ENVER HOXHA



VITE TË RINISË





Korça zë një vend të veçantë e të preferuar në jetën time. Në Gjirokastër linda e kalova fëmijërinë, argasa këmbët në rrugët e rrugicat e saj të gurta e të dashura, hapa sytë e mora mësimet e para për atdheun, për njerëzit e për jetën. Kurse Korça është qyteti i r inisë sime dhe rinia është mosha kur formohet karakteri e përcaktohet rruga e njeriut në jetë.

Atje fiilimisht shkova për të përfunduar tre vjetët e liceut, vite nga më të bukurat e më të paharruarat e jetës sime, e më vonë, pas gjashtë vjetësh largimi erdha përsëri në Korçë, tash profesor në po atë lice ku isha diplomuar edhe vetë.

Kanë kaluar tridhjetë-dyzet vjet qysh atëherë dhe sot e kam të vështirë të them se ç'më bëri përshtypje më fort në këtë qytet, cila ishte gjëja më me vlerë që mësova e fitova atje, ndaj kujt duhet të drejtohem me nderimin e konsideratën më të thellë.

Liceu i atjeshëm ishte në ato kohë, pa dyshim, shkolla e mesme më e njohur dhe më e kualifikuar dhe unë, si ish-nxënës i saj, gjithmonë kam kujtuar e do të kaitoj me mirënjohje e respekt gjithçka na dha kjo shkollë mua dhe brezit tim në fushën e dijes e të kulturës.

Por Korça nuk ishte vetëm liceu. Çdo gjë e saj, që nga planimetria e rrugëve, e rrugicave dhe arkitektura e ndërtesave, që nga historia e lashtë dhe e re e qytetit e gjer te jeta e përditshme e tij, te zakonet dhe sjelljet e njerëzve, te hallet dhe përpjekjet e tyre, të gjitha u bënë per mua e shokët e mi dritare të reja, më të mëdha per njohjen dhe kuptimin më të thellë të jetës. E quaj fat të madh që më takoi të mësoj e të jetoj në Korçë tamam në ato vite kur atje, më qartë se kudo në Shqipërinë e asaj periudhe, kishte nisur të lëshonte rrënjët e para e të hidhte hapat e pare një ideologji e lëvizje e re, ideologjia e lëvizja komuniste. Të etur jo vetëm per të mësuar e per të zgjeruar dijet vetjake, por sidomos të dëshiruar e të preokupuar per t'i shërbyer sadopak atdheut e popullit që vuante në mjerim e kërkonte rrugë shpëtimi, ne, të rinjtë e asaj kohe, do ta ndienim shpejt erën e re që kishte nisur të frynte në Korçë e do të jepeshim me të gjitha forcat e pasionet pas saj. E per këtë u kam qenë e do t'u jem mirënjohës gjer në fund korçarëve punëtorë, të civilizuar e përparimdashës, sidomos pjesës më të përparuar të tyre, proletarëve korçarë. Nuk e teproj kur them se ata i dhanë rinisë sonë drejtimin e duhur në jetë, nuk e kam thënë per t'u bërë qejfin, kur kam theksuar se ata ishin mësuesit tane të pare të komunizmit. Ata proletarë të ndershëm, të sfilitur nga puna e mundimet e që po kaliteshin si luftëtarë per një botë të re, i kujtoj gjithmonë me respekt të thellë e me mall të veçantë, ashtu sic kujtoj me respekt e mall gjithë ç'pashë, njoha, mësova në Korçë në vitet e para të rinisë sime.

Siç kam treguar me hollësi edhe gjetkë, per herë të pare në këtë qytet shkova në vjeshtën e vitit 1927 per të kryer tre vjetët e fundit të shkollës së mesme në liceun e atjeshëm.

Dite e nate me radhë në Gjirokastër zjeu shtëpia nga përgatitjet per nisjen. Sa më shumë afronte çasti i ndaries aq më shumë mallëngjehesha, por dëshira per t`u nisur per në Korçë zotëronte mbi të gjitha. Dhe më në fund, një mëngjes herët, pasi u putha e u ngalasa me anenë, xhaxhain, Sanon, farefisin e shokët, i hipëm «fluturidhës» bashkë me shokët dhe u nisëm.



Rruga nga Gjirokastra per në Korçë është e gjatë dhe në ato kohë ajo bëhej në dy etapa, duke qëndruar një natë në Përmet. Udhëtimin e bënim me një kamion të vjetër, i cili prishej shumë herë rrugës dhe shoferi e ndalonte në çdo krua per t'i hedhur ujë radiatorit, që e shfrynte avullin si një plak kur i zihet fryma. Neve nuk na durohej sa të arrinim në Korçë, por edhe gëzim kishim që ndalonim rrugës, pse soditnim vendin, qytetet dhe fshatrat që na dilnin gjatë udhëtimit.

Ishte hera e pare që bëja rrugën Gjirokastër-Përmet-Leskovik-Ersekë-Korçë. Sa gjëra të bukura do të shikoja! Ja, urën e lumit, ku aq herë kisha kaluar me shokët e vegjëlisë sime e lamë pas. Lamë, gjithashtu, pas bregun e «Baba Manes», ku luanim dhe thithnim si bletët lulet e verdha të sfakave. Ja edhe Viroi me ujin e tij të ftohtë. Më tutje, i rrethuar me kavakë, na shfaqet mulliri i Dino Çiços. Ky mulli ishte kufiri deri ku ne, të rinjtë, ecnim me këmbë; Dino Çiçoja ishte «fundi i dynjasë».

Ai ishte per ne një njeri misterioz, i marre apo i ditur, pse flitej që mbyllej në ode dhe diçka bënte. Kynjeri pa shkollë mundohej të shpikte një makinë, që «dotë lëvizte pa u ndalur kurrë». Këtë makinë ai dhe njerëzit e tij e quanin «Devri daim»*. *( Nga turqishtja, ekuivalente e shprehjes latine perpetuum mobile. Në rastin konkret me kuptimin: makinë në lëvizje të përhershme, që ecën në tokë, fluturon në ajër, lundron në det etj) Kjo «e famshme» makinë, të cilën e bënte vetëm me dru që e gdhendte vetë me një biçak prej çobani, që «të punonte, të fluturonte, apo të notonte», sipas tij, nuk kishte nevojë as per ajër, as per benzinë, as per naftë! Dinoja rrinte në lagjen Hazmurat, atë e shihnim rrallë të dilte, vishej me poture të zeza, me qylaf të bardhë dhe me shark të bardhë.

- Mirëmëngjesi, xha Dino, - i thoshim ne, nxënësit, kur e takonim në rrugë, - kur do ta nxjerrësh «Devri daimin»?

Ai na përgjigjej

- Durim, mor djem, pa do ta shihni.

Po «Devri daimin» ne s'e pamë kurrë, megjithëse edhe në Vjenë e shpunë Dino Ciçon. Ai shkoi vetë atje i shoqëruar me «të famshmin» Xhevat Kallajxhinë (Hundashin), po u kthyen andej pa zhurmë, pse «shpikja» e tij nuk ishte veçse një mekanizëm i thjeshtë sahati prej druri.

Shoferin, që kënaqej nga këngët tona, të cilat basñkoheshin me zhurmën e madhe të automobilit karakatinë, e lutëm të na ngrinte mushamanë e karrocerisë. Kështu që «u kënaqëm» nga dielli që na binte në kokë dhe nga pluhuri që na bënte si «millona», sidomos kur makina ndalej. Por ne, të rinjtë, s'donim t'ia dinim prej tyre, mjaft të ngopnim sytë me malet dhe me fshatrat e Labëricë, me Mashkullorën e Çerçizit, urën e Kardhiqit, Picarin e Çelos, e matanë me malet e Lunxhërisë dhe fshatrat që na kalonin përpara syve njëri pas tjetrit, siç na kalonin në mendje, kur na i mësonte mësuesi, zoti Arshi.

Kamioni dridhej në kthesat përmbi Drinon plak, që ne e njihnim mirë, por që nuk e dinim të ishte kaq i bukur sa e shihnim në këto anë. Këtej lumi kalonte në mes rrapesh plot hije, uji i tij kishte një ngjyrë blu të thellë. Në këto anë kishte «ingjirë» të bukur, sigurisht plot me peshq. Xha Haxhiu (Shurdhi) me siguri këtu vinte i zinte peshqit që na shiste.

Ja, më në fund dhe Uji i Ftohtë i Tepelenës. Pushim bëri makina, pushim bëmë edhe ne, udhëtarët; «pinte ujë makina», pinim edhe ne, por ne të paktën shkundnim pluhurin e rrobave, lanim fytyrën, kurse makina vetëm sa hante në turi ndonjë kovë me ujë që iû hidhte shoferi.

- Mos u mërzitni, djema, - na thoshte ai. - Do të keni kohë edhe për t'u mërzitur pse kemi akoma rrugë për të bërë.

Vazhduam rrugën dhe më pas u futëm në grykën e Mezhgoranit e të Këlcyrës. Kjo grykë, rrethuar nga të dyja anët me male të larta na dukej pa fund. Vjosa rrëshqiste poshtë rrugës e qetë, kurse ne ecnim pa mbarim në drejtim të kundërt të saj. Nuk na durohej sa të shihnim «qytetin» e Këlcyrës.

Më në fund, automobili ynë u ndal me rënkime të mëdha, në mes një pluhuri të dendur, përpara një dyqani të vjetër.

- Kush të dojë, le të zbresë, - bërtiti shoferi. Vizitoni djema qytetin! - thoshte ai me ironi, pse, në fakt, këtu nuk kishte veçse ca dyqane të vjetra, një han pis dhe disa shtëpiza. Vetëm një shtëpi ishte atje e madhe, ajo e xhaxhait të Ali bej Këlcyrës, një tirani të poshtër për fshatarët.

- I shikoni atje lart ato gërmadha? - na thoshte shoferi me zë të ulët se mos e dëgjonte beu i Këlcyrës. - Atje kanë qenë sarajet e bejlerëve. Ja, andej ata i hidhnin fshatarët në Vjosë.

- Po mirë, - e pyeti shoferin një shok, - si bëhet që Ali Këlcyra është demokrat, kundër Zogut dhe në arrati?

Shoferi, më kujtohet si sot, fshiu djersën e fytyrës me kasketë dhe na tha

- T'ëmën Ali beut, bir kurve është edhe ai, mos u besoni kurrë atyre qëne, se derrat një turi kanë.

Pasi hëngrëm ca bukë, ia hipëm përsëri kamionit dhe u nisëm për në Përmet. Rruga këtu ishte e drejtë, se kalonte nëpër një fushë. Larg dukeshin malet e Dhëmbelit e të Nemërçkës. E dinim se matanë Dhëmbelit binte Zagoria, vendlindja e Cajupit, poet i dashur i neve të rinjve. Papritur automobili u ndal.

- Ç'ngjau? - pyetëm.

- U ça goma, - tha ndihmësi i shoferit, Çomja. Ky ishte një shoku im i mëhallës, i cili e kishte shtëpinë afër Çoro Kasapit, që shiste mish «në këmbë», kasap pa dyqan, siç i thoshin në Gjirokastër. Çoroja ishte i këputur; «kripë e Sajadhës», ai i shiste herë pas here plakut ndonjë paça ose zorrë. Mua më kujtohet që zorrën aneja na e gatuante duke e mbushur me oriz; ishte «bumbari», siç i thoshim. Çomja nuk erdhi kurrë në shkollë, ai kishte pasionin e automobilit. Që në vegjëli vente pas shoferëve, Arshiut, Pandeliut, Arapit dhe u shërbente. Çomen e shihje mbi kamionë e nën kamionë, duke i grasatuar dhe dulce u hedhur atyre ujë, frynte gomat etj. Ishte djalë i shkathët, plot humor, «shakaxhi», siç e quanim, po kurdoherë ishte i rreckosur, i vajosur dhe kasketën pis e mbante mbi sy.

- Çome, zbrit! - briti shoferi.

Dhe Çomja në këmbë.

- Sa do të vonohemi, Çome? - e pyetnim ne.

- Dhjetë minuta, - përgjigjej ai, por kjo punë zgjaste një orë e gjysmë. Kur bëhej gati të fuste krikon për të ngritur makinën Çomja bërtiste:

- Ej, po ju, o dembelat e hanit, atje sipër mbi automobil do të më rrini? Pa zbritni një çikë dhe më jepni një ndihmë.

Ne bënim sikur e ndihmonim, por ruanim me kujdes rrobat se mos na bëheshin me graso. Më në fund Boma u ngjit, u vu në vend trova me ujë e radiatorit. Çomja mori pastaj manivelën, e futi në motor, e vërtiti me forcë shumë herë dhe makina u ndez.

- Forca Arshi! - i bërtiti Çomja shoferit. - Shkelja gazin, se na pret rakia në Përmet!

Çomja ia dinte huqet shoferit, i cili, si gjithë shoferët në atë kohë, e kishte qejf rakinë, po sidomos birrën me meze.

Më në fund, në të ngrysur, u duk Guri i qytetit, u duk Përmeti përtej Vjosës. Kapërcyem urën dhe u futëm në qytet. U ndalëm në një hotel të vjetër. Do të flinim atje atë natë dhe të nesërmen do të niseshim për në Korçë. Futëm shpejt valixhet në dhomë dhe dolëm të shihnim qytetin rr eth e qark, sa kishte akoma dritë. Shoferi ia shtroi rakisë, kurse Çomja zbriste thasët nga makina. Përmeti më pëlqeu, se i ngjiste Gjirokastrës, me rrugë e me dyqane të vogla, me kalldrëme, ku të mbaj tura mirë dhe ku të prishura e me gropa me ujë. Ishim kuriozë, donim të shihnim çdo gjë dhe pyetnim: «A do ta shohim burimin e Vjosës? A kalohet këndej për në Zagori? Si e quajnë atë majë?» Po kjo ishte një copë herë e vogël, se erdhi nata dhe na mblodhi hoteli, u bashkuam me shokët në një dhomë dhe hapëm kartën e bukës për të ngrënë ato që na kishin mbetur. Në restorant nuk mund të shkonim, se kushtonte shtrenjtë dhe ato pak lekë që kishim, i ruanim si sytë e ballit që t'i kishim për në Korçë.

- E mor studentë, - na thoshte i zoti i hotelit, - nuk do të na bëni ndonjë çikë spezë këtu, apo jeni «kripë e Sajadhës»?

Në qoftë se ne ishim «kripë e Sajadhës», edhe dhoma ku fjetëm e krevatet ku u shtrimë ishin pis. Kushedi sa kohë kishin çarçafët pa u ndërruar, kushedi sa veta kishin fjetur mbi ta njëri pas tjetrit. Sidoqoftë, lodhja na i mbylli sytë. Në mëngjes u çuam herët, lamë faqet në çezmën e përbashkët të hanit dhe përsëri dolëm në rrugën e pazarit. Çomja nuk ishte zgjuar akoma, ai po flinte në automobil.

- Çome, kur do të nisemi? - e pyetëm.

- Ç'më çani kokën, lërmëni të fle!

- Çome, kur do të nisemi? - i thamë prapë ne,

se po vjen dreka.

- Për një çerek ore, - na u përgjigj Çomja, po çereku i orës ishte një orë e gjysmë në mos dy.

Më në fund u nisëm dhe u futëm në luginë. Rruga gjarpëronte, edhe Vjosa gjarpëronte e ne pyetnim:

- Ku është kufiri grek? A arrijmë shpejt në Meso Ura*? *( Kështu e duanin në Jug pikën kufitare të LeskowiRut mbi Çanshovë («Tri Urat»), ku në vitet 30-të ndodhej një rrugë kalimi mes Shqipërisë dhe Greqis)

Ja më në fund dhe toka gr eke matanë. Arritëm në Meso Ura, ku automobili u ndal dhe dëgjuam shoferin që bërtiti

- Tungjatjeta xha Nuri, si je, si shkon?

Xha Nuriu (Nuri Cuçi) ishte nëpunës i doganës. Në urë pamë një xhandar «gushëkuq» në anën tonë dhe matanë një korofillak. Ura në mes ishte e ndarë me një tra.

Vazhduam rrugën dhe afër drekës, duke kaluar male e kodra, arritëm në Leskovik. Zbritëm, blemë disa kumbulla, pak rrush, u ulëm te rrapi dhe pritnim sa të mbaronte Arshi shoferi rakinë dhe Comja mos gjente ndonjë udhëtar për Ersekë dhe Korçë. Mbi ne qëndronte mali i Melesinit, për të cilin më kujtoheshin vargjet:



«Melesini maja, maja

Gjëmon topi e kumbaraja...»





Së shpejtï, në rrugën për në Korçë, ne do të kalonim nga Barmashi, nga Poda. Gjithë rrugës në këto vende koka më ziente nga Brama «Fe e kombësi» e Kristo Floqit që kishim shfaqur në Gjirokastër, në të cilën unë kisha luajtur rolin e Zylyftar Podës. U recitoja shokëve në automobil pjesë. Çomja hapte sytë, dëgjonte me vërejtje, nganjëherë psherëtinte dhe bërtiste:

- More, ç'na kanë bërë këta turq dhe këta grekë!

Nganjëherë thoshte:

- Ama, trima janë këta kolonjarët o Enver!

Në Ersekë s'ndenjëm shumë, hodhëm sytë andej-këndej, s'pamë gjë përveç një kazerme, ca dyqaneve dhe shtëpive të vogla. Fusha atje na pëlqeu, sidomos malet rreth e rrotull, Gramozi, Qafa e Kazanit.

U nisëm për në Korçë, dolëm në Qafën e Qarrit, pas së cilës u shfaq fusha e madhe dhe e bukur e Korçës. Ne u habitëm. Ishim kuriozë të shihnim Kor çën e bukur. për të cilën kishim thurur kaq ëndrra të gëzuara.

- Ja, ja Boboshtica, ja Drenova, ja dhe Korça! - na thoshin gjithë gëzim ata që kishin kaluar edhe herë tjetër në këto rrugë.

Si hymë në qytet, u ndalëm në agjenci, ku kishte plot njerëz. Ambienti këtu na dukej krejt ndryshe nga Gjirokastra. Rrugët ishin shesh, njerëzit sikur ecnin më shpejt, kishte më shumë dritë elektrike. Natën e parë fjetëm në një han dhe të nesërmen që në mëngjes një pjesë nga ne do të par aqiteshim në internat si bursistë që ishim.

Dy objektet më të rëndësishme që ne dëshironim të shikonim e të njiheshim me to sa më parë, ishin internati dhe liceu. Që pa gdhirë lamë hanin dhe me valixhe në duar u nisëm për në internat, në shtëpinë tonë, ku do të jetonim tre vjet me radhë. Ishte një ndërtesë «e madhe» me dy kate, e rrethuar me mure të larta. Dera e saj rrinte kurdoherë mbyllur. Duhej të trokisje, pa të hyje, se për të dalë duhej të tregoje se kishe leje nga kujdestarët e internatit. I ramë derës me zemër të gëzuar, por edhe me kureshtje, pse nuk dinim si do të na pritnin, në ç'dhomë do të na vinin, me cilët shokë të rinj e të panjohur do të caktoheshim.

Na hapi derën një plak i shkurtër me fytyrë të ngrysur, me qepalla të trasha, me vetulla plot qime e mustaqe të bollshme. Ai na pyeti i vrenjtur:

- Ç'doni? Kë kërkoni?

Kur iu përgjigjëm se jemi bursistë, vijmë nga Liceu i Gjirokastrës, ai na tha:

- Hyni.

Ky portier ishte Guri. Dukej i vrenjtur, po nuk ishte burrë i keq. Gjatë tre vjetëve që ndenjëm në internat nuk u zemëruam, as u grindëm ndonjëherë me të. Ai na tregoi shkallët, duke na thënë:

- Ngjitni shkallët dhe nga e djathta është drejtoria. Paraqituni atje.



I ramë derës së drejtorit. Ishim edhe kur iozë. por edhe me zemër të dridhur ca, pse nuk dinim çfarë njeriu ishte. Hymë brenda dhe përshëndetëm. Përpara kishiln një burrë me leshra të thinjura, fytyrë të verdhë. të hollë dhe me cigare në gojë. Ne kujtuam se ishte drejtori.

- Unë s'jam drejtori, po ekonomi Pero, - na tha ai.

U shkrifëruam ca. «Ky do të na ushqejë», thamë me vete. Na mori emrat, na regjistroi në një defter të zi, të madh, na tregoi rregullat e inter natit, na këshilloi si të silleshim dhe, gasi mbaroi me këto formalitete që i dinte përmendsh dhe, si duket, ua përsëriste të gjithëve, i r a ziles. Hyri menjëherë një djalë i gjatë, i hollë, me një fytyrë gjysmëkali e me sy të kuq. Njërin nga kapakët e syrit e kishte të përveshur ca.

- Ilo, i tha Peroja, - merri djemtë dhe çoji disa në këtë dhomë, të tjerët në atë dhomë.

Mua më vuri në një dhomë të katit të parë, përballë drejtorisë, ngjitur me «kabinën» e kujdestarit.

Dhoma me penxhere të mëdha mund të kishte nja dhjetë a pesëmbëdhjetë krevate. Më pëlqeu. Në mes çdo dy krevateve kishte nga një dollap me dy kate me çelësa. Unë zgjodha një krevat pranë penxheres hapa valixhen, nxora teshat dhe i vura në dollapin tim. Krevatin afër meje e zuri Selami Xhaxhiu. U gëzova shumë. Më vonë dhoma jonë u mbush. Më kujtohet që në atë dhomë kishte shokë që ishin në klasën e dytë, të parë dhe ndonjë në atë të filozofisë. Ismail Topçiu, Shaqir Gjebreja, Vehap Ciu, Lezo Cami, Epaminonda Bulka, Anton Mazreku e disa të tjerë, që nuk më kujtohen, flinin në një dhomë me ne. Më vonë u njohëm mirë me njëri-tjetrin dhe me të gjithë shokët e internatit.

Vizituam pastaj dhomat e tjera, sipër. Ato ishin shumë të mëdha, me dy sërë krevatesh dhe me një rrugicë në mes, sic ishte dhe jona. Sipër rrinin më të vegjlit, që nga klasa e tetë e liceut dhe devi tek e katërta dhe e treta. Ky kat ishte si një pazar i madh kur hynin liceistët të flinin, kurse dhomat tona ishin më të mbledhura. Një dhomë përbri nesh ishte më e vogël, ajo ishte për shokët më të vjetër në internat. Më vonë atë dhomë e laklnomm. pse ishte dhoma e muhabeteve pas studimeve, dhoma e diskutimeve letraro-politike. dhoma ku hynin më pak kujdestarët, pse kishte disa shokë që tymosnin ilegalisht, apo si me thënë gjysmilegalisht. Poshtë katit të parë ishin dhoma e Peros, ekonomatit. depoja e ushqimeve, salla e ngrënies pa penxhere fare, vetëm me një derë në krye dhe me dritë, të cilën e hapnim dhe e mbyllnim kur hynim dhe dilnim. Dyshemeja e saj ishte me cimento, në mes kishte një sobë, tavolina e stola të gjatë dhe asgjë tjetër. Në krah të saj gjendej një dhomë me musllukë në mure, ku laheshim. Kuzhina ishte jashtë, përbri, e veçuar. Nga pas internatit, në fund të një oborri të vogël ishin një sërë nevojtoresh me radhë. Në krahun e hyrjes së oborrit, shtruar me pllaka guri, ishte studioja, një sallë e madhe me banka nga të dyja anët, që kishte në mes një sobë, ndërsa përballë hyrjes, pranë murit ndodhej tryeza e ngritur e kujdestarit.

Shkurt ky ishte internati ku jetova tre vjet, për të cilin në përgjithësi ruaj kujtime të mira. Disa prej tyre do t'i përmend më poshtë.

Gjëja tjetër më e rëndësishme dhe gëzimi im më i madh ishte të shikoja liceun, të regjistrohesha. Dhe kështu bëmë. Në radhë, me dëftesat e shkollës me vete, të gjithë ne, internatistët, shkuam në lice. Ishim të gëzuar, qeshnim dhe këndonim rrugëve, të cilat i shihnim me kujdes. Shikonim me kureshtje njerëzit, të rinjtë e të rejat, shtëpitë, dyqanet. Dolëm në një shesh të vogël. Përpara nesh ngrihej kinemaja «Mazhestik». një ndërtesë e përçmuar me cimento, pastaj morëm nga e djathta dhe u futëm në një rrugicë të vogël e të ngushtë me kalldrëm. Në të dyja anët e rrugës kishte shtëpiza të vogla si vila, të pastra. me penxhere me perde të bardha. Edhe kopshtet e tyre ishin të pastra dhe plot me lule. Nuk ecëm shumë. kur në të majtë na u shfaq ndërtesa e liceut, porta e madhe e tij me dy kolona. Më bëri shumë përshtypje dhe ndieja kënaqësi të madhe që do të mësoja në këtë institucion me emër dhe nga më seriozët e shkollave të mesme të vendit tonë.

U futëm brenda. Një korridor i gjatë hapej para nesh dhe një palë shkallë në krye. Nga të dyja anët e korridorit kishte klasa. Ne shikonim me vërejtje tabelat e klasave. Unë interesohesha të shikoja klasën time, klasën e dytë. Siç dukej ajo do të ishte në katin e dytë dhe në fakt atje ishte, sapo ngjitje shkallët. Në krah të klasës ishte drejtoria dhe pranë saj sekretaria. Ne u drejtuam në sekretari. Aty do të hynim një nga një të regjistroheshim. Gjatë kësaj kohe, sa të më vinte radha, vizitova klasën ku do të punoja dhe do të mësoja një vit të tërë. Ishte dhomë e bukur, me katër penxhere të mëdha plot dritë, bankat ishin radhitur në dy sërë, me një korridor në mes. Në një qoshe ishte dërrasa e zezë dhe përballë bankave tona ndodhej tavolina e ngritur e profesorit.

Në katin e dytë ishin të gjitha klasat e larta të liceut, salla e fizikës, e kimisë, që përdorej edhe për korin e për muzikën. Po në këtë kat ndodhej dhe një «furriçkë»* *( Këtu në kuptimin dhomë shumë e vogël.) për kryekujdestarin e liceut. Më erdhi radha për t'u futur në sekretari. Më ranë menjëherë në sy regjistrat e mëdhenj. Aty çdo gjë ishte e pastër, në rr egull, sido që dhoma ishte e vogël. Në tryezë, përpara regjistrave, qe ulur një mesoburrë, i gjatë, dukej i hollë, me një fytyrë karakteristike, me preka në fytyrë dhe me leshra të kuqe dhe të dredhura. Ky ishte Poçi, «i famshmi» sekretar i liceut që kur ky u çel dhe derisa e mbyllën italianët, pasi pushtuan Shqipërinë. Poçi, me një zë karakteristik të hollë, më tha:

- Më jep dëftesën!

E mori, e lexoi, hapi një regjistër dhe më porositi:

- Të mësosh mirë !

- S'ka asnjë dyshim - ia ktheva unë.

Pasi më regjistroi, më zgjati dëftesën dhe më tha:

- Merre dëftesën e Liceut të Gjirokastrës.

- Zoti Poçi, - e pyeta, - kur do të vijmë të marrim librat?

- Për ju, internatistët, nesër pasdreke.

Marrja e librave ka qenë gëzim i madh për mua.

Më në fund çdo gjë u rregullua. Dita e parë e hapjes së shkollës erdhi. Rrugët ishin plot me nxënës, sidomos sheshi i «Mazhestikut» dhe ulica e liceut. Të gjithë profesorët francezë kishin ardhur. Kur afroi ora tetë u radhitëm të tërë përpara derës së madhe dhe pritnim se do të na fliste drejtori francez i liceut. Atë e quanin Baji Komt (Baylli Comte). Ishte një burrë i shkuar, me flokë të bardha, me një mjekër të vogël, me fytyrë shumë simpatike, po ishte i çalë dhe ecte me shkop. Ai doli në krye të shkallës tok me disa profesorë, shqiptarë dhe francezë, fytyra të gjitha të reja për mua. Baji Komti na përshëndeti me zë të lartë, na uroi punë të mbarë e na këshilloi të mësonim me kujdes. Ne e duartrokitëm dhe pastaj të impresionuar u futëm nëpër klasa. Filluan kështu për mua, si për gjithë shokët, mësimet e para në Liceun e Korçës.

Ne, që vinim nga Liceu i Gjirokastrës, për sa u përket mësimeve nuk patëm asnjë vështirësi, pse programet ishin të njëllojta, si në çdo lice francez. Kështu që çdo gjë filloi mirë. Ndryshonin vetëm profesorët, por edhe me këta u njohëm gjatë javës së parë e shpejt u simpatizuam me ta. Vura gjithë përpjekjet e mia që të dilja mirë me mësime. Isha i kujdesshëm në çdo drejtim, si në shkollë, edhe në internat. Përveç teksteve shkollore, që na i dhanë të gjitha në lice, në çdo klasë kishim biblioteka me libra të ndryshëm letrarë, të zgjedhur posaçërisht dhe me kujdes nga profesorët francezë. Të gjithë këta libra na ndihmuan shumë të zhvillonim më tej kulturën tonë, njohjen më mirë të literaturës franceze dhe botërore dhe të praktikoheshim më mirë në mësimin e gjuhës frënge.

Unë isha një lexues i madh jo vetëm i librave të klasës sime, por edhe të klasave të tjera, më të ulëta dhe më të larta. Veç këtyre huaja edhe nga shokët që sillnin libra nga Franca ose që i blinin në librarinë e Pepos. Brenda tre vjetëve që qëndrova në Liceun e Korçës, mund të kem lexuar me qindra libra letrarë, shumë romane dhe libra shkencorë që plotësonin mësimet e klasave. Librat i këndoja me kujdes, mbaja shënime, frazat dhe vargjet që më pëlqenin i mësoja përmendsh. Çdo fjalë që nuk e kuptoja, nuk e lija pa e gjetur në diksionerin «Petit Larousse» (që e ruaj si relike edhe sot në bibliotekë) dhe e përsëritja vazhdimisht derisa më ngulej në kokë. Kisha edhe një bllok, ku i shkruaja këto fjalë. Një studim i tillë i kujdesshëm i gjuhës më ndihmoi shumë jo vetëm që të dilja shumë mirë në gjuhën frënge, por të kuptoja mirë edhe lëndët e tjera, edhe ato më të rëndat.

Në frëngjisht isha nga më të mirët e klasës. Në hartim, në këndim, në komentimin e teksteve dhe në recitim isha, gjithashtu, nga nxënësit më të mirë në klasë.

Profesori i frëngjishtes në klasën e dytë ishte francezi Delion (Deslion), një mesoburrë i trashë, me fytyrë të rr umbullakët, mjekrosh me syze dhe gjysmëtullac. Ishte një burrë i shkuar, i sjellshëm, i dashur me ne, por edhe ne e donim dhe e respektonim. Meqë ishte i trashë dhe mjekrosh, ne e quanim «Tarrtarin», të influencuar nga romani* *(«Tartarini i Taraskonit» - roman i shkrimtarit francez Alfons Dode.) i Dodesë dhe jo pse ishte egzuberant* *( Nga frëngjishtja, këtu në kuptimin e njeriut tepër të gjallë, gazmor e disi të hazdisur) si ai, por se kur shpjegonte, kishte disa manira të atilla pr ej bonhomme*, *( Frëngjisht - bablok, babaxhan. ) që na bënin të qeshnim.

Shumë herë unë i kërkoja shpjegime për librat që lexoja. Ai nuk mungonte të me përgjigjej herë në klasë, herë kur mbaronte ora e mësimit. Ndalej në pupitrin* *( Nga frëngjishtja - bankë shkolle.) dhe më shpjegonte çka i kërkoja, herë-herë edhe duke zbritur shkallët me çantën plot me libra dhe me fletoret tona që mbante nën sqetull. I mjeri Delion vdiq në Korçë po atë vit. U hidhëruam shumë, vamë e varrosëm me shkollën e me ceremoni në varrezat e ushtarëve francezë të Luftës së Parë Botërore 1914-1918. Varri i tij, si kurdoherë, edhe tash ndodhet atje. Si duket s'ka pasur njeri të tij që të interesohej për Via tërhequr eshtrat në atdhe.

Po atë vit vdiq edhe drejtori i liceut, Baji Komti. Dhe ky ishte një burrë i mirë, që e donim dhe e respektonim. Në vend të tij na erdhi Viktor Kutani, drejtori i Liceut të Gjirokastrës. Kjo na gëzoi shumë ne, nxënësit e tij të vjetër, që shkuam e pritëm dhe i uruam mirëseardhjen. Ai u gëzua. Siç dukej Liceun e Gjirokastrës po e varfëronte regjimi nga profesorët francezë, pse Kutani hoqi pas vetes Andrë Brezhonë, Garigun e disa të tjerë. Por edhe drejtor Kutani, kur shkoi për pushime në Fr ancë, vdiq dhe në vend të tij, kur kalova në klasën e parë, erdhi një drejtor i ri që quhej Leon Pere. Ai erdhi me gruan dhe me djalin e tij, Rozhenë, i cili ishte në një klasë me mua.

Liceu ishte një qendër arsimore me shumë r ëndësi për Shqipërinë dhe në veçanti për Korçën, sidomos në ato kohë të regjimit feudal të satrapit Ahmet Zog. Programet e kësaj shkolle ishin të njëllojta me ato të të gjitha liceve të Francës dhe regjimi i Zogut nuk kishte të drejtë të ndërhynte për Vi ndryshuar, ose të cungonte lëndët që jepeshin atje. Regjimi i Zogut nuk e kishte të gjatë dorën kundër profesorëve francezë, pse ata kishin ardhur me kontratë e në bazë marrëveshjesh të rregullta, prandaj s'i pushonte dot, ndryshe detyrohej të paguante dëmshpërblimet. Kështu që pikëpamjet me të cilat pajiseshin nxënësit në këtë shkollë, pavarësisht se atje jepej një kulturë borgjeze dhe profesorët, borgjezë me origjinë, qenë me tendenca politike të ndryshme, që nga ato ruajaliste dhe deri në socialiste, prapëseprapë ishin si nata me ditën në krahasim me pikëpamjet feudale të regjimit të Zogut. Për ne, në ato kohë, Liceu i Korçës ishte një qèndër përparimtare dhe revolucionare. Them përparimtare, pse nga çka mësonim dhe lexonim atje, ne armatoseshim kundër regjimit feudal ,dhe, nga

ana tjetër, nëpërmjet liceut, hcrë fshehur e herë gjysmëlegalisht, na vinte edhe literaturë me të vërtetë progresiste, revolucionare dhe komuniste. Këtë literaturë të fundit ne e qarkullonim fshehurazi në shokë të besuar dhe e lexonim kurdoherë jashtë, në kodrat rreth Korçës dhe kurrë në internat, se mund të na diktonin. Kështu unë kam lexuar që në atë kohë disa pjesë të shkëputura të veprës së Leninit «Shteti dhe revolucioni», disa fjalime të Stalinit, disa përkthime të vogla nga libra të Karl Marksit dhe «Nënën» e Gorkit, e cila në atë kohë ishte e ndaluar dhe akoma e papërkthyer.

Studimi në hollësi i Revolucionit Francez, i revolucioneve të tjera në Francë dhe në vendet e tjera, -dori te Revolucioni i Tetorit, që edhe ky trajtohej në mënyrën borgjeze, prapëseprapë neve na hapte horizonte të reja mendimesh, të cilat i plotësonim dhe i sqaronim me lexime të shumta të veçanta historike dhe letrare.

Historia e Francës ishte shumë e pasur në evenimente, por edhe me literaturë që i trajtonte këto evenimente. Në bibliotekën e liceut, përveç teksteve zyrtare, vinte jo vetëm literaturë klasike, por edhe literaturë sipas prirjeve dhe tendencave politike të profesorëve. Kështu, për shembull, unë, që në lice, përveç historisë zyrtare mbi Revolucionin Francez studioja dhe veprat e shumta historike rreth këtij revolucioni të shkruara në periudha të ndryshme nga Lavisi, Mishëleja, Matiezi, Madëleni, Maleja dhe Isaku, fjalimet e Dantonit, diskuret e zjarr ta të Robespierit, të Sen Zhystit e kështu me radhë.

Natyrisht, për ne djemtë e popullit, pikënisja dhe qëllimi ishin lufta kundër Zogut dhe përmbysja e r egjimit të tij antipopullor, prandaj merret me mend sa me kujdes dhe çfarë interpretimesh u bënim në kokat dhe në zemrat tona atyre çka mësonim në lice. Më kujtohet sa u gëzova kur këndova për herë të parë Ronsarin, tek i cili gjeta një sonet për trimëritë e Skënderbeut. Na gufonin zemrat, si mua dhe shokëve të mi kur recitonim në frëngjisht e pastaj, të përkthyera nga ne vetë edhe në shqip, vargjet për heroin tonë lavdimadh:



«O ti, nder i këtij shekulli O shqiptar i shënuar prej fatit Dora jote mundi turqit njëzet e dy herë Shtire tmerrin në radhët e tyre 1 bëre të lënë eshtrat në muret e kështjellës!»* *( Kur ishim në lice, secili i përkthente vargjet e të madhit Ronsar sipas aftësisë dhe prirjeve. Ishte vërtet kënaqësi të dëgjoje Epaminonda Bullcën, kur e deklamonte sonetin, gjithë gjeste e pasion me zërin e tij të mprehtë e me fytyrën që i bëhej prush e kuqe. Tash që po hedh këto kujtime, përkthimin po e citoj sipas Nondës. (Shënim i autorit.))





Përmbajtja e thellë e sonetit, arti me të cilin qe shkruar na ngazëllenin dhe akoma më të fuqishme bëheshin këto ndjenja kur mësonim se autori i tyre, Ronsari, ishte një nga poetët më të mëdhenj të Francës, bile udhëheqësi i Plejadës frënge. Me kohë iu futëm më me zell studimit e kërkimit dhe e festonim si ngjarje të vërtetë çdo «zbulim» të ri që bënim për Shqipërinë e shqiptarët në krijimtarinë e autorëve të shquar ose edhe më pak të njohur të Francës. Ngazëlleheshim kur lexonim se edhe Volteri i madh kishte shkruar për Skënderbeun e familjen e tij, kurse libri disavëllimësh i Lamartinit me titullin «Historia e Turqisë», na mbushte me krenari për pasazhet e gjata e kapitujt e tërë ku flitej me fjalë të zjarrta e vlerësime të mëdha për shqiptarët, për Skënderbeun, për virtytet e larta të popullit tonë, për luftërat e trimëritë e pareshtura e famëmëdha të shqiptarëve. Edhe më vonë e kam shfletuar këtë libër dhe pavarësisht nga mangësitë shkencore, kufizimet ideore e të meta të tjera të kuptueshme (Lamartini mbi të gjitha ishte poet), duhet të them se fjalët e konsideratat e tij për shqiptarët e virtytet e tyre, jo vetëm janë nga më të lartat që ka shkruar në shekullin e kaluar një pene e huaj, por edhe shprehin të vërtetën. Këto lexime më nxitën të këndoja shumë shkrimtarë të tjerë francezë, veçanërisht autore të shquar të Plejadës franceze. Edhe leximi i Montenjit, filozofit udhëtar, më solli kënaqësi të madhe, kur, që në fillim të «Eseve» të tij, merrte si shembull virtytet e larta të Skënderbeut tonë të famshëm. Gjithçka që shkruhej per Shqipërinë, dhe e vërteta është se shkruhej pak, ne e gjurmonim; pyetnim dhe profesorët francezë mos dinin se ku shkruhej më shumë per të.

Ne komentonim në klasë, lexonim jashtë klasës, recitonim dhe trajtonim tema kompozicionesh nga të gjithë klasikët e mëdhenj të shekujve që nga Klement Maro, Dy Belei, Kornei, Rasini, Molieri. Bualoi e të tjerë. Ne u hodhëm nga gëzimi kur profesori që na bënte «Andromakën» e Rasinit na tha se skenat e tragjedisë zhvilloheshin në Butrint të Shqipërisë. Kjo më bëri që të lexoja me kujdes të gjitha dramat e Rasinit, megjithëse nuk më pëlqenin dhe aq shumë. Edhe letrat e Madame dë Sevinjesë nuk më bënin shumë përshtypje, pse, megjithëse ishin shkruar bukur dhe lidhur e thurur me mjeshtëri, ishin tipike të një gruaje llafazane, të papunë, që mban vesh andej-këndej ç'thuhet dhe ua fillon thashethemeve. Natyrisht, ato kanë vlerë si kronikë e shekullit kur ajo jetoi.

Komeditë e Molierit më pëlqenin më shumë, pse ato jo vetëm ishin shkruar bukur, ishin plot me espri*, *( Nga frëngjishtja - këtu në kuptimin shprehje të mprehta, mendjeholla.) por të bënin edhe të mendoje per t'i kuptuar, edhe të reflektoje per të nxjerrë konkluzione mbi jetën, zakonet dhe mendimet e shekullit të tij. Në Gjirokastër, se në Korçë nuk kishte organizime të studentëve, kam luajtur në disa pjesë të Molierit që pasi i përkthenim, i interpretonim vetë në skenë.

Fabulat e La Fontenit, zinin natyrisht, një vend të rëndësishëm në orët e letërsisë franceze. Shumë prej tyre i dinim përmendsh. Maksimet e La Roshëfukosë më pëlqenin, por duhej të vrisje mendjen shumë per t'i kuptuar. Profesori i letërsisë, si duket, meqë e pëlqente, kishte një të keqe: na jepte per teme kompozicioni (hartim mujor e tremujor), një nga ato maksime. Edhe Bualoi më pëlqente per kritikat e tij therëse, të thata dhe të ftohta sl thika.

Kur filluam studimin e fazës së Revolucionit Francez, epoka më e rëndësishme dhe më interesante e historisë franceze, kujdesi e vëmendja jonë ishin shumë të mëdha. E ndiqja zhvillimin e tij me pasion të veçantë jo vetëm nga librat e historisë, por edhe nga shpjegimet që na bënte profesori dhe nga materialet që ai na rekomandonte të lexonim jashtë teksteve. Kështu që e dija mire lëvizjen e fraksioneve të ndryshme që përplaseshin, që nga zhirondinët, montanjarët, fejantët dhe jakobinët. Dija më shumë se në libër ç'ishte Miraboja, ç'fliste dhe ç'bënte ai prapa shpinës së revolucionit. Po kështu më pëlqente shumë e më rrëmbente figura e shquar e Maratit. Më pëlqente thirrja e Dantonit «de l'audace, encore de l'audace et toujours de l'audace»*. *( Frëngjisht - guxim, prapë guxim dhe gjithmonë guxim.) Kështu na duhet të tregohemi edhe ne per të rrëzuar monarkinë e urryer të Zogut, i thosha shokut tim të asaj kohe, Enver Zazanit, kur shëtitnim në vreshtat e Shëndëllisë.

Ndiqja me mendje kokat, që nga ajo e Luigjit të 16-të dhe deri te koka e revolucionarit, të pakorruptueshmit Robespier, që ua priste gijotina dhe binin në shportë. Përshtypje më bënin fjalët e fundit të Dantonit, kur i kërkoi xhelatit ta lejonte që të puthte shokun e tij per herë të fundit. Xhelati nuk e lejoi dhe Dantoni i tha fjalët e famshme: «Megjithatë, ti nuk do të na ndalosh dot të puthemi në shportë». Por mbi të gjithë une doja jakobinët, Robespierin e Sen Zhystin, pse ishin të drejtë, patriotë e të rreptë kundër feudalizmit dhe monarkisë, të rreptë kundër fraksioneve reaksionare të borgjezisë që po ngjitej. Ata ishin mjeshtër për ndërtimin e një ushtrie revolucionare dhe të një politike revolucionare si brenda, ashtu edhe kundër koalicionit të mbretërve rreth e rrotull Francës.

Me këtë rast më kujtohet një moment prekës për mua. Isha kthyer nga Korça për pushime në Gjirokastër dhe një ditë pyeta:

- Ku është Vehip Qorri, miku im i mjerë?

Më thanë se ishte i sëmurë. I kërkova plakut (babait) disa lekë, bleva një çyrek bukë të bardhë, një copë djathë dhe një shishe me qumësht dhe shkova të shihia Vehipin në haurin e tij të mjeruar. Vehipit nuk kisha nevojë t'ia thosha emrin, se më njihte nga zëri. Hapa derën e haurit, ku, në një qoshe i shkreti Vehip, ishte mbuluar me brucë.

- Xha Vehip, mirë se të gjeta, - i thashë me zë të lartë, - të jenë të shkuara!

Vehipi hoqi brucën, lëvizi me mundim dhe foli me bejte, siç bënte ngahera. Afërsisht ai më tha këto:



«U gëzova shumë që m.ë erdhe ti, Erësi e sive m'u duk se m'u fshi, Fyelli i Vehipit këndon përsëri O i ziu unë që s'të shoh me si Po ti je Enveri, shoku im i ri».



U ula afër tij, më përqafoi, i ngroha qumështin në një okare të vjetër që kishte, ia bëra përshesh dhe filluam muhabetin. Më pyeste për shkollën, për mësimet dhe thoshte:

- O i ziu unë që s'kam si e s'mësova kurrë.

Për t'i ngritur kurajën i thashë:

- Edhe të tjerë njerëz të mëdhenj kanë pësuar fatkeqësi trupore, - dhe i tregova se ishte një muzikant i madh me emrin Bethoven, që luante në piano, i këndonte Revolucionit Francez, pastaj u bë shurdh.

- Ti je qorr, por ti i bie curles me mjeshtëri të madhe, i këndon popullit që do të ngrihet një ditë në revolucion, - i thashë pastaj Vehipit.

Vehipi, ngriti ata sy pa jetë dhe më pyeti:

- Po ç'do të thotë revolucion?

Unë fillova t'ia shpjegoj, i fola për Robespierin dhe

më në fund i thashë:

- Do të vijë dita, që popullin do ta ngremë me armë

në dorë dhe do t'ua hamë kokën mbretit dhe agallarëve. Vehipi me lugë në dorë dhe me fytyrë të ndezur nga

ethet më tha

- Ma thuaj dhe një herë emrin e atij francezit!

- Robespier, - iu përgjigja dhe Vehipi e thuri bej

ten zjarr për zjarr:



«Nur o Robespier, as të njihja kurrë,

Po Enveri sot më tha se ishje burrë

Trim i papërkulur, që s'u theve kurrë...»





Kur u ndava me Vehip Qorrin ky më pyeti:

- A do ta arrij unë revolucionin?

- Po, do ta arrish dhe do të gëzosh frytet e tij, pse atëherë do të vijë populli në fuqi, - i thashë.

Pas Qirimit, kur shkova në Gjirokastër, më doli Vehipi përpara. Shokët ishin kujdesur për të. Ai më përqafoi dhe më tha:

- Enver, e mbajte fjalën, tani le të vdes.

- Jo, - i thashë, - xha Vehip, tani duhet të rrosh, pse duhet t'u këndosh me fyell heroizmave të popullit, të Partisë, të partizanëve.

Ai jetoi i përtëritur dhe i gëzuar, derisa vdiq, në azilin e pleqve të Gjirokastrës.

Por, gjersa erdhi dita që edhe Vehip Qorri në Gjirokastër të shihte triumfin e revolucionit tonë, kishin rrjedhur shumë ujëra e qenë rrokullisur shumë ngjarje nga ato vite të rinisë sime, kur unë vetë në Korçë isha futur gjithë zell në libra e diskutime që të mësoja ç'ishin revolucioni e revolucionarët.

Në ato vite për mua kishte rëndësi jo vetëm si u rrokullisën ngjarjet e revolucionit, por edhe si u përgatit ai. Prandaj lexoja me etje enciklopedistët, veprat e Didëmit që nga «Nipi i Ramoit» dhe devi te «Murgesha» e «Letrat e D'Alamberit». Këndoja «Kontratën sociale» dhe «Emilin» e Rusoit, vepra të shumta të Volterit si: ron:anet filozofike, «Diksioneri», «Kandidi». «Historia e Kalasit» dhe deri te «Karnavalet e Venecias».

lië kujtohet një shok që kishim në lice nga Gj1rokastr a, Vehap Ciu. Ishte një klasë më lart se unë. matematicien shumë i zoti; zgjidhjet e problemeve të tij ishin aq origjinale, saqë shtypeshin në analet e matematikës rë Francë krah për krah me ato të liceistëve francezë. Vehapi flinte në një dhomë me mua. Ai edhe të hante harronte; djathi që i dërgonin nga Gjirokastra i qelbej në dollap e binte erë dhoma.

Një natë kur shkuam në dhomën e gjumit dhe filluam diskutimet filozofike, sic. e kishim zakon, i them Vehapit:

- A mundet, Vehap, të më zgjidhësh këtë problem të pakuptueshëm për mua? Në një vend, ku janë mbledhur mbretërit e Volterit, në «Karnavalet e Venecias», është një kolltuk bosh (këtë e stisja unë). Nuk e kuptoj pse e ka lënë bosh Volteri?

Vehapi më thotë:

- Më bëj pyetje për ndonjë teoremë gjeometrike të të përgjigjem, se këto që më thua ti, s'i marr vesh.

Kërceu një shok tjetër dhe më pyeti:

- Po pse e ka lënë bosh, Enver ?

- E ka lënë që të vejë mbreti Zog, - i them, pse do të vijë dita që edhe ai, si mbret i shkurorëzuar. do të vejë në «Karnavalet e Venecias»...

Kur një nga profesorët e mi francezë më dha historinë e Matiezit dhe atë të Zhoresit mbi revolucionin, atëherë unë i kuptova akoma më mirë ngjarjet, rolin e masave. të borgjezisë. të revolucionarëve dhe përleshjen e ideve të tyre.

Një sërë romanesh të Dymasit (atit). të Viktor Hygoit, të Anatol Fransit, më plotësonin dijet e mia. Dymasin e përpija, Anatol Fransi më pëlqente shumë. Viktor Hygoi ishte poeti im më i preferuar. Gati të gjitha veprat e tij në prozë. në dramë dhe sidomos në vargje. i thithja me etje të madhe. Me mijëra vargje të veprave të tij i dija përmendsh. Viktor Hygoin e doja dhe e mbroja.

Profesori i letërsisë frënge. Maravali. që nuk e donte aq shumë Hygoin. më fila një ditë:

- Të mungojnë leshrat e gjata dhe jeleku flambua jant* *( Nga frëngjishtj;r - i kuq si flaka.) si i Teofilit*, *( Teofil Gutie - Strkrirntar francez, një nga përkrahësit më të zjarrtë të Viktor Hygoit në betejën letrare për «Hernaninë- më l830.) për të mbrojtur Hygoin.

Në provimin e bakaloreatit të parë më ra pikërisht një temë për Hygoin. Pyetjet vinin në zarf me dyllë që nga Parisi dhe ishin të njëllojta për të gjitha licetë e Francës. Natyrisht unë e dhashë provimin e frëngjishtes shumë mirë. Më ndihmoi Viktor Hygoi.

Periudha e historisë së Napoleonit (Premier Empire) ishte, gjithashtu, interesante. Atë e mësonim në lice gati në detaje; c.do betejë e tij shoqërohej me harta të vec.anta, deri në atë shkallë sa dinim edhe emrat e çdo mareshali, forcat që komandonte dhe në c.'pozicione qëndronte në beteja. Sidoqoftë, ne mësuam se si terrori termidorian mbyti revolucionin, se si borgjezia që po ngjitej vendosi diktaturën e saj të egër dhe solli në fuqi një diktator, një despot, që e transformoi republikën në një perandori. Ne e admironim Napoleonin nga gjenia e tij ushtarake, nga shkathtësia në beteja, ku binte si r rufe dhe i mundte koalicionet e armiqve. Por, pavarësisht se Napoleoni ishte një reformator, një organizator i madh, një administrator i shquar dhe se ushtritë e tij, dulce zaptuar vende, dulce rrëzuar frone, c.onin kudo ku shkelnin frymën e revolucionit në Evropë. ai vetë ishte një despot, një tiran. një skllavërues i popullit francez dhe i popujve të tjerë. Shumë libra e romane kam pasë kënduar për këtë periudhë. që. natyrisht. plotësonin kulturën time dhe më forconin urrejtjen për tiranët. por njëkohësisht mësoja nga veprimet e tyre. nga zhvillimet shoqërore, nga idetë që shtjelloheshin. Të gjitha këto më përgatitnin politikisht për të dalluar më mil-ë rrugët e vështira të jetës. Përmes të cilave duhei ecur në ato vite shumë të zymta për atdheun tonë dhe për ne, djalërinë.

Periudha e mëvonshme e historisë së Francës dhe e asaj botërore, domethënë historia moderne dhe ajo kontemporane, siç i quanim dhe që na i zhvillonin në klasën e parë dhe në atë të filozofisë, na çeli horizonte dhe perspektiva të reja. Një ditë profesori, kur na fliste për Napoleonin e 3-të ose «Napolëon le Petit», për Sedanin, për Versajën, për Tierin dhe Bismarkun, na foli edhe për Komunën e Parisit dhe për komunarët. Ne ishim të parapërgatitur, prandaj ngritëm veshët. Ai për herë të parë foli për Karl Marksin dhe për «Manifestin Komunist». Unë fshehurazi kisha siguruar nga Franca «Histoire des luttes des classes en France», por «Manifestin» akoma nuk e kisha dhe s'e kisha lexuar. Ngrita gishtin dhe e pyeta profesorin:

- Po kush ishte Karl Marksi dhe ç'donte të bënte ai?

Profesori u përgjigj

- Unë s'jam marksist dhe është e ndaluar të flas këtu për të, megjithatë, mund t'ju them disa gjëra.

Dhe na tha me të vërtetë disa gjëra të çala, duke e denigruar Marksin.

Për sa i përket «Manifestit», ky më ra në dorë në mënyrë ilegale. Kisha një vit në Korçë, njihja mjaft shokë nga qyteti, njihja edhe disa punëtorë. Një të diel, kur po shëtitnim nga Mitropolia, një punëtor nga Korça, më i ri se une, që nuk ia mbaj mirë mend emrin, megjithëse mund të ishte Foni Thanoja, më tha:

- Hajde të hamë një pastë te Koci Bakoja.

Hymë atje dhe i kërkuam Kocit nga një pastë. Koci i tha Fonit

- Ç'e ke këtë student?

- Është yni, - iu përgjigj Foni.

- Po dilni edhe këndej, o studentë, - më tha Koci, - se mos i bën pastat më të mira pasticeria «Stambolli»! Apo atje ka pasqyra rreth e rrotull!

Fjalët e Kocit më dogjën. Të tretën herë që shkova te Koci, s'kishte njeri. Ai m'u afrua, më solli pastën e zakonshme dhe më tha:

- Pasta bën një lek, por kjo që do të të jap, është shumë më e ëmbël dhe pa para. Këndoje, përktheje, mbaje fshehur dhe ma kthe prapë.

Ishte «Manifesti»! E futa në gji, i shtrëngova dorën Kocit dhe ika. Rrugës për në internat më dukej sikur njerëzit më shikonin dhe më pyetnin: «Ç'ke në gji?».

Në gjuhën e letërsinë shqipe, e vetmja lëndë kryesore që në lice bëhej në gjuhën e mëmës, kishim si profesor Kostaq Cipon. Ishte një nga profesorët më të zotë, në mos më i zoti në gjithë Shqipërinë. Cipoja kishte një autoritet

të madh në lice, ne e donim dhe e respektonim shumë. Letërsinë shqipe e njihte, si i thonë fjalës, në gishta. Por, natyrisht, ai ishte i zoti edhe në gramatikë e në sintaksë.

Kishte, nga ana tjetër, një kulturë të gjerë, dinte mirë latinishten, italishten, gjermanishten, frëngjishten, greqishten, mundet dhe gjuhë të tjera. Me ne, nxënësit, Cipoja

sillej shumë mirë, na donte dhe ne e donim, pse na mbronte në çdo rast. Unë ndiqja me vëmendje shumë të madhe kurset e zotit Cipo, i cili na fliste me mjaft kompetencë për letërsinë tonë, për rilindësit, për arbëreshët. Fare pak ose

aspak nuk fliste për kalemxhinjtë e regjimit, të cilin nuk e donte, si demokrat përparimtar që ishte. Ne e ndienim që ai ishte antizogist, por ruhej shumë të fliste, bënte vetëm aluzione ironike. Ne kishim pak tekste letrare në shqip dhe ata libra të Naimit, të Çajupit etj., që ishin botuar, zor t'i gjeje t'i blije; regjimi i kalbur i Zogut as që kishte ndonjë plan botimi për ta.

Shumë gjëra, bile më të shumtat, Cipoja na i shpjegonte me go,jë, na i diktonte ose na i jepte t'i kopjonim në shtëpi. Kur fliste, qoftë në klasë, qoftë jashtë, Cipoja

ngrinte kokën dhe sytë i mbante në tavan, ose mbi kokat tona; nuk të shikonte në sy. Në shqip, unë isba nga nxënësit më të mirë të klasës; në hartimet që na jepte, dilja

kurdoherë mirë dhe isba shumë i kënaqur që kisha estimën e profesor Cipos. Në rast se nuk gabohem, Cipoja kishte mësuar në Itali dhe andej kishte kaluar nga arbëreshët, prandaj kishte një pasion të veçantë për liter aturën arbëreshe. Ne, natyrisht, i kishim arbëreshët në program.

por kur vinte radha e tyre, Cipoja shkrihej nga qejfi. Ai na bënte të donim De Radën e «Milosaon» e tij, të cilin e dinte gati përmendsh dhe na e recitonte pjesë-pjesë në të folmen arbëreshe. Ne këtë të folme e kuptonim ca me zor, por me ndihmën e Cipos iu futëm punës dhe na u bënë të dashur ashtu si De Rada edhe Zef Serembja, Gavril Dara, Zef Skiroi. Në çdo mësim Cipoja kalonte edhe nga një temë në tjetrën, bënte edhe shaka që na nxitnin të qeshnim, por me «tertip». Shumë herë Cipoja edhe na ir onizonte ne, nxënësit, por asnjëherë me zemërligësi. Fishtën, Faikun (Konicën) dhe Nolin, Cipoja na i shpjegonte mirë, megjithëse ishte antifetar. Për Fishtën ai na thoshte:

- Të përpiqemi të kuptojmë ç'ka burrnore brenda tij, restin hidheni në lumë!

Faikun e mburrte si shkrimtar erudit e si polemist. Nolin po ashtu, sidomos përkthimet e tij. Vjershat e Nolit i dëgjonim rrallë nga goja e Cipos, por ne i mësonim vetë, sidomos ato me të cilat godiste në kokë Zogun. Natyrisht unë kisha mësuar elegjinë për Bajram Currin, atë për Luigj Gurakuqin e plot të tjera, të cilat më pëlqenin shumë edhe për faktin se Noli ishte një njeri i shquar, demokrat, antizogist. Nëpër studentët flitej që. «pavarësisht se është prift, Fan Noli është komunist, ka vajtur në Rusi» etj.

Cipoja, me dashurinë e tij për letërsinë shqipe, natyrisht, nuk mund të neglizhonte edhe folklorin e pasur të vendit tonë. Shumë herë ne i kërkonim shpjegime kur lexonim nga thesari i krijimtarisë popullore ndonjë pjesë që ishte shkruar në një të folme të rëndë, të veçuar të rnalësisë. Ishte në ato vite njëfarë autori nga Veriu, i cili në shkrimet e tij nuk kuptohej fare. jo vetëm nga ne të Jugut, por as edhe nga shokët e Veriut. Kur e pyetnim Cipon të na shpjegonte fjalë nga të këtij autori, ai na përgjigjej me ironi:

- Nuk ekzistojnë në diksionerin e gjuhës gjermane!

Cipoja kishte admirim për albanologët, sidomos për ata gjermanë dhe austriakë, por dashuria e tij për ta nuk ishte idolatri, siç ishte për ndonjë tjetër. Cipoja i dente në përgjithësi autorët e mëdhenj gjermanë, ai ishte i zoti edhe në letërsinë gjermane, lëndë të cilën na e zhvillonte, pse ishte në programet e klasës së filozofisë, në qoftë se nuk gabohem. Sidoqoftë, unë që në lice këndoja me etje Gëten dhe dramat e Shilerit. Cipoja na recitante «Nibelungët», «Ulenshpigelin» e shumë pjesë nga autorë gjermanë, sidomos romantikë. Ai i njihte këta autorë ndoshta edhe ngaqë ia kërkonte programi i lëndës që jepte, por përshtypja ime ishte se Cipoja kishte më simpati për literaturën gjermane, pa qenë «gjermanofil». Ai e donte edhe literaturën italiane, por pak na fliste për të.

Ishte koha kur në Itali kishte ardhur në pushtet fashizmi, koha kur Zogolli po futej gjithnjë e më tepër nën frerët e Italisë e po shiste Shqipërinë dhe, kuptohet, këto, veç arsyeve të vjetra, bënin që populli, djalëria, njerëzit përparimtarë të mos kishin dëshirë të flitej për italianët. Për pipinot, mandolinat tona binin në akord të plotë me atë të Cipos.

Cipoja, si i dashuruar pas folklorit, na jepte detyra jashtë shkollës për ta ndihmuar. Mua më vuri detyrë që, kur të kthehesha nga pushimet në Gjirokastër, Vi përshkruaja në hollësirat më të plota «dasmën gjirokastrite».

Më kujtohet që ia plotësova me kujdes të madh këtë detyrë, duke shënuar si zakonet, ashtu dhe një numër të madh këngësh që këndoheshin në dasma. I mbusha nja tri fletore shkoile dhe ia çova kur u kthyem në vjeshtë në lice. Cipoja mbeti shumë i kënaqur nga puna ime, nga pasioni im për folklorin. Këtë e kisha vënë re edhe në porositë që më jepte sa herë shkoja me pushime në Gjirokastër. Më thërriste dhe më thoshte me atë zë të hollë dhe të zgjatur, duke i ngritur sytë në tavan dhe duke i lëvizur dendur qepallat:

- Pa hajde ti, Hoxha, ç'do të na sjellësh të re nga Gjirokastra! Më grumbullo këto, ato etj.

Dhe unë kurrë nuk i mungova detyrës. E respe'ktoja dhe e doja shumë këtë profesor të gjuhës së mëmës, që më kaliti dashurinë për gjuhën. për thesaret e atdheut, që na orientonte kurdoherë drejt në rrugën patriotike dhe demokratike.

Më vonë, kur u emërova profesor në Korçë, u bëra koleg i tij. Pas Çlirimit të Shqipërisë, kur ish-ministri i Arsimit Gjergj Kokoshi u dënua për veprimtarinë e tij armiqësore, e thirra profesorin tim të vjetër dhe i propozova të bëhej ministër i Arsimit. Ai e pranoi propozimin dhe qoftë si ministër, qoftë si gjuhëtar punoi me ndërgjegje të lartë, derisa vdiq nga kanceri. Më erdhi shumë keq kur vdiq Cipoja, pse ruaja kujtimet e mira të jetës së shkollës, kujtoja brengat dhe gëzimet kur dhamë bakaloreatin e parë, provime shumë të rënda, dhe kur Cipoja, duke kaluar në korridor më tha:

- Hoxha, më ke bërë një hartim shumë të mirë!

Por, le të kthehemi përsëri në internat, se atje kam kaluar një pjesë të mirë të jetës sime shkollore. Nga internati ruaj kujtime të mira, por edhe disa jo të mira. Kujtimet jo të mira kanë të bëjnë me burokracinë e internatit, kurse nga jeta në shoqëri ruaj plot kujtime të bukura. Kurdoherë në jetën time kam qenë optimist, i hapët, i sinqertë dhe i dashur me njerëzit dhe me shokët. Përnjëherë lidhesha me ta, shoqërohesha. Kështu që, me të filluar shkolla, filloi jeta e rregullt «familjare» në internat. Ishim me të vërtetë si një farnilje e madhe, të përzier nga të gjitha krahinat e vendit, veç korçarëve. Në internat kishte shokë nga Shkodra, Mirdita, Mati, Peshkopia, Kosova, Vlor a, Tirana. Elbasani. Gjirokastr a. Mund të bëheshim mbi 150 veta dhe çdo vit vinin të rinj, vinin edhe të rritur, në klasat e mesme të liceut. por edhe në klasat e para të tij. Në internat pranoheshin nganjëherë edhe jobursistë.

Sido që kishte edhe të meta. jeta në internatin tonë ishte normale, kishte atje disa rregulla të brendshme që atëherë na dukeshin disi rigoroze, por. duke i gjykuar më mirë, shumë prej tyre ishin të doinosdoshme. Në mëngjes ne ngriheshim herët, me zile, së cilës i binte Iloja dhomë më dhomë. Kjo ishte ca e mërzitshme, por e domosdoshme. Ilon dhe Gurin, që na shurdhonin me zile, ngandonjëherë edhe i sikter isnim pa të keq, por dhe ata s'mungonin të na përgjigjeshin në të folmen e kripur korçare. Çdo veprim në internat bëhej me zile, kështu që kjo na u bë zakon. Dimër-behar, sa ngriheshim nga krevati; edhe në dimër kur bënte ftohtë e binte borë, me të dëgjuar ziien shkonim jashtë në banjat për të zënë r adhën, pastaj prapë me vrap ktheheshim me sapunin personal në dorë e me peshqir në qafë (furçën e dhëmbëve nuk e njihnim në fillim) dhe futeshim e lanim fytyrën, kriheshim në dhomë, visheshim dhe drejt e në studio. Atje bënim një orë e gjysmë studim të detyruar. Duhet të ishe punktual,* *( Nga frëngjishtja - i përpiktë.) se merrje dënim dhe dënimi më i rëndë për ne ishte të mos dilje të dielën në qytet. Kjo ishte «vdekje»!

Pas studimit të mëngjesit, shkonim hanim bukë.

Mëngjeseve zakonisht hanim djathë me çaj ose qumësht me marmelatë, asnjëherë gjellë. Gjellë kishim në drekë dhe në darkë.

Si hanim mëngjesin, merrnim librat, viheshim kurdoherë në radhë dhe shkonim në lice. Me ne vinte çdo ditë kujdestari që na shoqëronte; rrallë e tek i bënim bisht radhës. Pesë ose dhjetë minuta para se të fillonim mësimet, ne ose futeshim në oborrin e vogël të shkollës, ose vërtiteshim në rrugicë derisa binte zilja, këtë herë jo nga Guri, por nga portieri i shkollës, «i famshmi» Nisi. Kur mbaronim mësimet, sidomos të pasdrekes, po edhe në mëngjes kur mungonte ndonjë profesor, duhej të shkonim përsëri në radhë në internat. Në kthim bëheshin edhe orvatje nga ndonjëri që t'i shpëtonte radhës, me leje e pa leje. Në këto raste kishin vend edhe gënjeshtrat e vogla ndaj kujdestarit, edhe grindjet dhe marifetet që përdornim kundër portierit Nisi. Na shtynte instinkti i natyrshëm i lirisë, i pavarësisë, lufta e nxënësve kundër disiplinës burokratike. Tani atë shoqërim me rojë në çdo hap e kujtoj me humor, por fakt është se në atë kohë, kur qemë të rinj, as unë, as shokët e tjerë s'e duronim dot, na krijonte vazhdimisht një ndjenjë e gjendje të pakëndshme, gjer revoltuese. Por rregulli ