonisht vishej me rroba të zeza, me këmishë të bardhë dhe jakë me kollë. Shumë herë ai vishte pantallona me vija (riguê). Që në fillim ne e deshëm dhe e respektonim shumë drejtorin. Ai ishte shumë i rregullt, i përpiktë, kërkonte nga ne rregull, disiplinë, pastërti në çdo gjë, që nga rrobat, trupi, librat, defterët e deri në klasë e në rrugë.

Nëndrejtor i liceut ishte Hysni Babametoja, profesor i vjetër i aritmetikës, i zoti, i drejtë, i sjellshëm dhe i kujdesshëm. Ne e donim dhe e respektonim shumë edhe këtë, se nuk na bërtiste kurrë, por, kur na qor tonte, turpëroheshim shumë dhe gjithë kujdesi ynë ishte që të mos qortoheshim prej tij. Zoti Hysni, thoshim ne, «të vret me pambuk». Mësues e profesorë shqiptarë kishim Vesim e Mumtaz Kokalarin, që dinin frëngjisht, Elmaz Çanin, Hysni Babameton, Ilia Dilo Sheperin, Pano Hidon e të tjerë. Kurse profesorë francezë në fillim kishim Brezhonë, Marshandin dhe më vonë erdhën edhe shumë të tjerë, disa prej të cilëve tash nuk ua mbaj mend emrat. Marshandi dhe Liezëni na mësonin gjuhën dhe literaturën frënge, Brezhoi historinë dhe gjeografinë, kurse matematikë na bënte zoti Hysni, fizikë, gjeologji dhe botanikë na jepnin disa profesorë të tjerë francezë.

Mësonim me zell të madh të gjitha lëndët, veçanërisht frëngjishten, pse ishte diçka e re, e panjohur dhe, pa ditur atë, nuk mund të ndiqje dot mësimet. Unë ia fillova me zell frëngjishtes dhe isha nga të parët. Lexoja me kujdes, bëja kujdes në theksin dhe zbatoja me përpikëri metodën që na këshillonin profesorët. Kisha dëshirë të madhe për lexim dhe që në atë kohë profesorët francezë jo vetëm që sollën metodat e frëngjishtes për ne, por edhe librat e tjerë të çdo klase e të çdo lënde, ashtu sic ishin në licetë e Francës dhe në Liceun e Korçës. Kishin ardhur, po ashtu, edhe libra me përralla të thjeshta në frëngjisht, koleksione të ndryshme e me bojëra, që na tërhiqnin shumë. Ishin libra të bukur, të lidhur mirë, me figura të papara ndonjëherë nga ne, prandaj na tërhiqnin shumë dhe, sido që në fillim nuk i kuptonim, ne mbeteshim mbi to. Profesorët kishin sjellë harta, globe, mjete të tjera mësimi, që ne më parë nuk i kishim, kishin sjellë edhe trartela me ngjyra me kafshë, me lule, me minerale etj., etj. Të gjitha këto na i bënin mësimet shumë interesante. Kuptohet se edhe profesorët francezë punonin me zell që ne ta mësonim mirë gjuhën, literaturën dhe të përvetësonim gjithë programin. Veçanërisht me ne të klasës së 6-të ata bënin kujdes dhe përpjekje që të fitonim kohën e humbur në gjuhë dhe të arrinim të kuptonim programin në gjuhën frënge, prandaj, me përjashtim të gjuhës shqipe dhe të matematikës që e bënim në shqip, të gjitha mësimet e tjera na i bënin në frëngjisht. Ne ia arritëm kësaj detyre. Unë e mbarova shumë mirë klasën në të gjitha lëndët. Në frëngjisht dola shumë mirë dhe arrita t'i kuptoja librat në gjuhën frënge, lexoja edhe përralla, edhe poezi të caktuara. Kisha një kujtesë shumë të fortë. Profesor ët e frëngjishtes më donin.

Çdo vit shtoheshin nxënësit që hynin në lice, shtoheshin edhe profesorët, shqiptarë dhe francezë, prandaj ndërtesa duhej ndërruar. Kështu liceun e transferuan tek ajo ndërtesë që tash është gjimnazi «Asim Zeneli». Më vonë kësaj iu shtuan dhoma të tjera në krah, pse nuk na merrte.

Organizimi i liceut, natyrisht, çdo vit përmirësohej nga çdo pikëpamje. Programet ishin të përcaktuara dhe zbatoheshin me rreptësi. Librat e duhur nga Franca vinin me kohë, kështu që me hapjen e shkollës, ne kishim çdo vit në duar tekstet e nevojshme. Natyrisht, u zgjerua edhe biblioteka e liceut për nxënësit dhe për profesorët. Përveç kësaj, në fund të çdo viti, kur mbaronin mësimet, ndaheshin çmime, të cilat konsistonin në libra të ndryshëm letrarë, sipas klasave dhe lëndëve. Merrnin cmime nxënësit e par ë dhe të dytë në çdo lëndë, kurse të tretët merrnin nga një fletë-nderi. Kur ndaheshin çmimet ishte një ditë feste e madhe për ne dhe ceremonia e veçantë bëhej në divanin e madh të shkollës. Përballë derës së daljes vihej një bango e madhe, që mbushej me libra të bukur, të lidhur me kordele të kuqe. Drejtori dhe rreth tij gjithë profesorët rrinin në këmbë prapa tryezës, kurse nxënësit e liceut qëndronin të ndarë sipas klasave, të radhitur bukur në të dy krahët e divanit. Drejtori Kutan mbante fjalimin e përshëndetjes dhe pastaj fillonte e thërriste njërin pas tjetrit emrat e fituesve të çmimeve të nderit. Ky ishte momenti më emocionues për ne. Unë merrja kurdoherë çmime të para, sidomos në gjuhën shqipe, në frëngjisht, histori, gjeografi etj.

Kutani dhe të tjerët na shtrëngonin dorën, na thoshin: «Très bien, f élicitation»*.*( Frëngjisht - shumë mirë, përgëzime.) Kur dilnim në të tilla raste nga shkolla, si kurdoherë, po veçanërisht atë ditë, pritnim edhe profesorët dhe tok me ta kalonim nga pazari. Edhe neve na vinte mirë, edhe profesorëve, por edhe popullit, kur na shihte me togje-togje librash me kordele. Kuptohet se ne mburreshim ca për këtë.

Liceu u bë shumë i dashur për gjithë popullin dhe shpejt u ndie influenca e tij në Gjirokastër. Profesorët francezë silleshin shumë mirë me popullin, i cili i donte, i respektonte, i përshëndeste dhe, kur hynin në dyqane të blinin gjëra që u nevojiteshin, shitësit u shërbenin me buzëqeshje. Kështu që ata gjetën një ambient shumë të ngrohtë në Gjirokastër. Profesorët francezë zunë dhoma me qira, atyre u pëlqenin shtëpitë tona piktoreske, romantike, me nga një kopsht të vogël, ku filluan të mbillnin lule, të na jepnin edhe neve farëra.

Rëndësi të madhe kishte për ne dita e provimeve që i bënim me shkrim dhe pritja e rezultateve. Ata që merrnin nota të mira dilnin në tabelën e nderit, e cila varej në murin e korridorit në mes drejtorisë dhe sallës së profesorëve. Gëzimi i madh ishte për ne, kur na dilte emri në tabelë.

Kurdoherë kur do të hynim në klasë, ishte bërë rregull që të radhiteshim jashtë në oborr dhe, duke filluar nga klasat e ulëta, duhej të futeshim në rregull e pa zhurmë në divan e pastaj nëpër klasa. Përballë hyrjes, në divan, ndodhej kurdoherë drejtori ose nëndrejtori në këmbë, të cilin e përshëndetnim dhe na përshëndeste të gjithë. Më kujtohen dy ngjarje në këtë drejtim.

Një ditë, duke luajtur në oborr, Elmaz Konjarit i humbi kopsa e xhaketës dhe, kur u vu në radhë në klasë, një profesori të tij shqiptar i ra në sy që xhaketa e Elmazit ishte pa kopsë dhe i tha këtij

- Herë tjetër duhet të vish i pastër, në rregull dhe me kopsa të qepura, ndryshe do të të kthej në shtëpi.

Elmazi, për çudi, mbajti një qëndrim mospërfillës.ndaj vërejtjes dhe puna vajti majë më majë e në këshillin e profesorëve, i cili e dëboi Elmazin dy ditë nga shkolla. Ishte një gjë shumë e keqe për ne dhe kjo ngjarje na bëri përshtypje.

Një ditë kaloi në oborr profesor Salim Kokalari. Si zakonisht unë e përshëndeta me dorë në ballë. Ai u ndal dhe më tha: «Përshëndetëm edhe një herë!». Dhe unë e përsërita përshëndetjen, po prapë më tha e prapë e përshëndeta. Ai nuk u kënaq dhe e vazhdoi prapë e prapë kërkesën, mbase nja pesëmbëdhjetë herë. Nuk e kuptoja arsyen përse atij nuk i pëlqente kjo lloj përshëndetjeje. Të gjithë më shikonin dhe qeshnin, ndërsa unë isha skuqur. M'u lodh dora dhe së fundi, kur më tha prapë, fillova ta përshëndes me dorën tjetër. Ai u kënaq dhe nuk 'vazhdoi më të më kthente. Deri pak më parë unë e kisha përshëndetur me dorën e majtë, që populli e quan dhe «dorë e keqe». Ky ishte një mësim për mua, prandaj herët e tjera bëja kujdes për përshëndetjen dhe përdorja dorën e djathtë, «dorën e mirë».

Me Elmaz Konjarin kishim miqësi, rronim në një mëhallë, venim e vinim në shtëpi të njëri-tjetrit, që i kishim afër, bënim mësimet së toku dhe luanim e shëtitnim. Elmazi ishte njeri shumë i urtë, i drejtë dhe i ndershëm, kurrë nuk isha zemëruar me të. Babai i tij, xha Idrizi, ishte njeri i butë, po nuk punonte. Kurse teto Bakoja, mëma e Elmazit, ishte një grua shumë e ëmbël, ajo na donte shumë dhe nuk na qortonte kurrë. Në shtëpinë e Elmazit unë hyja si në shtëpinë time. Qejfi ynë ishte të rrinim te kopshti i Elmazit, kopsht i thënçin, por për ne ai ishte i bukur, pse binte mbi Sheshin e Bajraktarit. Ky kopsht ishte me dy-tri tarraca ndërtuar me gurë, ku në secilën xha Idrizi kishte mbjellë shumë trëndafila, zymbyla, lilakë dhe lule e pemë të tjera me hije dhe me fruta. Ne atje shtriheshim në vapë, bënim mësimet, mblidhnim tufa me trëndafila e me zymbyla që ua çonim profesorëve në mëngjes. Xha Idrizi na thosh: «Mos më prishni gjulistanin». Ai kish qenë në Turqi, dinte turqisht dhe pikërisht për këtë mundej që mësuesi Arshi Beu, kur na shihte me Elmazin, na thosh: «Konjari Elmas, Debrari Hasan».

Më vonë Elmazi e la liceun dhe hyri praktikan farmacist me vëllanë e tij, Sulon, i cili na jepte vazhdimisht nga një kokërr valdë* *( Hape të buta, aromatike, që mbaheshin në gojë dhe shërbenin për shërimin e grykës së sëmurë.) dhe nga një grusht «citrato», kokrriza, që i shkrinim pa ujë në gojë. Më vonë Elmazi shkoi në Francë dhe u bë farmacist. Tash ai punon shumë mirë në Profarmën e Tiranës.

Profesori i parë i gjuhës frëngjishte ishte Liezën, që ne e thërritnim plaku, mbasi në atë kohë do të ishte mbi 60 vjeç. Liezëni ishte zviceran francez nga qyteti Vevei. Megjithëse i moshuar ai kishte një trup të drejtë, ecte me shkop me majë të hekurt si të alpinistëve, vishej me qillota të fryra, me çorape dhe me këpucë alpine me gozhdë dhe mbante një pulovër me grykë të kthyer si të atyre që bëjnë ski. Kokën e kishte krejt tullace, rrinte kurdoherë me kasketë, të cilën rrallë e hiqte edhe në klasë, pse «më ngrin koka» thosh. Ishte njeri me zemër shumë të mirë, ne e donim shumë dhe na donte, e ngitnim, por kurrë me të keq, se e respektonim plakun. Liezëni na fliste me dashuri për Zvicrën dhe na jepte kartolina me bojëra të Gjenevës, të Veveit, të kalasë së Shinonit. Ne i shikonim këto kartolina me gëzim dhe më kujtohet se edhe i pikturoja me kalem të zi, në formate të gjera dhe ia tregoja. Ai më thosh: «Très bien mon garçon»* *( Frëngjisht - shumë mirë, djali im.). Kështu thoshte kurdoherë kur i përgjigjeshim mirë në mësime. Ne nga simpatia për të, i imitonim edhe zërin, edhe mënyrën se si i shqiptonte shprehjet edhe «Très bien mora garçon», edhe «Très mauvais»*.*( Frëngjisht - shumë keq. ) Por për këto do të flas më poshtë.

Liezëni kishte pasion të madh për lulet. Shtëpinë ku rrinte e kishte mbushur me gjithfarë lulesh. Sillte në Gjirokastër lloj-lloj farërash kur kthehej nga pushimet, na jepte edhe neve dhe na mësonte kur t'i mbillnim dhe si t'i mbillnim. Ai kishte qejf «kapucinet» lloj-lloj ngjyrash etj. e na futi edhe neve pasionin për to. Me të ne mësuam emrat e luleve dhe të bimëve më mirë se në shqip. Shumë emra lulesh nuk i dinim as në shqip, kurse në frëngjisht i mësuam. Liezëni i donte klasikët francezë, dinte përmendsh shumë pjesë nga të veprave të tyre. Ai na mësonte e na shpjegonte neve me pasion e me humor Kornejin, Rasinin, Molierin, La Fontenin e të tjerë.

Liezëni mua, Hamit Kokalarin dhe Kiço Karajanin na .donte shumë, se ishim të shkëlqyer në frëngjisht. Por në klasë kishim edhe shokë që nuk mësonin, ishin xhore, si Fejzi Selfoja, Mahmut Karagjozi e të tjerë. Kishim edhe ndonjë shok si Nesip Gjebrenë që mësonte mirë, ishte edhe humorist i madh. Kur vinte ora e Liezënit, interesant bëhej kur fillonin pyetjet. Plaku, pasi shpjegonte, fillonte të pyeste nxënësit dhe vinte notat. Mirëpo si plak që ishte, lodhej dhe, pasi i bënte pyetjen nxënësit, kur ky fliste, ai herë dëgjonte, herë dremiste, kështu nota për nxënësin varej më shumë nga ne, sesa nga ai. Kur donim që ndonjë nga shokët tanë të merrte notë të mirë, ne thoshim në kor «Très bien, mora garçon», ose në të kundërtën për ndonjë, si Fejzi Selfon, thoshim «Très mauvais, mora garçon, asseyez vous, vous ne savez riera»* *( Frëngjisht - shumë keq djali im, uluni, nuk dirai asgjë.) etj. Liezëni na shikonte ne të tre dhe si thoshim ne, ashtu e vinte notën. Kur ngrihej Nesipi në pyetje e përgjigjej dhe ia merrte kasketën plakut nga trai eza, ky i thoshte: «Pse e nget kapellën?».

- Ta fshi, - i përgjigjej Nesipi, - dhe bënte sikur ia fshinte, por, duke folur, ia bënte top-top, ia shtrydhte e ne qeshnim, derisa plaku ngrinte kokën dhe ia merrte nga duart.

Një ditë Fejzi Selfoja na u lut që ta ndihmonim të merrte edhe ai një notë të mirë. Ne i premtuam, por me kusht që të ria binte në klasë të gjithëve, edhe plakut, nga një kokërr dardhë për secilin, nga më të mirat e bahçes. Deshi s'deshi «Kopaçja» na i solli. E thërritnim «Kopaçe», se, kur kish qenë i vogël, kishte djegur njërën dorë në zjarr dhe e kishte si kopaçe. Kështu, si hëngrëm mollët dhe dardhët që na solli, Fejziu u ngrit të thosh mësimin. Shkrap! S'kishte mësuar gjë. Mirëpo atë ditë plaku na qëndroi zgjuar, syrin dhe veshin i kishte pishë, kështu që fundi ishte i vajtueshëm për «Kopaçen», me gjithë dardhët që na dha. Profesori e përcolli me shprehjen e tij

«Oh! très mauvais, mora garçon, asseyez vous, vous ne savez riera» etj. Të qeshurat tona për këtë ndodhi vazhduan aq shumë dhe tërë ditën, sa e mbaj mend dhe sot. Fejzi Selfoja u bë një ballist i poshtër, Mahmut Karagjozi u bë xhandar i Zogut, Nesip Gjebreja la liceun dhe vajti në shkollën e oficerëve në Tiranë dhe atje u vra aksidentalisht nga një shoku i tij. Neve na erdhi shumë keq për Nesipin, pse e kishim shok të mirë, kurse dy të parët nuk i donim që atëherë.

Me Bedri Spahiun, që e kishim në klasë, u grindërn për çështjen e Hamit Kokalarit. Ky tok me familjen kishte ardhur nga Turqia, si dhe Selahudin Kokona, një tjetër shoku ynë. Hamiti qe i urtë dhe mësonte mirë, Bedriu jo. Kjo gjë lindi xhelozinë te Bedriu, i cili filloi mërinë dhe zënkën me Hamitin, derisa e kërcënoi këtë haptazi se da t'i priste rrugën ndonjë ditë dhe do ta vriste me thikë. Dhe në fakt Bedriu mbante një thikë me vete. Ne të tjerët u përpoqëm t'i pajtonim, por Bedriu nuk ulej. Atëherë f thamë Bedriut që «na ke të gjithë kundër» dhe u detyruarn ta shoqëronim Hamitin me radhë në shtëpi. Kjo zënkë mbaroi, pse Bedriu u largua nga liceu për në shkollën e oficerëve.

Po me Hamit Kokalarin filloi zënka dhe xheloziat nga ana e Kiço Karajanit, «Buzaçit», siç e thërritnim, pse e kishte buzën e sipërme të trashë dhe të përveshur lar t. Edhe Kiçoja na nxori avazin e thikës, por jo me qëllim që ta vriste si Bedriu, por ta gërvishte ose t'i çirrte xhaketën. Prandaj, bënte ç'bënte, zinte vend në klasë prapa shpinës së Hamitit dhe nga e gara e bankës së tij fuste thikën në mënyrë që, kur Hamiti të mbështetej, t'i futej maja në krah. Dhe kështu ngjau një ditë, maja e thikës së «Buzagit» e shpoi Hamitin. Ne i dhamë një dru Kiços dhe ai s'e përsëriti më këtë «shaka».

Në gjuhën shqipe ne patëm një profesor që quhej zoti Dilo, nga Sheperi i Zagorisë. Ai kishte bërë edhe një gramatikë të tij dhe këndonte sipas «gjuhës së tij». Ishte njeri i ftohtë. Kishte një fytyrë të gjerë e mbante syze mbi hundë, nën të cilën kishte një palë mustaqe. Mustaqeve të Dilos u kishim ngritur një këngë:



«Fryn një erë e suferinë Mustaqet e Dilos ngrinë».



Ai, kurdoherë që shihte penxheren hapët, thosh: «Mbylleni penxherenë, se frin suferinë».

Një ditë zoti Dilo na kishte dhënë për në shtëpi ushtrime gramatikore. Unë i bëra këto në defterin e ushtrimeve. Në shtëpi nuk kishim bankë pune, as kar rige, shkruaja dhe mësoja ose duke e vënë defterin mbi minder dhe vetë ulesha në dysheme, ose shkruaja në këmbë mbi tartaposhin e divanit sipër, siç i thoshim, në shtëpinë e dajkos, në Hazmurat. Në mëngjes ia kthyem fletoret zotit Dilo. Ai i Icorrigjoi dhe, kur na i solli, pashë me habi të madhe se më kishte vënë zero. I indinjuar i them:

- Zoti Dilo, ç'është kjo zero për mua?

Ai më tha

- Për arsye se ti je tallur me mua, ma ke dhënë defterin të bardhë, pa e bërë fare ushtrimin. Ja, shihe vetë!

Në fakt ushtrime në fletore nuk kishte, por nga ana tjetër isha i bindur se e kisha bërë detyrën. I thashë:

- Zoti Dilo, unë e kam bërë detyrën dhe nuk e pranoj zeron. Do të vete te zoti Hysni të qahem kundër jush.

Zoti Dilo m'u përgjigj:

- Shko ku të duash, s'ke vajtur të qahesh në Tiranë?

Unë dola dhe drejt e në drejtori, u ankova te Hysni Babametoja. I tregova atij gjithë historinë.

- Zoti Hysni, - i thashë, - unë jam i sigurt se d,etyrat i kam bërë.

Ai më pyeti

- Po atëherë ku janë?

Unë vazhdova.

- Duhet të ketë çjerrë fletën zoti Dilo që të më vinte zero.

- Jo, mor djalë, - më tha Hysniu, - kjo nuk mund të ngjasë. Pa bjere një herë këtu defterin ta shoh. Dhe, kur mori defterin, në vend që ta hapte nga krei, e hapi nga fundi ose nga mesi, ktheu disa fletë dhe gjeti ushtrimet e mia. Më shikoi me ata sy të mprehtë dhe më tha:

- Fajin e ke vetë ti, s'e ka zoti Dilo. Ti ke qenë i pakujdesshëm kur ke bërë ushtrimet, e hape kuturu defterin dhe shkruajte, kurse zoti Dilo s'mund ta merrte me mend se ti shkruan në defter së prapthi ose ku të të teket.

Unë u skuqa si paparunë nga turpi, hyra në klasë, i kërkova ndjesë zotit Dilo dhe iu luta të m'i shikonte ushtrimet dhe të më ko,rrigjonte notën. Ai ma korrigjoi notën.

Në lice filluan të organizoheshin nga Mumtaz Kokalari edhe boyskautët. Mua dhe shumë shokëve të mi të klasës nuk na pëlqeu një gjë e tillë dhe e bojkotuam, as nuk u shkruam, as nuk vamë, bile edhe i tallnim ata shokë që u organizuan në këtë «organizatë». Siç dukej edhe shkolla nuk e mbështeste një gjë të tillë, pse nuk zgjati shumë dhe ajo u shkri si kripa në ujë.

Profesorin Marshand, që edhe ai na mësonte frëngjishten, e respektonim shumë. Ai kishte një metodë të mirë në mësim. Ishte një burrë i gjatë, i hollë, i shkathët, fytyrëkuq, me ballë të hapët dhe me leshra të verdha. Marshandi luante mirë tenis, por ishte dhe piktor e portretist i mirë, pikturonte vazhdimisht, sidomos bënte portrete të fshatarëve dhe të shumë njerëzve që mendonte se ishin in teresantë. Ai i vizatonte ata me bojëra vaji dhe zakonisht né kartone të trasha të formave të ndryshme, që i sillte nga Franca. Çdo ditë pazari dilte dhe zgjidhte fshatarin që do të pikturonte, i blinte këtij fiqtë o pemët që shiste, i kërkonte leje dhe ia fillonte. Fshatari buzëqeshte dhe nusëronte. Né qoftë se e mbaronte me një pozë, mirë, né mos e pyeste se kur do të vinte prapë né pazar. Mua më merrte disa herë si përkthyes. Né atë kohë né Gjirokastër Zogu kishte internuar një bajraktar që quhej Preng Cali, një burrë i dukur, i gjatë, që rrinte kurdoherë i veshur me rroba kombëtare malësore të qëndisura, me kobure të ergjentë me zinxhir të varur né qafë, me çibuk prej sermi etj. Ky ishte modeli i preferuar i profesor Marshandit. Kush e di sa dhjetëra portrete të dimensioneve të ndryshme bëri për të. Më vonë këtë bajraktar reaksionar, që u lidh me fashizmin dhe ngriti pushkën né Kelmend kundër partizanëve, ne e kapëm dhe e pushkatuam. Kështu nga ky feudal tradhtar s'ngelën vecse portretet e Marshandit kush e di se ku né ndonjë muze provincial né Francë ose né koleksione private.

Profesori tjetër, Brezho, ishte i respektuar nga ne, pse ishte i qeshur. Sido që i ri, kishte bark. Kokën kur ecte e mbante mënjanë sikur ta kishte zverkun të shtrembër ose sikur i rëndonte canta që kurdoherë e mbante dëng me libra, me fletoret tona dhe me gazeta. Ç'të doje gjeje né cantën e tij. Sidoqoftë atë e dëgjonim me shumë vëmendje kur na shpjegonte historinë, sidomos atë të Francës. Revolucioni Francez, veçanërisht, ne na entuziazmonte dhe krahasonim ngjarjet e tij me ato që duhej të ngjisnin edhe te ne kundër Zogut dhe bejlerëve e agallarëve që bashkë me mbretin shtypnin popullin tonë. Krahasimet ne i bënim me shoqi-shoqin, me më të besuarit. Asnjë nga ne nuk i donte monarkinë dhe Zogun. Familjen time e kishin edhe né sy si antizogiste, për arsye të lidhjeve tona me Bahri Omarin, i arratisur politik. Urrejtja jonë ishte po ashtu e madhe për xhandarët e Hysni Demës e të Taf Kaziut, që zaptuan Gjirokastrën, sikur kjo të ishte një vend armik dhe i okupuar. Shumë herë gjirokastritët e manifestuan haptazi urrejtjen e tyre kundër këtyre mercenarëve dhe zyrtarëve të Zogut.

Më kujtohet ngjarja përpara prefekturës. Ishte Dita e Flamurit. Ne me shkollat na cuan përpara prefekturës, ku kishte dhe populi dhe do të bëhej ceremonia e festës. Dolën né shkallë prefekti, komandanti i xhandarmërisë dhe zyrtarë të tjerë. U këndua himni dhe prefekti filloi të mbajë fjalën e rastit, natyrisht, duke mburrur Zogun dhe regjimin e tij. Kur mbaroi prefekti sé foluri, nga mesi i popullit u dëgjua një zë i fortë burri që bërtiti: «Poshtë kusarët e regjimit!». U bë një katrahurë e madhe. Ne, nxënësit e liceut, duartrokitëm, të tjerë bërtitnin: «Pushoni!», ndërsa prefekti hyri brenda dhe xhandarët filluan të lëviznin. U prish festa, u prishën edhe radhët tona. Ishte kapiten Idriz Guri ai që kishte bërtitur. Ai ishte një burrë patriot, shok i Cerçizit, i Hasan Xhikut dhe i baba Çenit. Ai ishte veshur atë ditë me uniformë si oficer madhor, me një kordon kuq e zi né gjoks dhe kishte me vete shpatë. Ne, djalëria, e rrethuam dhe ecëm një copë udhë me të, deri te kafeneja e huqumetit, sic i thoshim. Idrizi ishte zverdhur nga fytyra, mustaqet i ishin ngritur dhe sytë i kishte të zemëruar. Pa u tronditur fare, ai mori një fron dhe qëndroi jashtë kafenesë. Erdhën xhandarët dhe na larguan. Po kush largohej? Ne pritnim të shihnim c'do t'i ngjiste xha Idrizit, që e donim, sidomos ca më shumë tash që pamë trimërinë e tij përpara gjithë popullit.

Pas një çerek ore erdhi një oficer i gardës sé xha Idrizit me tre ushtarë, me kaska né kokë dhe iu afruan xha Idrizit. Qetësi prej varri! Të gjithë pritnim c'do të ngjiste. U dëgjuan fjalët e oficerit: «loti kapiten, Idriz Guri, dorëzoni këllëcin, pse jeni i arrestuar». Ç'do të ngjiste? Moment dramatik! Xha Idrizi u ngrit né këmbë, bëri tre hapa prapa, nxori shpatën dhe i tha kapitenit: «Largohu, zoti kapiten, se Idriz Guri s'e ka zakon të dorëzojë shpatën. I ti, i unë do të mbetemi këtu të vrarë!». Kapiteni u hutua! «Mbahu Idriz, qëndro!», bërtiti një zë nga kafeneja dhe dolën burrëria jashtë. Ne rinia bërtitëm: «Qëndro, xha Idriz, rroftë Idriz Guri». Xhandarët u gjendën të rrethuar, ata nuk mund të vepronin dhe u detyruan të largoheshin me duar bosh.

Xha Idrizin e morën shokët dhe e çuan në shtëpi të tij. Duke parë mbrojtjen e Idriz Gurit nga ana e popullit, Zogu nuk e arrestoi dot, por i zhveshi rrobat e oficerit dhe hapën fjalën që Idriz Guri u marros.Idriz Guri nuk ishte i marrë dhe e vazhdoi luftën kundër Zogut me mënyrat e tij. Ai gdhendte bastune të formave të ndryshme, i lyente me bojë kuq e zi, shkruante gjatë trupit të bastunit shkronja dhe gdhendte figura alegorike. Çdo fjalë e frazës o e parullës përfaqësohej nga shkronja e parë ose nga disa shkronja* *( Për shembull, në një bastun Idriz Guri shkruante: Sh L 28.XI:1912, kurse në anën tjetër: V N 7 prill 1939, që përkatësisht kanë kuptimin: Shqipëri e lirë 28 Nëntor 1912 dhe vdekje nacionale 7 prill 1939.) dhe ai dilte në pazar, në rrugë, në sheshe, nuk i fliste njeriu, po bastunin e ngrinte lart mbi kokë, kurrë s'e ulte poshtë. Kështu bastuni i Idrizit dukej. Të gjitha parullat ishin kundër regjimit, ai ua shpjegonte ato vetëm njerëzve të besuar të tij, të cilët i përhapnin vesh më vesh. Ne e respektonim shumë xha Idriz patriotin, kurse shërbëtorët e Zogut thoshin: «Doli në pazar Idriz marri me bastun».

Kur isha në Liceun e Gjirokastrës nuk kishte as elektrik, as radio, pra nuk kishte as lajme për të ditur se çfarë ngjiste në botë. Gazeta atje dilte një herë në javë dhe ato që vinin nga Tirana shkruanin ato lajm-e që i leverdisnin regjimit feudal. Ato shanin revolucionin bolshevik dhe Leninin. Por ç'ishte ky revolucion ne të rinjtë nuk dinim gjë. Profesorët francezë në shkollë nuk na flitnin për këtë revolucion. Kuptohet që asnjë prej tyre nuk e simpatizonte atë, derisa mbanin heshtje të plotë. Por ne, të rinjtë antizogistë, kur këndonim në gazetat e Tiranës se shahej -njëfarë Lenini» dhe Revolucioni i Tetorit, thoshim: «Diçka këtu ka. Ky revolucion duhet të jetë kundër mbretit, k3 revolucion duhet të jetë kundër bejlerëve dhe pasanikëve duhet të jetë i të varfërve, prandaj po e shajnë». Dhe fillo interesimi ynë, gëzhëvimet, pyetjet me zë të ulët dhe diskutimet me shokë.

Më në fund një verë, gjatë pushimeve, u kthyen shokët tanë që mësonin në Liceun e Korçës, Aqifi, Selamiu e ti tjerë. Duke biseduar një ditë me ta për këtë punë, Selamil, më foli në vesh: «Lëri këto muhabete në rrugë, se do të na dëgjojnë spiunët e Zogut, po hajde nesër në shtëpi të tÈ tregoj diçka». Të nesërmen unë që në mëngjes shkova nt shtëpinë e Selamiut.

«Plaka», pse kështu e thërritnim Selamiun, kishte një shtëpi të vjetër, afër sheshit të Mamanit në Palorto. Baba: i tij, xha Fejua, një plak i kërrusur, njeri i ëmbël e i ndershëm, ishte fshesaxhi i bashkisë. Ai na donte shumë. Selamiu kishte edhe mëmën dhe një motër më të vogël. Ai mësonte me bursë në Korçë dhe kishte pasion për libra frëngjisht, prandaj kursente dhe bënte ndonjë porosi ù vogël. Selamiu kishte porositur kështu edhe disa libra marksistë, edhe disa libra borgjezë që flitnin në mënyrër e tyre për Revolucionin e Tetorit, për Leninin, Stalinin Voroshilovin dhe Ushtrinë e Kuqe. Librat që më trego kishin edhe fotografi. Këto ishin gjërat sekrete të Selamiut, që m'i hapi në mënyrë misterioze atë mëngjes që vajta në shtëpinë e tij. Ai i kishte mbyllur ato në një kuti me çelës në tavan dhe ne për ditë me radhë këndonim nË frëngjisht në shtëpinë e tij ç'kishte ngjarë në Rusi dhE nuk ngopeshim së shikuari fotografinë e Leninit, të Stalinit, të Voroshilovit që me kapelën me majë dhe me shiritin e trashë në gjoks shkonte në paradë Ushtrinë e KuqE në Sheshin e Kuq.

Një botë e re filloi të agonte në trurin tim të ri. Ishte shkëndija e parë e një zjarri të madh, që më ndriti në shtëpinë e një proletari të varfër, që fshinte rrugët e qytetit të Gjirokastrës, xha Fejo Xhaxhiut. Duhej të ishte viti 1926.

Filloi të piqej dalngadalë kështu edhe truri im, të më zgjerohej horizonti i dijenive. Gjërat tash fillova t'i shihja dhe t'i kuptoja më mire. Shumë prej tyre më bëheshin çdo ditë e më të qarta, më kristalizoheshin.

Në mësime merrja nota të mira, veçanërisht në gjuhën shqipe, në gjuhën frëngjishte, në literaturën shqipe dhe franceze, në histori e në gjeografi. Në matematikë kurdoherë isha mire, po nuk shkëlqeja*, *( Në fjalimin e mbajtur me përfaqësuesit e inteligjencies së kryeqytetit më 25 tetor 1962, shoku Enver Hoxha, ndër të tjera tha: «Tanfi që po flas me kaq zjarr per shkencën e sidomos per matematikën, ndoshta të rinjtë mund të qeshin, ashtu siç kam qeshur edhe une vetë kur kam qenë i ri, pasi duhet të pohoj, shokë, se nuk e kisha shumë qejf matematikën dhe besoj se orët e mësimit të matematikës në shkollën e mesme më kanë shpejtuar ca daljen e mjekrës. Por e vërteta është se matematika ka poezinë e saj të madhe, ajo është pasionante, ajo s'është aq e <•egër» sa kujtohet». (Enver Hoxha. Vepra, vëll. 23, f. 531-532.)) klasën e kaloja në rregull. Profesorët më donin dhe une i doja, ata as edhe një herë nuk u qanë nga une.

Frëngjishten e mësova ta shkruaja dhe ta lexoja mirë, por edhe e flisja lirisht, natyrisht, në lidhje me klasën. Kjo më ndihmoi shumë që të lexoja me lehtësi shumë libra, shkrimtarë, poetë, dramaturgë, komedienë, historianë. Autorët e preferuar të mi që në atë kohë kanë qenë Hygoi, Lamartini, La Fonteni, A. Dymas (babai), Perro, Grim, Kornei, Rasini, Molieri, Bualo, La Bryjer, Verharem, Anatol Fransi, Teofil Gotie e shumë e shumë të tjerë, të cilët më vonë i thellova dhe e zgjerova gamën e leximeve të mia, sidomos kur vajta në Liceun e Korçës, ku bibliotekat ishin shumë më të mëdha dhe në frëngjisht u perfeksionova shumë më mire. Unë u jam shumë mirënjohës profesorëve të mi të pare të shqipes, të gjuhës ambre, por edhe atyre të gjuhës frënge, e cila pas shqipes më ka ndihmuar shumë në jetë.

Kur po vazhdonim klasën e tretë të liceut filluan përsëri qederet tona të nxënësve. Në Tirane u vu çështja nëse duhet të kompletohet deri në fund Liceu i Gjirokastrës, apo nuk do të ketë më klasë të dytë? Ky ishte një shqetësim i madh per ne dhe per popullin arsimdashës të Gjirokastrës.

Ç'do të bëheshim ne djemtë që mbaronim klasën e tretë: Do të mbeteshim rrugëve? Punë nuk kishte, regjimi ishte i falimentuar, mësuesit dhe profesorët me muaj nuk merrnin rrogat. Në familje ishim keq ekonomikisht. As që mendohej që xhaxhai të më dërgonte dot me të hollat e tij të vazhdoja mësimet në Liceun e Korçës, në shtëpi mezi na dilte të hanim. Ishim shumë të mërzitur ne dhe profesorët tanë. Profesorët francezë dhe shqiptarë protestuan në Ministrinë e Arsimit në Tirane, por askush nuk i dëgjoi. Filluan protestat nga populli dhe nga ne, nxënësit, por askush nuk na e vuri veshin. «Ka superproduksion intelektualësh», do të ber tiste më vonë* *( Në vitin 1935, në parlamentin e klikës së Zogut, Fejzi Alizoti dha alarmin per rrezikun e «superprodhimit intelektual». (Shih: Enver Hoxha. Vepra, vëll. 5, f. 238-209.)) beu Fejzi Alizoti, deputet i Gjirokastrës, i cili u pushkatua kur çliruam Shqipërinë nga okupacioni i huaj dhe nga thundra e feudo-borgjezisë vendëse.

Zhurma u bë e madhe, por regjimi obskurantist i Zogut nuk e ndryshoi vendimin që Liceu francez i Gjirokastrës hëpërhë të qëndronte deri në klasën e tretë per ta prishur krejt më vonë. Tirana, per ta ulur ca pakënaqësinë, vendosi që nxënësve të varfër që mbaronin klasën e tretë, t'u jepej bursë per të vazhduar mësimet në Liceun e Korçës. Kështu, një nga ata që morën bursë per në këtë lice isha edhe une. Selahudin Kokona, Hamit Kokalar i e disa të tjerë, qishin mire ekonomikisht, shkuan me të hollat e tyre, disa të tjerë e ndërprenë fare shkollën.

Kur na doli bursa per në Korçë, gëzimi im ishte i madh, i papër shkruar. Filluam përgatitjet. Ëndërrimet ecnin, do të shihnim Korçën e bukur, per të cilën na flitnin çdo vere shokët tanë që mësonin atje. Nga bisedat e tyre ne, pa qenë atje, gati e njihnim jetën e Liceut të Korçës, profesorët, zakonet, zotësinë dhe dobësitë e tyre.

Xhaxhai mori borxh dhe më bëri një pallto të trashë per dimër dhe një palë këpucë. Për rroba nuk tepruan, por aneja bëri si bëri e më preu dy pale këmishë dhe dy palë pantallona. Më bëri edhe dy palë çorape të leshta dhe dy palë me «dhigari». Të gjitha i vendosa palë-palë në një valixhe të vjetër të të ziut vëlla që e kishte sjellë nga Amerika. Mbetej kasketa, «uniforma» e vetme e liceut. Ia rropa kokën xhaxhait dhe ai porositi babanë e Samuel Çifutit që ma solli nga Janina. Kushtoi 25 lekë. Shiritin e kuq me dy vija të zeza në mes do ta blija në Korçë.

S'na tubante vendi nga gëzimi, i shtynim ditët njëra pas tjetrës. Erdhën edhe shokët nga Korça për pushime dhe gjatë tërë pushimeve bisedonim e bënim plane. Më në fund dita e gëzuar erdhi, por megjithëkëtë zemrën e kisha prapë të trishtuar, pse më vinte keq që do të lija vetëm xhaxhanë, anenë, Sanon, të dashurit e mi, që i doja dhe më donin me gjithë shpirt. Ishte her~á e parë që ndahesha prej tyre, më dukej sikur i lija në mes të katër rrugëve. Ata vetëm mua më kishin, nga mua pritnin, tek unë shikonin të ardhmen e tyre. E gjithë bota e tyre isha unë. Ata më rritën me ato që kishin, kaluam kaq brenga e halle së toku dhe kjo ma shtrëngonte akoma më shumë zemrën, sidomos kur shikoja anenë të qederosur, që qante edhe fshehurazi. Para se të nisesha më dhanë një barrë këshilla, të ruhesha se mos ftohesha, t'u shkruaja letra ngaherë, se do t'u mbetej mendja tek unë, të mësoja, të sillesha mirë, që të mos turpërohesha për vete, të mos turpëroja edhe familjen. Xhaxhai nuk mungoi të më thosh: «Shih, Enver, ti e di që ne jemi të varfër, pare nuk kemi të të dërgojmë, prandaj nuk ke ç'kërkon nga ne. Unë do të jap një napolon hashllëk, ruaje, mos e prish, kije për ndonjë hall të keq», dhe me këtë rast më bënte llogaritë që «mora borxh kaq dhe kaq bënë këpucët, kaq këmishët, kaq çorapet, kaq kapelloja, kaq «navlloja», rruga deri në Korçë» etj. Aneja më bëri një byrek, disa qofte të thata, ca djathë, një çyrek me bukë dhe m'i futi në një qese që t'i kisha për rrugës, pse do të flinim një natë në Përmet.

Në mëngjes ia hipëm automobilit në Sheshin e Çerçizit, ku ishin mbledhur burra të na përcillnin. Me anenë dhe me Sanon u puthëm dhe u përqafuam duke qarë që të tre, që në shtëpi. Duke qarë ato më përcfollën deri te furra.





Hodha valixhen në krahë, xhaxhai më tubante qesen me bukë dhe pallton e madhe. U ndamë përsëri dulce qarë e duke ua bërë me dorë të dashurave të mia, anesë dhe Sanos që po i lija vetëm.

Pasi u përqafuam me xhaxhanë e me të tjerët në shesh, automobili kamion plot me studentë u nis. Ia filluam këngës dulce zbritur xhadenë, ku linim aq kujtime të ëmbla të rinisë sonë, të vegjëlisë sonë. Rruga, kodrat, muret, pemët, qersat e çairet, ura e lumit, më dukeshin sikur na e bënin me dorë, sikur na përshëndetnin dhe na thoshin: «Kurrë mos na harroni, pse këtu është zemra juaj». Po hapej një faqe e re e jetës sime, me shpresa të mëdha, me ëndrra të bukura, me mendime dhe me një ndjenjë përgjegjësie më të madhe për detyrat e mia të djalërisë ndaj familjes dhe atdheut. Automobili ecte, rendte drejt Tepelenës, Këlcyrës, Përmetit, Leskovikut, Ersekës e Korçës. Sa gjëra po shikonim, atdheu na dukej i madh, i gjerë, pa mbarim. Ky ishte atdheu ynë i shtrenjtë, i dashur, i bukur, por i varfër e i mjeruar nën thundrën e satrapit Zog dhe të bejlerëve e agallarëve, kundër të cilëve do të luftoja pa mëshirë deri në shkatërrimin dhe asgjësimin e tyre të plotë.









Shkurt 1969



SHËTITJE TË GËZUARA





I kam dashur shumë këto lloj shëtitjesh, ndoshta se këto kishin bukurinë e tyre, pse iknim nga sokakët me

gurë, nga sheshi i vogël i xhamisë, ku luanim çdo di

të, nga Sheshi i Xhepit dhe shpella para portës së xha Rikos dhe dilnim në ajër e në hapësirë; ndoshta gëzoheshim edhe për atë që dilnim së toku gjithë shokët e klasës bashkë me mësuesit tanë, të cilët në këto raste bëheshin për ne shumë më të afërt, më të çlirët. Ruaj për këto shëtitje, tash në këtë moshë të kaluar, mallin e kohës së fëmijërisë e të rinisë sime. Mbyll nganjëherë sytë dhe, duke menduar për ato kohë të largëta, më duket sikur jam afër me aromën e barit, me erën që fërshëllen në qiparisa, me zhurmën e bletës që bredh nër cfakat luleverdha.

Kur qe puna për shëtitje, zakonisht mësuesi na thoshte:

- Nesër, djema, po të bëjë kohë e mirë, do të dalim shëtitje që në mëngjes dhe do të kthehemi në mbrëmje.

Me të dëgjuar këtë lajm, përplasnim duart, bërtitnim dhe hidheshim përpjetë nga gëzimi.

Njëri pyeste:

- Zoti mësues, të marrim bukë me vete?

Ai përgjigjej:

- Medoemos, nuk na e ka shtruar njeri!

Tjetri vazhdonte:

- Zoti mësues, po ndonjë shishe me ujë të marr im?

Dikush priste fjalën:

- Ku do të shkojmë? Te Përroi i Shamanje?

- Ç'do të bëjmë në gurrë?

- Të vemi në teqenë e baba Manes në kodër.

Jo, në bahçenë e zotit Elmaz Çani. «Jo, është lar g, jo, është afër, ka ujë, s'ka ujë, ka hije, s'ka hije» dhe mësuesi i jepte fund debatit tonë të gëzueshëm, duke thënë:

- Mos u bëni merak, se do të shkojmë në një vend të mirë, vetëm të na mbajë koha.

- Ah, të na mbajë koha!

Ne me të dalë nga dera e shkollës, e mbanim kokën përpjetë nga qielli.

- Dreqi, ka ca re!

- Sa e bukur është, qelq!

- Mos na prishet natën?

Më parë se të venim të flinim, nxirrnim kokën në penxhere ose dilnim në avlli dhe soditnim thellësitë e qiejve dhe misteret e tij. Do të kishte mëshirë për ne, do të bënte kohë e mirë? Mëngjesi herët përsëri do të na gjente në dritare o në avlli, për të parë kohën. Në çdo r ast thoshim: «Do të vemi doemos shëtitje, me diell o pa diell, vetëm shi të mos bjerë».

Mirëpo «vendimi» i mësuésit dhe i drejtorit qëndronte mbi ne si shpata e Damokleut. Këtë shprehje, «shpatën e Damokleut» atëherë ne as e dinim, as e përdornim, por dinim vetëm një gjë, se vendimi ishte i lidhur me diellin, me qiellin e kaltër. Varej nga ky vendim dhe nga ky diell, që gëzimi apo trishtimi të na pushtonte zemrat tona të vogla për gjithë atë ditë.

Kur dilja nga shkolla, pasi mësuesi na kishte thënë se të nesërmen do të venim shëtitje, unë, si gjithë shokët, shkoja në qafë qesen me libra dhe, me një të rënë të dorës, e shtyja në krah si torbën me zarzavate kur ma vinte në krah babai për ta çuar në shtëpi, dhe vrap me të katra për në shtëpi, duke rregulluar herë pas bere, qylafin në kokë, se mos më binte. Shollët e mia me proka e me maja i merrnin gurët përpara. Për këto aneja më thoshte:

- Ec me mend, mor djalë, se i grive shollët sikur i ke ngrënë me dhëmbë.

- Ç'të bëj unë, moj ane, s'janë dhëmbët, po janë gurët që i grijnë.

Veja kështu në shtëpi me një frymë, varja çantën në një peronë afër derës së patit dhe drejt e tek aneja:

- Ane, nesër do të vemi shëtitje jashtë, do të rrimë gjithë ditën, prandaj duhet të marrim edhe bukë me vete. C'do të më bësh?

Ajo më thoshte: «Kësmet mor bir, do të mendoj, po shko luaj tanfi dhe mos u vono!».

Dhe unë dilja atje afër, tek ulliri i (~uços ose në Karanxha dhe luaja me evgjitët, shokët e mi të afërt të vegjëlisë e miq të shtëpisë. Kur kthehesha në shtëpi, para se të vinin burrat, po ajo pyetje:

- Ane, ç'do të më bësh për nesër?

Dhe aneja e mirë kishte menduar për këtë. Zaten s'duhej vrarë shumë mendja për aq pak gjëra që kishim atëher ë.

- Do të të jap një vezë të zier, djathë, një qepë, dy qofte, një çikë kripë e rigon të përzier, të mbështjellë në një copë letër për të ngjier vezën dhe boll i ke.

Unë i gëzuar e ngalasja anenë dhe i thosha:

- Sa e mirë je ti. Po kur do t'i kem gati, që sonte apo nesër në mëngjes?

Ajo më thoshte:

- Mos u bën merak, nesër kur të shkosh, do të t'i lidh në një shami, do të t'i fus në qesen e librave dhe i ke gati. Tanfi shko bën mësimet!

Këtë aneja s'e harronte, por unë në të tilla net të gëzuara diku harroja dhe i thosha:

- Po nesër tremi pushim.

Aneja ma kthente:

- Punën e sotme, djalë, mos e le për nesër. - Dhe më ndizte idarenë, llambushkën.

Sh trihesha përdhe në dysheme, se tryezë nuk kishim dhe barkazi shkruaja ose mësoja mësimin, gjersa vinin babai me xhaxhanë nga pazari dhe hanim bukë. Në atë kohë në Gjirokastër nuk thuhej «burrat venë ose vijnë nga puna», por «venë në pazar, vijnë nga pazari, janë në pazar». Pazari ishte epiqendra e qytetit.

Shkonim që në mëngjes në shkollë dhe vinim rrotull oborrit. Koha ishte e bukur, me diell. Pritnim sa të vinte ora e caktuar, bisedonim të gëzuar me njëri-tjetrin:

- Do të vijë gjithë shkolla apo disa klasa?

- Të tërë do të verri, kush rri këtu! Pa shihni kanë marrë bukë edhe ata të klasave të tjera?

Të tilla ishin bisedat derisa dilnin mësuesit dhe njëri prej tyre, përpiqte duart ose i binte ziles dhe thosh:

- Djema (se nuk kishte vajza), pa humbur kohë dhe pa zhurmë, vihuni në radhë, veç e veç çdo klasë, se do të nisemi për në kodrat e teqesë së baba Manes.

«Urra!» - të bërtitura nga gëzimi, vrapime andej-këndej për të gjetur klasën dhe shokët dhe pas një copë herë gurguleje niseshim nga rruga e Varoshit. Ndonjërit babai çoku i kishte dhënë ndonjë grosh. Ai, me lejen ose pa lejen e mësuesit, me të arritur te bishti i urës së vogël me gurë, mbi përruan që zbret nga Angonatët e më lart dhe që tërhiqet zvarrë poshtë në zall, rrëzë binave të shtëpive, shkëputej dhe kthehej te dyqani i vogël, por aq i dashur për ne të vegjlit, te dyqani i koshallvaxhiut, Shaban Gegës. Atje gjeje tahinhallva, kadaif, hallva, koshallva, që ishte e bardhë me arra, që, kur veje blije, Shabani e thyente me një sëpatkë të vogël. Atje gjeje, gjithashtu, beblebli (qiqra të pjekura), arra, pllaka me sheqer të djegur, shufra të gjata «zariko», herë krejt të bardha, herë të bardha me një vijë të kuqe që përdridhej si gjarpër. Sa gjëra të mira bënte «gega», se ne ashtu thoshim: «Te gega», «Erdhi Bega», kur ai shëtiste nëpër mëhallë me një si sini të rrumbullakët prej druri, plot me gjërat që numërova më lart, të vënë në kokë mbi një kokorreth, ndërsa në dorë mbante një mbështetëse me tri këmbë. Kur i thoshe: «Gegë, dua një shufër, dua një grosh tahin», ai pa përtuar vinte këmbëzat, ulte tepsinë, të priste tahinë me thikë, merrte paratë, i fuste në xhep dhe vazhdonte rrugën duke bërtitur: «Koshallva, tahinhallva!».

Kolona jonë futej në rrugën që çan lagjen Varosh në mes. Ajo është tatëpjetë, me kalldrëm dhe me sufa përpara dyerve të shtëpive, të cilat në këtë rrugë, po t'i shikosh sot, na duken të vogla, kurse atëherë na dukeshin ndryshe, të larta. Në fillim të rrugës kishte edhe dyqane, ndonjë bakall, ndonjë ballomatar, ndonjë palo han, ndonjë opingar. Më poshtë, kur kaloje shtëpinë e Fane Rodit. Shok shkolle, ishte një furrë, mbi të cilën qe një dyqan, ku shitej hindja (beze). Të gjitha këto i bie né mend, sikur shoh ndonjë film të vjetër, të vjetër, por aq té dashur e të dhembshur për mua. Ja, më poshtë rrugica që veje né shtëpinë e Fane Hidos, tregtar pasanik. Këtij ia dija emrin, pse, kur né familje bliheshin çitjane për motrat dhe per çupat e xhaxhait, vinte djali i Fane Hidos dhe sillte një tog me hindja që zgjidhnin gratë, pse né pazar gratë nuk shkonin.

Ja, më poshtë sokaku që të çon né shtëpinë e Ficos dhe andej nga Sokaku i të Marrëve veje né shtëpinë tonë, ku rrinim pasi na u dogj shtëpia e parë. Këto rrugë i dija mirë, i doja shumë, pse më vonë, né një shkollë atje afër mbi përruan, për të cilin fola më lart, u hap liceu i parë francez né Gjirokastër. Këtu unë për herë të parë vajta në lice. Këta sokakë i doja edhe pse me anenë e me motrat veja te dajkoja në Hazmurat, duke kaluar nga Gjobeku, nga shtëpia e shokut tim Çomes, djalit të Lipe Dhramit, i cili e kishte shtëpinë afër Çoro Kasapit që bridhte rrugëve duke shitur e dulce thirrur: «Paça me këmbë, merrni paça!».

Në rrugën e Varoshit ecnim në rreshta herë nga dy, herë nga tre, pse rruga diku ngushtohej, diku bëhej më e gjerë. Ecnim duke kënduar këngë patriotike, si: «Për mëmëdhenë», «Që më një të kollozhekut» etj.

Më në fund dilnim nga rruga dhe në të mëngjër linim shtëpitë e fundit të qytetit, hidheshim në zallin e Përroit të Cullos dhe ne, nxënësit, përhapeshim si zalli i këtij përroi. Aty s'kishte më radhë, rruga bëhej e mërzitshme për një copë kohë, pse ishe i detyruar të ecje mbi e nëpërmes poplave. Kalonim mbi kishën e rrethuar me ovoro dhe shpejt arrinim në këmbët e bregut, një tokë e butë shtufë. Atëherë, sikur të ishim çliruar nga gurët e përroit dhe për inat të tyre, ia fillonim me vrap ngjitjes së bregores si kecër, «me një frymë», sic thoshim dhe, kur arrinim në krye, të skuqur në fytyrë e tërë djersë, as që donim t'ia dinim. Atje lart zinim ndonjë gur o ndonjë cep muri dhe shikonim me kënaqësi qytetin dhe shokët që ngjiteshin. Gjithsecili përpiqej të tregonte me gisht shtëpinë e tij, shtëpinë e shokut. Me tmerr shikonim Përroin e Cullos nga larg, sido që nga afër, kur venim me shokë dhe mblidhnim bizhgo, nuk na dukej i tillë. Kushedi, mundet që bizhgot e gjelbra e zbutnin ca pamjen e tij.

Kur ngjiteshim, nxënës dhe mësues, në majë të bregut dhe pasi çlodheshim pakëz, zoti Xhafo na hiqte nga rruga drejt jugperëndimit të kodrës dhe na thoshte:

- Djema, këtu, në këtë vend ku jemi tash, ka qëndruar edhe Çerçiz Topulli me shokët e tij të çetës. Ai prist a të ktheheshin të dy shokët që kishte dërguar brenda në Gjirokastër për të vrarë bimbashin turk. Këtu Cerçizi dëgjonte me kujdes kur matanë të kërcitnin pushkët dhe vërente me sy shqiponjë atje tej.

Dhe zoti Xhafo na tregonte me gisht matanë bregut teqenë tjetër të baba Hasanit dhe qersat e Embro Totos nga do të dilnin të dy shokët e Çerçizit pasi të kryenin vrasjen.

- Bimbashi do të vritej, - vazhdonte zoti Xhafo, - dhe kështu ngjau aty në rrugën që zbret nga pazari në Hazmurat, pse në atë lagje jetonte ai jezit. Kështu që atje, afër shtëpisë së Jupit, krisi pushka dhe bimbashi turkoman ra si viç i ngordhur mbi kadërdhëm. Të dy trimat e Çerçizitzbritën me shpejtësi sokakun dhe në vend që të dilnin poshtë në teqenë e baba Hasanit, kaluan Sokakun e Lulës dhe dolën para kishës. Ata ecnin si sorkadhe mali, rendnin si veriu.

Çerçizi i dëgjoi pushkët, u ngrit në këmbë, - vazhdonte zoti Xhafo, i cili u ngrit edhe ai në këmbë, - dhe Çerçizi thirri i gëzuar: «U vra halldupi! Rroftë Shqipëria e lirë!». Çerçizi pastaj dha urdhër: «Fishekët në grykë të dyfekut!». U dëgjua njëherësh zhurma «krak-krak» dhe e gjithë çeta rrinte në këmbë. Çerçizi, përpara saj, priste me atë trup të bukur, me gjerdanin plot fishekë në Ines dhe me flokët e tij të lëshuar që ia merrte era. «Ja, dolën shokët te kisha», tha Çerçizi dhe për t'i përshëndetur e nderuar ata për veprën e guximshme patriotike që kryen, u dha urdhër shokëve:

«Pushkët gati për qitje drejt huqumetit të Gjirokastrës, zjarr!» Dhe filloi batareja, për t'i thënë kështu Turqisë: «Edhe huqumetin ta godita, edhe bimbashin ta vrava».

- Këtu u mblodh gjithë çeta që luftonte për Shqipërinë e për lirinë, siç jemi mbledhur edhe ne sot, nxënës e mësues, që mësojmë dituri për të mirën e Shqipërisë, vazhdonte zoti Xhafo, me kokën përpara si të Çeços tonë, me sy që i lëshonin shkëndija. Dhe ne të vegjlit e shikonim me admirim zotin Xhafo, mësuesin tonë. Kokët tona vinin deri te zinxhiri i bardhë i sahatit të tij dhe në ato momente në sytë tanë të vegjël, të hutuar, ky zinxhir merrte forma kolosale të gjerdanit me fishekë.

- Zoti Xhafo, - bërtiti njëri, - e ke parë ti Çerçizin?

- E kam parë, djema, kam biseduar e kam ngrënë bukë me të.

- Dinte t'ia merrte këngës Çerçizi? - tha një tjetër.

- Për bukuri, dinte jo vetëm t'ia mente, po edhe t'ia kthente. Ishte i vetmi për të hedhur valle labçe.

- Zoti Xhafo, na thuaj ç'u bë më vonë?

- Një herë tjetër të tjerat, djema!

- Aman, zoti Xhafo, vazhdo!

Dhe mësuesi vazhdonte

- Pasi Cerçizi i puthi dhe i përqafoi të dy shokët që vranë bimbashin, çeta mori atëherë rrugën për në Mashkullorë. Kthehuni tani nga ana tjetër e kodrës, - na thoshte zoti Xhafo dhe na tregonte me gisht: - Ja Mashkullora, atje tej, në mal. Këndej Çerçizi zbriti si levend me çetën, me dyfekë në sup, kapërcyen atë zall atje dhe dolën në fshat, te miqtë e tyre besnikë mashkulloritë. U ulën nën rrapin e madh historik dhe i treguan popullit ngjarjen e madhe'. Rrapi mbeti dhe do të mbetet në histori, pse atje luftuan si asllanë Çerçizi me shokë. Ju e dini këngën, vazhdonte zoti Xhafo.



«Në Mashkullorë ie Rrapi Ergjeri* *( Më 20 mars 1978, shoku Enver Hoxha bëri një vizitë në Mashkullorë ku u ul gju më gju me popullin te rrapi. Lidhur me këtë, në Ditarin e tij, ndër të tjera ai shkruan: «Ishte një ditë shumë e bukur për mua... Kaluam përpara haúrit ku Çerçizi luftoi me orë të tëra kundër hordhive otomane... Duke kaluar përmes njerëzve që brohoritnin, u nisëm për te rrapi i famshëm. Me emocion të madh e sh;i,koja atë pemë madhështore, që ka mbetur përgjithmonë në historinë e vendit tonë... Kam ardhur këtu të takohem me popullin e kësaj ane, t'ju shikoj dhe të gëzohem me ju, të shikoj rrapin historik... Ky rrap i ka rrënjët të forta si vetë Mashkullora dhe njerëzit e saj...».

2 Gjirokastër.) ç'u zra bimbashi ………

Te rrapi në Mashkullorë Foli Çeçua me gojë».





Pas këtij tregimi historik, që na e bënte shëtitjen tonë aq shumë të gëzueshme, ne merrnim rr ugën e teqesë, rrugë me bar, vendet me hije, me lule e me cfaka. Futeshim në avllinë e teqesë nga porta e madhe si bletët në koshere, pastaj prapë shpërndaheshim si ato nga të katër anët nëpër kopshte, lëndina, nën pemë, nën hije. Avllia e teqesë ishte mjaft e madhe, tek-tuk ajo ishte shtruar me pllaka dërrasash të murrme, sidomos pjesa që të çonte në shtëpinë ku rrinte baba Manja dhe ajo që të çonte në cepin tjetër të teqesë, ku rrinin dervishët. Pjesa tjetër e avllisë ishte pa dërrasa, baltë e shtypur, e fshirë nga plehu i bagëtisë. Siç duket kjo pjesë shërbente edhe si vathë e dhenve të teqe së, e cila kishte një kope të madhe. Dhentë ia falnin teqesë njerëzit që bëheshin muhibë*. *( Ata që pranoheshin né radhët e bektashinjve.)

Teqeja kishte zonën e vet të muhibëve, «zonën e influencës», në të cilën nuk ndërllynte teqeja tjetër, pse krijoheshin konflikte. Teqeja e baba Manes kishte si muhibë disa familje gjirokastrite, si ato të Javer Beut, të Sami Karagjozit e të tjera familje agallarësh, por «zona» e saj ishin Mashkullora, Plesati, Prongjia, Picari etj. Të gjitha këto ishin të huaja për ne né atë kohë. Në shkollë ne jo vetëm që nuk na flitnin për fené, por kishte mësues që na flitnin kundër saj. Në familjen tonë që nga baba Çeni, dervishët dhe hoxhallarët trajtoheshin xhahilë. Rreth oborrit-vathë teqeja kishte edhe koçekët.

Mësuesit i bënin një vizitë babait, i cili i priste në odën e tij, u jepte nga një kafe dhe i nxirrte nga dhoma e madhe e der vishëve, «dhoma-kuzhinë», ku bëhej hashureja dhe ku dervishët luanin filxhanët, «se s'kanë ç'bëjnë», na thoshte zoti Rexho, një nga mësuesit që i mbante mé né gojë dervishët. «Këta, - na tregonte zoti Rexho kur mblidheshim ne né qiparisa, - janë dembelhanët më të mëdlenj, hanë, pinë e lozin filxhane, nuk lahen kurrë, bien erë përç, por ç'të bë-sh. Mos i thoni njeriut për këto që ju thash!».

Ne ngjiteshim nga fundi i oborrit népër disa shkallë dhe dilnim në një avlli tjetër, që ishte e tëra e shtruar me dërrasa. Në të majtë ishte muri që mbante kodrën, né të djathtë kishte disa oda dhe né një cep të saj - një pjergull hardhie e ngjitur né një rrjetë teli, që i bënte hije avllisë. Né krye të avllisë kishte një thoropullë, deriçkë e vogël, që të nxirrte né hapësirën e bahqeve të teqesë. Andej ne dilnim si bletët dhe shpërndaheshim tufa-tufa nga të katër anët. Për orë të tëra, natyra, qiparisat, lofatat, fiqtë, çerçemet ku ngjiteshin pjergullat, bari, lulet, deri te vari et dhe mekamet e baballarëve ishin tonat, ishin zaptuar nga ne, djemtë e shkollës.

Të vegjlit që vinin për herë të parë në bregun e teqesë, ndaleshin në dritaret e vogla të tyrbeve. Zakonisht rreth e rrotull ato mbaheshin pastër; kishte qiparisa të lartë e të zinj. Këta qiparisa të vrenjtur na dukeshin si njerëz të gjatë të heshtur që «ruanin» baballarët e vdekur. Shikonim nga penxheret qivuret e tyre të ftohta, me nga një taç të rrethuar, me një cohë jeshile ose me ndonjë namazbez. Nga frika ndienim të ftohtë në trup dhe largoheshim shpejt.

Ndaheshim togje-togje, përpiqeshim të gjenim vendet më të bukura nën hije, mbi bar, dhe atje, në rrëzë të pemës, shokët e grupit linin kush shaminë, kush qesen me bukë, disa zbathnin këpucët, disa hiqnin xhaketat, në kishin, dhe fillonim lojën. Lloj-lloj lojërash: arabadaulen, turanë, pëzen, merr-zjarr, pingëlin, lojën me pllaka, mundjet nga meset me të vënë ose pa të vënë këmbën. Në mes të lojërave ia merrnim ndonjë kënge shkolle ose kënge labe. Kodra ziente nga nxënësit. Ç'kënaqësi! Herë pas bere mësuesit na kalonin afër, hidhnin nga një sy dhe ne e ruanim këtë «sy» për të treguar zotësinë në të kërcyer, në të mundur o në të kënduar.

Kështu më kujtohet tani, në moshë të shkuar, se si na kalonin si era orët e gëzuara të lojërave të vegjëlisë në shëtitje. Luanim e luanim dhe nuk lodheshim, por më në fund stomaku gërthiste: «Dua bukë!». Atëherë vendosnim të hanim, ashtu së toku, nën hije, mbi bar, pajdash, rreth e rrotull ushqimeve që i bashkonim së toku, si shokë të pandar ë që ishim. Pastaj vërsuleshim te çezma e teqesë për të pirë ujë. Vinim grushtet dhe futnim turinjtë në ujët e ftohtë që na éënaqte; ngopeshim me ujë, lanim fytyrën, futnim dhe freskonim kokën dhe pastaj largoheshim, duke u lënë radhën shokëve që vinin vargan.

Pas kësaj mërzenim si qengjat nën hije ndonjë copë herë të gjatë. Ishte kërci i vapës. Mësuesit hanin bukë në teqe, mundet me baba Manen, mundet babai u kishte therur ndonjë mish, pse këtë gjë e bënte teqeja ngandonjëherë kur i venin miq. Kjo ishte traditë. I çonin teqesë pesë desh, ajo u therte nga një qengj, pavarësisht se asnjë nga mësuesit tanë nuk besonte, nuk çonte asgjë në teqe dhe zoti Rexho lukuriste gjithë ato kundër tyre.

Kur vente ora tre e pasdrekes, ne mblidheshim në lëmin e teqesë. Ai ishte një lëmë i gjerë, i rrethuar me sufa dhe rreth e rrotull kishte qiparisa. Andej ne bënim sehir fushën, lumin e Drinos, malet e Lunxhërisë, kalanë e Shëntriadhës. Ç'mrekulli nën rrezet e diellit që do të perëndonte! Ne e donim vendin tonë me mall të madh. Rrinim mbi sufa, këmbët toha tundeshin e sytë kullotnin në natyrë.

Na vinte pranë zoti Arshi, mësues i gjeografisë. Ai na i mësonte përmendsh fshatrat e Lunxhërisë, që nga Erindi, Karjani e Kakozi e deri në Stegopul. Këtu ai na mësonte në natyrë, dhe pastaj me gishtin e tij të hollë na thoshte:

- Ja Qesorati, ja Dhoksati.

- Ku, ku? - i thoshim ne.

Ja Qesorati, thoshte zoti Arshi, fshati i Koto Hoxhit, mësuesit tonë të madh të gjuhës shqipe! Djema, mos e harroni kurrë këtë burrë patriot të ndritur!

Ja Dhoksati. Ky fshat ka tradita patriotike, luftëtarët myslimanë që kalonin këndej priteshin si vëllezër nga të krishterët, siç e keni dëgjuar dhe në këngët popullore. Dhe zoti Arshi vazhdonte: Dëgjoni këngën popullore të luftërave që bënin fshatarët kundër bandave. Këta i zinin në befasi, po dhe i goditnin ata që kalonin nga Dhoksati:



«Në divan te Koço Duda Hidhej valle Hamit Guga E kthen glikonë me kupa, O glikoja kupa-kupa Të kish bënë Kaço Shkurta O Hamit Gugë levendi Në Sopot t'u pre derveni».





Pastaj zoti Arshi me gishtin e tij të hollë na tregonte Sopotin, ku, gjithashtu, ishin bërë përpjekje me armiqtë. Ne kthenim kokën si të magjepsur. C'vend i çuditshëm ky yni! Në çdo gërxh është bërë pushkë me zaptuesit!

Zoti Arshi vazhdonte:

- S'ka fshatra më të bukura né botë se këto të Lunxhërisë, me ato shtëpitë né mes të pemëve frutore. Atje mbin për bukuri dardha, kumbulla, gorica, mani, thana, ftoi, fiku, qershia, pjergulla. Atje ka ato goxha burime, çezma me ujë të freskët e të kulluar që del si me këngë nga mali, atje ka hauze ku grumbullohet ujët dhe ujiten kopshtet me zarzavate, qepë, presh, kunguj, spinaq, majdanoz e shumë të tjera, deri te dhiozma, që fshatarët na sjellin edhe neve né pazarin e Gjirokastrës të hënat dhe të xhumatë.



- Zoti mësues, - bërtet njëri nga muri, - xhikoja, kur na bën jahni, i hedh dhiozmë. Pse atje bëhet kjo?

Tjetri kërcen dhe thotë:

- Aneja ime i hedh jahnisë rigon, dhe këtë e mbledhim né Kucullë.

- Zoti Arshi! - pyet një tjetër, - po trëndelinë ka né Lunxhëri?

- Trëndelinë ka atje, - dhe zoti Arshi me gishtin e tij të hollë tregon një qafë mbi Erind: -Ja, ajo qafa quhet Serpen dhe pas saj është një «xhenet» që quhet Çajup. S'ka né botë si Çajupi!

- Po Çajupi është një poet i madh yni, zoti mësues!

Dhe zoti Arshi i papërtuar _fillonte e shpjegonte prapë.

Në një shëtitje, ja aty, mbi një mur të lëmit nën qiparisa, ai u mësonte nxënësve të tij, ashtu thjesht e ëmbël, historinë e atdheut, gjeografinë, literaturën.

Vinte mbrëmja. Fillonim kthimin në shtëpi; ktheheshim né vatrat tona, siç ktheheshin né vathë dhentë e teqesë me desh përçorë né krye, me bipën e rëndë né qafë. Duke iu gëzuar bagëtisë, shoku që kisha përbri ia nisi



«Oh sa bukuri ka tufa, sa gaz bie bagëtia Vinë posi mbletë e plotë, i bekoftë perëndia!».



- Enver, - më kthehet mua pastaj, - ç'thotë mulla Hisenji, ka perëndi?

- Jo, - i them, - s'ka perëndi, thotë baba Çeni, të gjitha janë përralla të kurdisura nga xhahilët.

- Po mua më tha Mahmuti që babai i tij ngul këmbë se ka perëndi. E ka paré një natë të nxirë kur binte shi me bubullimë...

- Pika që s'i ra! Të pyesim nesër zotin Rexho. Më miré të besojmë zotin Rexho dhe baba Çenë, se këta janë të ditur e këndojnë libra, - i them une.

Kthehesha né shtëpi i gëzuar dhe aspak i lodhur. Në kokë më tingëllonin bataretë e Cerçizit. përfytyroja mundimet e Koto Hoxhit, lulet, pemët, bagëtitë, kukunaret, mekamet, dervishët, ata qiparisat e gjatë, burimet që rrjedhin si vargjet e Naimit dhe ua tregoja të gjitha anesë, nënos, motrave. Kur vinin xhaxhai me babanë po atë gjë bëja, pastaj haja bukë dhe shkoja e ia këputja një gjumi të atillë të ëmbël, që duhej të vinte aneja né mëngjes të më zgjonte për të vajtur né shkollë.

Si sot më kujtohen gjithë këto kohë kaq të ëmbla e kaq të largëta të fëmijërisë sime.







ARGËTIMET TONA





Natyrisht, kur t'i këndojnë këto që po shkruaj për fëmijët e mi, këta do të qeshin, pse shumë prej lojnave të vegjëlisë sime tash nuk praktikohen më, mbasi të tjera, më të zhvilluara, më moderne, i kanë zëvendësuar. Ata do të habiten, po ashtu, dhe do të thonë : «Si i ka bërë këto babai? ! ! », pse babanë ata e kanë njohur ca të moshuar, ca serioz. Në lojë me top ata nuk më kanë parë, por t'ia marr ngandonjëherë labçe, më kanë dëgjuar e kanë qeshur, kurse Nexhmija shpesh më lutej «të ndërroja pllakë», por ja që këtë «pllakë» kam mësuar që natyrisht e këndoj pleqërisht dhe jo si vëllai i Vaçe Zelës.

Në vegjëli lëvonte topi me lecka. Aneja m'i qepte në fillim të vegjël, pastaj ata shkonin duke u rritur, sig rritesha dhe unë. Ajo i bënte mirë ata, përpiqej t'u jepte rrumbullakësinë, por shpeshherë dilnin si vezë. Si aneja, edhe ne, të vegjlit, nuk dinim që ekzistonte edhe një lloj topi si vezë, që e quanin «rugby». Top llastiku është edhe ai, por vonë mësuam që kishte të tillë dhe e pamë me sy. Ndonjërit nga shokët e vegjëlisë i sillnin ndonjë top të vogël llastiku me bojëra të afërmit nga Stambolli, nga Janina o nga Amerika. Kjo ishte një ngjarje e rrallë në atë kohë dhe ne, kur e merrnim vesh se kujt i kishte ardhur, do të na gjeje të grumbulluar te sokaku ose te sheshi afër shtëpisë së «të lumturit». Mirëpo lumturia nux vazhdonte për shumë ditë, pse gurët e sokakut në Gjirokastër dhe shollët (këpucët) tona me proka e çanin topin e bukur dhe ne ktheheshim përsëri te lodra e kadimisë. Futboll si ky i tashmi ne pamë vonë, kur vajtëm në shkollën qytetëse. Por topat për këtë lojë ishin shumë të shtrenjtë dhe të rrallë.

Me top ne nuk luanim vetëm me këmbë, por edhe me dorë. Praktikonim një lojë që e quanim «top-meso». Bëheshim tri veta, njëri nga të cilët rrinte në mes. Pasi caktonim distancat fillonim dhe qëllonim atë që rrinte në mes, duke bërë finta që të tre, por sidomos ai i mesit. Në rast se ky kur qëllohej nga dy të anës nuk goditej, atëherë ai që nuk qëllonte mirë i zinte vendin, futej në mes. Synonim të qëllonim shokun në kokë, pse në të ndihej më shumë dhembja. Ç't'i bësh, kalamanët, në lojna, kishin ca «egërsi». Por kjo lojë ishte më pak e rrezikshme dhe më «ekonomike» sesa topi me këmbë, prandaj ishte e rekomandueshme nga nënat, se i grinim në shollë, majat e të cilave ishin të parat që vuanin. Për këtë arsye ne, për të mos grisur shollët, preferonim të luanim zbathur. Shollët atëherë i varnim në ndonjë vrimë muri nga «hunda» e tyr e, prandaj këmbët na bëheshin helaa. Çdo mbrëmje, kur ktheheshim në shtëpi, dimër behar, duhej të lanim medoemos këmbët në muslluk me ujë të ftohtë akull, që të mos na qortonte aneja, se i ngjishnim shtëpinë, shkallët, odën. Duhej, gjithashtu, të lanim dhe të fshihnim gjakun e plagët që disa herë na shkaktonin koçollat. Një herë, më kujtohet, nuk i fsheha dot plagët, pse çaloja. Më pa aneja dhe më tha: «Diçkurtër, u rrope, je bënë helaq, o të të frihet këmba». As këmba m'u fry, as hiç, por fitova një gjë: aneja e mirë më bëri një palë çorape të leshta dhe u qepi në taban një meshin të hollë. Ajo mendonte se kështu do të shpëtoja edhe këmbët, edhe këpucët. Fitova këtë: u bëra më i shpejtë në lojë.

Një lojë tjetër që praktikonim në vegjëli ishte «kuti dhe pingëli». Përpiqeshim kush ta dërgonte më larg pingëlin me kut, pastaj fillonte matja e distancës po me kut. A.i që kishte kutë më shumë (distancë më të gjatë), fitonte. Në rast barazie duhej të sillje vërdallë me kut në ajër pingëlin pa rënë në shesh dhe të numëroje derisa të binte. Kjo kërkonte shkathtësi. Këto lojna, po t'i mendosh, nuk ishin të kota, pse ndihmonin për t'u kalitur fizikisht; kështu loja e «kutit dhe pingëlit» të forconte mesin duke matur, të forconte, gjithashtu, duart duke goditur. Por ngandonjëherë kjo lojë kishte edhe rreziqet e saj: në qoftë se nuk bëje kujdes, mund të të binte pingëli në kokë dhe të të nxirrte gjak. Por ne edhe kësaj ia kishim gjetur ilaçin: mbanim ndonjë copë gëlqere në xhep, e njomnim me ujë, ia vinim plagës dhe gjaku na pushonte. Vetëm se kur ktheheshe në shtëpi, duhej ta mbaje kësulën në kokë, pse me siguri do të haje edhe ndonjë bacë. Kurse tash njerëzit janë bërë shumë delikatë. Po u vrave pak dhe të doli gjak. shpejt jod, të thonë, shpejt në spital, shpejt bandazhi dhe gjilpërat kundër tetanosit. .

Më kujtohet njëherë kur bënim «luftë» me gurë, ni=3 prej të cilëve më mori mu në kokë në anën e majtë. T~fM doli gjak, prandaj më çuan shokët në shtëpi. Aneja, mua dhe atyre që më shpunë, na futi disa të nëmura, po nuk u alarmua, mori ilaçin popullor, djathin dhe gëlqeren, má rrasi në plagë dhe ma lidhi me shami. Më cuksi shumë, sa më dolën lot nga sytë, megjithatë, më zuri gjumi, por siç më thoshte aneja, edhe në gjumë pyesja: «A do të dal nesër për festën e bajramit?». Në fakt të nesërmen u ngrita «koqe qiqër».

Edhe vrapimet nuk i linim mënjanë në vegjëlinë tonë. 7aten të gjitha lojnat kishin këtë karakter, po veçanërisht loja «merr zjarr». Kjo lojë ishte thjesht me të baritur me vrap, pse të ndiqte tjetri të të kapte dhe, që ta evitoje këtë, ktheheshe në bazë, merrje frymë, çlodheshe, pra «merrje zjarr» dhe ia filloje prapë vrapit deri në rraskapitje të njërit ose të tjetrit.

Kush i mban mend, ne kishim edhe lojna të tjera. Fushat e lojnave tona të vegjëlisë ishin rrugicat e sokakët plot me gurë, kopshti i Cuçes, Sheshi i Xhepit, Sheshi i xhamisë, Sheshi i Mamanit.

Më në fund në lojnat tona të vegjëlisë më kujtohen edhe «luftërat» me gurë apo me shkopinj në vend të shpatave, me sulme e me tërheqje, me robër e me fitore. Këto lojna janë të lidhura me një kujtim tjetër. Në shtëpinë që na u dogj, në qoshkun e «divanit të ri», që i thoshim «mbishkallë», pjesë që të conte në dhomat sipër, ishte një sunduk që zakonisht qëndronte mbyllur. Mirëpo asgjë nuk i shpëtonte kuriozitetit të fëmijëve. Një mbrëmje u ngrita nga stroma për të dalë jashtë, kur pashë babanë që kishte hapur sundukun dhe ç'përmbante brenda ai i kishte nxjerrë jashtë dhe po i fshinte me një leckë dhe me hi. Unë ashtu sic isba, i veshur me sade të natës, me sy të shqyer nga habia, pyeta

- Baba Çen, ç'janë këto dhe pse i mbajmë?

Plaku më pickoi faqen dhe më tha

- Këto janë palla dhe këllëçe.

- Po të kujt janë?

- Tonat, na i kanë lënë gjyshërit.

- Po ç'i duam?

- Të vrasim grekun që kërkon të na zaptojë Gjirokastrën.

- Po të vrasin këto, baba?

- Këto të therin, mor bir.

- Do të më japësh një mua të loz, pa nuk e nxjerr nga këllëfi?

- Jo, djalë, këto s'janë për të luajtur, vetëm kur të rritesh dhe kur ta lypë nevoja e popullit, t'i marrësh që të gjitha dhe t'i përdorësh si duhet. - Për fat të keq, këtë thesar të vegjëlisë sime, bashkë me gjithçka tjetër, na i dogji të tëra zjarri.

Meqë flasim për «luftëra», edhe kur u rritëm dhe venim në shkollë, këtë lojë nuk e lamë. Më kujtohet se si kur jetonim në lagjen Hazmurat zhvillonim «luftëra» me gurë, ne djemtë e Hazmuratit me djemtë e Pllakës. Kush ka qenë në Gjirokastër e di se në mes Pllakës, nën xhade, ishte dikur përrua, tash atje janë ndërtuar shkolla e shtëpi. Përroi ishte kufiri dhe kufiri ynë fillonte nga Xhanoja e Përroit, duke kaluar nga Sheshi i Bajraktarit dhe dilte te pusi i baba Hasanit. Këtë kufi e mbronim ne, djemtë e Hazmuratit, nën komandën e «gjeneral» Abdi Zeres, një djalë azgan, ca i egër, i fortë nga trupi, i regjur nga fytyra, pse tërë ditën mbartte ujë me bucela nga lumi dhe e shiste për të rrojtur. Malo Zerja, vëllai i Abdiut, shokut tim, ishte «ushtar» si unë dhe tok mbanim pozicionet te kumbullat e teto Xhanos së Përroit. Luftuam sa lufuam, se gurë kishte boll, më në fund dëgjuam borinë e tërheqjes. U thyem ne, hazmuratasit dhe ua mbathëm këmbëve drejt kopshteve, përpjetë përroit nga ana e Hazmuratit. Kundërshtarët na ndiqnin nga pas. «Gjeneral» Abdi Zerja, i plagosur nga një gur në kokë, na bërtiste të zinim pozicionet mbi muret e kopshteve. «Armiku» ngadalësoi sulmin nga poplat që rrokullisnim ne. Më vonë ç'do të hiqnim nga të zotërit e kopshteve që u prisheshin muret. Në lodhjen e tërheqjes, me djersë e me një frymë, u futëm n° qilarin e një gruaje, që quhej Bedullë.

- Ç'kërkoni? - tha ajo.

- Na bën një kafe, teto Bedullë, - i thotë shoku im, Malo Zerja, - se jemi të lodhur dhe të rraskapitur dhe na rreh zemra si e pulës, ca nga rendja, ca nga frika.

- Ku ju kisha dërguar dhe nga vini që doni kafe? tha teto Bedulla.

- Vijmë nga lufta, - i thashë unë.

Teto Bedulla mori cimbidhin e zjarrit dhe na u sul me fjalët: «Qërohuni që këndej, më dashki dhe kafe!».

Malo Zerja tash është furrxhi në Gjirokastër. Kur shkoj atje dhe takohem me të, qeshim dhe unë e pyes: «Të kujtohet, Malo, kafeja e Bedullës?».

Kur u rrita ca dhe pas djegies së shtëpisë vazhdonim të rronim akoma në Palorto, te shtëpia e Gjulfidanit, loj nat tona dilnin edhe jashtë caqeve të shesheve që përmenda më lart. Kuculla r._a tër hiqte dhe për këtë do të flas më vonë.

Tash do të fla s për Shpellën e Zekatëve. Atje veja bëja «shi» me shokë. Por ky ishte një ski special, ski gjirokastritçt, nuk ishte ski pa zhurmë, si ajo mbi borë dhe me këmbë, por me zhurmë, ulur, me një gur të lëmuar nën vete, të cilin e merrje në duar kur ngjitje shpellën dhe shkisje pastaj gjatë slipellës së ndritur dhe të lëmuar me një zhurmë shurdhuese. Kjo lojë vazhdonte nga ne disa orë, «bënim qejf», soditnim edne Gjirokastrën e bukur. Por, kur ktheheshim në mbrëmje në shtëpi, brekët ngd pas i kishim copë. M'i pa aneja, më bërtiti e më tha:

- Diçkurtër, i ke bënë bithët e brekëve copë, sikur të kanë ngrënë qëntë. Ku ke qënë?

- S'mund t'ia fsliihja, pse atëherë nuk m'i qepte.

- M'i ka ngrënë Shpella e Zekate.

- U nxiftë Shpella e Zekate, - tha aneja.

Më vonë mora vesh që, kur nëmte aneja Shpellën e Zekatëve, nuk e kishte hallin vetëm te brekët e mia, por nëmte edhe Xhafer Zekon, «Çalin», të cilin e kishte dajo dhe nëndajkoja ishte zënë, ishte prishur me ta dhe as flitnin, as venin e vinin. Megjithëse unë i dhashë fjalën se nuk do të shkoja më në shpellë, aneja, si ekonomiqare që ishte, mori masat. Kështu nuk kisha meshin të hollë vetëm në tabanet e çorapeve, por m'u bënë edhe të pasmet e brekëve të meshinta. «U koracova», siç i themi tash.

Loja me lajthi dhe me arra ishte, gjithashtu, e preferuar nga ne, të vegjlit, pse kjo lojë ishte e lidhur edhe me barkun dhe në raport me lojnat e tjera merrte një karakter të ndryshëm nga çdo pilcëpamje, jo vetëm «nga barku», por edhe nga «interesi» i thjeshtë i pronës persovale. Këto i kuptojmë tash, po nuk i kuptonim atëherë. Loja zhvillohej në dy mënyra: e para, vihej një arrë o lajthi në mes dhe e qëlloje nga larg. Kush e godiste, ai i merrte të gjitha. Me këtë variant loje duhej të ishe nishanxhi. Unë me këtë lloj loje nuk fitoja.

Mënyra tjetër ishte ajo e përplasjes së lajthive në mur, ku vinim një si shenjë dhe, në qoftë se kokrra që përplasnim i afrohej shenjës barazi me një pëllëmbë, i fitoje të tëra kokrrat. Me këtë mënyrë unë fitoja, se e kisha dorën të madhe dhe pëllëmba i afrohej shenjës pa vështirësi. Por kjo lojë ishte sezonale, nuk vazhdonte gjatë, pse, e para, lajthi dhe arra nuk na binin shpesh në duar dhe, kur na binin, barku i përfshinte që para se të mblidheshim të luanim me shokët. Kjo lojë ishte sezonale, pse ishte lidhur me festat myslimane të bajramit.

Ditën e bajramit, pasi na vishnin rrobat e reja, na jepnin edhe nga një shami të madhe, lidhnim cepat e saj bashkë, duke e bërë si qese dhe venim derë më derë në kushërinj, gjoja për urim, por ne e kishim hallin për të marrë pemët e bajramit, si i thoshim, dhe këto ishin lajthi, bajame, arra dhe «zariko» (sheqerka), herë-herë edhe nga një grosh e ndonjë lek. Kështu që në ato ditë kalamanët mblidhnin «municion», si me thënë, për të kënaqur barkun dhe për të luajtur. Kur mungonin lajthitë, këto zëvendësoheshin me xinat (majat e penave), të reja e të vjetra, të bardha, të verdha e të skurjasura, shenjë kjo që tregonte se shkollat punonin.

Më kujtohet që një kohë lajthitë e xinat u zëvendësuan me kalamidhet e kokat e plumbave të fishekëve. Këta Fishin një bezdi, se na rëndonin dhe na çirrnin xhepat e brekëve. Po nga dolën gjithë këto kalamidhe, që u bënë lojë për ne? Do t'jua them, siç ia thashë një ditë, në qoftë se nuk gabohem, shokut Gogo, kur ishim tok në Gjirokastër dhe rrinim shikonim qytetin nga ballkoni i shtëpisë së Partisë. Unë kisha humbur në mendime, shikoja me vërejtje në drejtim të rrëpirës prapa shtëpisë së kulturës, kinemasë dhe ish-ndërtesës së Komitetit të Partisë. Gogoja më fliste, por unë nuk e dëgjoja, se nuk e kisha mendjen. Ai më në fund më pyeti:

- More, po çfarë dreq ka në atë rrëpirë, mbi të cilën ke njëzet minuta që po shikon dhe s'i heq sytë andej?

I thashë Gogos:

- Është e vërtetë, ti nuk ke se ç'sheh atje, por unë shoh veten dhe shokët e mi të vegjëlisë në atë vend, ku ditë me r adhë mblidhnim plumba dhe kalamidhe pushkësh. Jo, atje nuk ishte bërë luftë. Vërtet, sic, më tra thënë plaku, nga brigjet e teqesë së baba Manes, Çerc,izi, per të mbrojtur tërheqjen e shokëve të tij që vranë bimbashin, qëllonte me maliher në drejtim të penxhereve të huqumetit, por ato për të cilat flas unë nuk ishin plumbat e pushkëve të Çerc,izit, por ishin plumbat që gjetëm pas djegies së një depoje me municion, të grekëve, që ishte pikërisht ku ishte kisha e vjetër e Unitëve. Një natë, pasi kishin ikur ata, nuk e di pse, depoja mori zjarr dhe tërë atë natë, bam-bum kërciste municioni në Gjirokastër. Si u qetësua puna dhe rreziku u largua, atëherë u vërsulëm ne, vegjëlia, dhe qëmtonim plumbat e kalamidhet si pulat kokrrat e kallamboqit. Kjo është historia e lojës me plumba.

Lojna të tjera kishim plot, por mund të përmend «arabadaulen» dhe lojën e «kalasë». Këto lojna më pëlqenin shumë, ishin lojna atletike, shpejtësie, shkathtësie, kërcimi. Tash «arabadaules» i thonë «kala dibrance» ose «kali i drunjtë», po atëherë kali ishte kurrizi ynë. E vështirë bëhej kjo lojë kur ishte ndonjë trupmadh dhe mezi kapërcehej nga të tjerët dhe unë isha një prej tyre që vetë kapërceja më lehtë, por shokët më kapërcenin më me vështirësi. Kurse në lojën e «kalasë» isha «kalë» i mirë, më mbante kurrizi, dhe shokët një e dy e mbi mua.

Lojë ishte edhe «pëzja», si i thoshim, të cilën e tremi luajtur edhe vonë në lice, kur u rritëm. Në këtë lojë duhet të zësh sytë me njërën dorë për të mos parë shokët dhe tjetrën e tendos nën sqetull, duke mbajtur prapa shuplakën hapur lart që ta qëllon një nga shokët me sa fuqi që tra. Ti duhet të gjesh kush të qëlloi dhe, po e gjete, ai ndëshkohet, të zë vendin, ndryshe vazhdon të hash shuplaka. Në këtë lojë unë i kisha të dy avantazhet që sjell një dorë e madhe, edhe goditjen e fortë, por edhe fushën e gjerë të goditjes nga të tjerët. Kështu, pas mbarimit të kësaj loje. zor se të ngrinin duart, edhe sikur akull e kallkan të bënte jashtë.

E së njëjtës natyrë ishte edhe «loja me kokall» dhe me «dizbai». Dënimet jepeshin sipas dëshirës së kryetarit të lojës dhe priteshin në pëllëmbën e dorës së hapur me të goditurat e një shamie me kombe (me nyje) dhe shumë herë të njomur me ujë. Ky dënim ishte më keq se shufra e mulla Kamanit, kur na godiste në mejtep.

Mjaft tash me kujtimet për lojnat. Të hidhem në kujtime të tjera.

Populli i qytetit të Gjirokastrës e tra dashur arsimin, kulturën dhe artin, por jo vetëm qyteti. Njerëz të mësuar kanë dalë gjithë kohën nga qyteti, nga Libohova, nga Dropulli dhe nga Labëria, e cila shquhej per trima. Nga Gjirokastra dilnin kadilerë (gjykatës) të shquar, doktorë dhe ulema, sic. i thoshin, dilnin edhe shkrimtarë e poetë. Njerëz të tillë të penës, më të shquar, kanë dalë nga Zagoria e nga Lunxhi, doktorë kanë dalë nga Seloja e Dropulli, por për këto c.ështje nuk do të flas, se këtu e tram hallin gjetkë, te kujtimet e mia të rinisë. Gjatë këtyre kujtimeve do të flas edhe për Andon Zako Çajupin, edhe për Koto Hoxhin, edhe për plakun doktor «Selonë» (kështu e thërritnim atë, në emër të fshatit nga ishte), edhe për doktor Telemahun, edhe për Ramiz Harxhin e të tjerë. Por tash e tram c,ështjen vetëm me popullin, jo me individët.

Populli është gjithcka, ai tra qenë gjithc,ka edhe në botën e vegjëlisë sime, sido që është e natyrshme, nuk i kisha as këto kuptime, as këto mend që tram sot. Populli i Gjirokastrës, një popull trim dhe i guximshëm, në të parë duket si i mbyllur, jo shumë i hedhur, ai është i matur në fjalë dhe në gjeste. Kjo vjen nga vuajtjet, nga përpjekjet, nga fatkeqësitë që i kanë ngjarë, si gjithë vendit tonë, por vec,anërisht qarkut të Gjirokastrës, që kërcënohej nga grekërit shovinistë dhe nga shtypja ekonomike e agallarëve. Populli fukara luftonte për të nxjerrë një kokërr misër nga Buri, nga stralli, por ai kurrë nuk iu përul as agallarëve, as bejlerëve, as grekëve. Agallarët e ruajtën deri në c,lirimin e atdheut fuqinë e tyre ekonomike, por duhet thënë, sido që mund të duket si ca «antishkencore» për ata që lëvizjet popullore i klasifikojnë në skeda, se populli fukara i Gjirokastrës kurrë nuk u nënshtrua tek agallarët, kurrë nuk iu bind forcës së tyre, ai hapët i përbuzte ata dhe i sulmonte. Pale bejlerët. Këta ishin likuiduar me kohë nga Gjirokastra. Në kohën e vegjëlisë sime më kujtohet një «bej» i fryrë si një vozë e madhe, aq shumë ishte i ngjallur. Ai vishej me një palë rroba anakronike të kohëve të bimbashëve të Turqisë, por pa shpatë, vetëm gajtanët e qëndisur në gjoks edhe në duar i kishin mbetur, po edhe këta të nxirë nga koha. Ky quhej Rustem Bej dhe ishte kryefshesaxhiu i belediesë (bashkisë) së qytetit. Ne qeshnim me të dhe e quanim «bej prosopullë» (karnaval).

Gjirokastritëve u ka dalë nami për kurnacë, të kursyer. «Gjirokastritët lidhin macen kur hanë bukë», thonë, por nuk janë aspak të tillë, ata janë ekonomiqarë, nikoqirë, sidomos gratë dhe kjo është e vërtetë, por jo kurnacë në kuptimin e keq të kësaj fjale. Ata kurrë nuk e tregojnë varfërinë e tyre përpara miqve, por edhe në majë të gjuhës e kanë fjalën «kursim» dhe nuk i duan ata që e kanë «dorën me vërë», siç thonë gjirokastritët. Kur bisedoj me popullin dhe u them që duhet të ecin me ekonomi, u shtoj: «Mos harroni se unë jam gjirokastrit» dhe u tregoj me këtë rast dy histori, një histori të gjyshit tim, ose më drejt të vëllait të gjyshit tim dhe tjetra mund të mos jetë e vërtetë, por është e ujdisur mirë. Ja, pra, këto dy histori:

1) Xhaxhai (babai im) më ka treguar se xhaxhai i tij, mulla Beqir Hoxha, ishte një plak liberal, të cilit s'i mungonte as ndjenja e mikpritjes, as humori. Ndryshe nga gjirokastritët e tjerë, që nuk merrnin kurrë vajza për nuse jashtë qytetit, ai ishte martuar me një vajzë nga Libohova, bijë e një të varfri që vinte çdo të hënë në Gjirokastër për të shitur nga një barrë dru dhe verës disa pjepra. Natyrisht, fshatari nga Libohova, para se të kthehej në familjen e tij, vinte hante drekë te dhëndri, mulla Beqiri. Një drekë e zonja e shtëpisë kishte bërë «qofte bobollaqe», ca qofte të vogla të përgatitura me lëng e me uthull. (Në parantezë dëshiroj të them se këto mua më pëlqejnë shumë edhe sot dhe Niko kuzhinieri s'mungon të m'i bëjë, por si të anesë nuk m'i bën dot.) Plaku i varfër nga Libohova, i lodhur nga rruga dhe nga puna, natyrisht, hante «pa teklif» te dhëndri i tij që ishte edhe më mirë se ai nga dynjallëku dhe, kur fuste lugën në sahanin e thellë të përbashkët në mes të sufrasë, ai «peshkonte» kurdoherë jo nga një qofte, por asnjëherë më pak se dy. Plaku, mulla Beqiri, e shikonte me bisht të syrit dhe pas lugës së katërt i tha si me lezet:

- O krushk, pa më thuaj si i ngjitni shkallët në Libohovë, një nga një apo nga tre përnjëherë?

Fshatari i zgjuar iu përgjigj

- Si të jenë shkallët, mulla Beqir, po të jenë të vogla dhe kur shpejtohem, se s'më pritet, nga dy, bile edhe nga tre.

Mulla Beqiri atëherë i tha:

- T'u bëfshin gjak e dhjamë, se je njeri i zgjuar.

2) Një gjirokastriti të shtresës së mesme i vdiq mëma. Për tri ditë e morën kushërinjtë në shtëpinë e tyre ku venin e ngushëllonin, sipas zakonit. Ditën e tretë ai u kthye në shtëpi, por tre-katër shokë, që s'kishin ngrënë kurrë në shtëpinë e tij, e bënë me fjalë dhe vanë ta ngushëllonin e t'i rrinin pa ftuar për darkë dhe për drekë. Dhe kështu bënë. I zoti i shtëpisë që s'dinte gjë, priste të ngriheshin, ata hiç. Më në fund ai i thirri gruas dhe e porositi të përgatiste drekën. Kjo u bë e mirë, hëngrën, pinë dhe ranë fjetën. U ngritën vonë pasdite dhe filluan nga muhabeti. E pa i zoti i shtëpisë që duhej shtruar darka dhe kështu bëri, si në drekë. Pasdarke në muhabet njëri nga miqtë i tha të zonjës së shtëpisë:

- Nesër në drekë duam të na bëç një birek me djathë, se për këtë ti je me nam.

Gr uaja iu përgjigj

- Me gjithë qejf, si të urdhërojnë miqtë. - Dhe kështu u bë. As i zoti i shtëpisë nuk e prishi gjakun.

Miqtë hëngrën edhe drekën e nesërme, pastaj i thanë njëri-tjetrit: «Mjaft, se e tepruam», dhe u ngritën të iknin. Mikpritësi i përqafoi, i përcolli, por, kur ata u larguan disa hapa, i thirri e u tha:

- Afrohuni pak, se kam diçka për t'ju thënë.

Miqtë u afruan te porta dhe i zoti i shtëpisu tha me buzë në gaz

- Uluni dhe putheni pragun e portës, se s'keni për ta kapërcyer më. - Ishin të dyja palët fit e fit.

Këtë që i ndodhi gjirokastritit, ua them që njerëzit tanë sot të vënë mend dhe të lënë mënjanë zakonet e vjetra prapanike në vdekje ose në dasma.

Por, pavarësisht nga fatkeqësitë e jetës shoqërore, gjirokastritët dhe gjirokastritet janë njerëz shumë të dashur, janë mikpritës, bujarë, kanë respekt të veçantë sidomos për «jabanxhinjtë», interesohen për ta, i ndihmojnë, u krijojnë ambient të ngrohtë, por kur ndonjëri ua ka me hile, dinë «t'ia këndojnë». Gjirokastritët e duan përparimin, duan folklorin e tyre, këngët e vallet. Ata kanë kënduar dhe kanë kërcyer vazhdimisht.

Kënga labe gjirokastrite ka karakteristikat e saj si nga përmbajtja, ashtu dhe nga muzika. Vallet po ashtu. Kënga gjirokastrite, si një variant i këngës labe, merret ndryshe nga të tjerat, zgjatet shumë, refreni i saj kthehet e matakthehet dhe nota është më e thellë, shkon drejt basit. Megjithëse kam kënduar shumë në rininë time, prapë gjirokastritçe unë s'ia marr dot si duhet, vetëm mund t'ia mbush e nganjëherë edhe t'ia kthej. Xhaxhai këndonte mirë, sidomos kur u plak. Kur i thosha xhaxhait t'ia merrte një herë shtruar pranë oxhakut, ai me zor kandisej, por qejfin nuk ma prishte dhe ia fillonte herë labçe gjirokastritçe, herë myzeqarçe.

Më kujtohet një nga këngët labe, kënga e Balil Nezhës:



«Kuç, Kallarat e Bolenë Cjithë me Balilë u ngrenë Në lumë e zunë du fenë Mandata derë më derë Balilo, Balil nuri. Në Qafë të Peshkëpisë Lu f ton i biri i X hixhisë Me taboret e Turqisë Për lirinë e Shqipërisë Të mori plumbi në sisë».







Plaku e donte edhe këngën myzeqare, që më pëlqen edhe mua shumë, po unë shumë keq ia prisja. Më kujtohet (dhe sa keq më vjen tash që nuk kam pasur atëherë magnetofon t'ia regjistroja) se plakut i pëlqente një këngë myzeqare, fjalët e së cilës ishin pak a shumë këto:



«O thëllëz' e malit Me llërë përveshur Me shtëmba në duar Ti shkoje buzë lumit, Ngreje ca shaminë Moj Shën Mëri e Strum.it» etj.





Gjirokastriti këndonte kudo, në dasma, në rrugë, në dyqanin ku punonte, në arë kur kosis te barin, kur çante dërrasa me vare në shpellat e Dunavatit e të Manalatit, kur punonte me talika*, *( Karrocë që tërhiqet me kuaj.) kur mbartte ujë me bucela, kur fuste fëndien në shollë, kur e rrihte këpucën me çekiç mbi një pllakë, vënë në gjurin e tij me kallo, kur kishte thesin një kuintal në krah, kur kulloste delet etj. Ai këndonte jo vetëm kur kishte gëzim, por edhe kur zemra e tij ishte e brengosur. Gjirokastriti këndon edhe kur është vetëm, pale kur bëhen kokë më kokë dy-tre e më shumë veta.

Gratë këndonin më pak se burrat në Gjirokastër, ato e kishin të shtrenjtë këngën, vetëm me raste, në dasma e në gëzime këndonin. Kënga e grave gjirokastrite është e bukur, e harmonishme. Vallja e tyre, veçanërisht, më pëlqen aq shumë, sidomos eleganca e ritmit të tyre.

Këngët gjirokastrite janë këngë luftërash, këngë trimash, këngë që u këndojnë edhe luftëtarëve të lirisë, por edhe trimave si individë, pavarësisht cilat ishin arsyet e aktit. Por s'ka vetëm këngë trimash në Gjirokastër, ka edhe këngë që u këndojnë ngjarjeve të tjera të jetës, dashurisë, familjes, mësuesve pionierë, vendimeve të gjyqeve, bagëtisë, fshatarëve e shumë ngjarjeve të kohës. Satira në to është e hollë, sidomos në këngët e grave. Ato përbëjnë një thesar të madh, të pashtershëm të popullit, që më ka rrethuar dhe më ka frymëzuar në rininë time të thjeshtë. Miku im, Zihni Sako, i di mirë këto, pse është grumbullues i pasionuar i tyre.

Mua më kënaqet shpirti kur vete në Gjirokastër dhe dëgjoj të këndojë grupi i pleqve të qytetit me Xhevat Avdallin. Të gjithë ata që bëjnë pjesë në këtë grup këngësh gjirokastrite kanë qenë shokë të mi të vegjëlisë. Xhevati me shokë këndojnë shumë mirë. Mbase mua ato më pëlqejnë shumë, se, tok me këngën e bulkur të tyre, më kujtohen kohët e djalërisë, kur këndonim. Unë vetë atëherë ia kam marrë këngës me shokë kur jetonim në Palorto, kohë kur kam qenë më i vogël, por edhe më vonë, kur u rrita dhe jetonim në Hazmurat, kam kënduar me Elmaz Konjarin, me Pogolin (Çabelinë), me Namik Jahon, me Laze Lelon, me Sako Lelon, me Sami Shupon, me Neshet Halimin, me Reshat Toton, me Malo Konenë etj., etj. Pasi dilnim nga shkolla dhe kur mbaronim detyrat, uleshim te hajati i xhamisë së Hazmuratit ose te qersa e Reshatit, ku edhe fiq hanim, edhe këndonim, loznim e bënim shakara, edhe sho-shoqin e ngitnim pa të keq.

Malo Konesë, që nuk vinte në rregull në shkollë, më kujtohet që i thoshim:



«Cenkua (babai i tij) hamall Atifi (vëllai) borizan Malua zabërhan...».



Malo Koneja «zabërhani» u bë partizan dhe oficer i shquar e trim, anëtar partie dhe shofer i talentuar. Kur dua të ngas shoferin tim, Isuf Çobën, i them: «S'ka shofer si Malo Koneja».

Të tillë ishin shokët e mi të vegjëlisë, me të cilët venim në shkollë, mësonim, loznim dhe këndonim, disa herë edhe ziheshim pa të keq me njëri-tjetrin, po shpejt pajtoheshim dhe kur u rritëm, dhe e lypi atdheu, rrëmbyem pushkët e luftuam të vendosur. Shumë shokë të vegjëlisë dolën në mal, disa të paktë tradhtuan, shkuan me Ballin, por ne i kapëm dhe u dhamë dënimin e merituar. Shumë shokë të tjerë të mi të vegjëlisë sot janë oficerë të shquar, profesorë, punëtorë, mekanikë, shoferë, financierë, mësues të merituar si Sokrat Kutra, Muharrem Gega e të tjerë.

Njëherë, kur isha në Komitetin e Partisë në Gjirokastër, vura re se aty afër ishte ndërtesa e digës së bankës. S'kisha hyrë kurrë në ndonjë bankë. «Hajdeni ta fut një herë kokën në këtë vend të parasë», - u thashë shokëve. Iu afrova sportelit me tel dhe me të qeshur i thashë nëpunësit të bankës, duke i dhënë dorën:

- As kam pasur dhe as që dua të kem të bëj kurrë me para.

Nëpunësi që nuk po ma lëshonte dhe po ma mbante dorën fort, më tha: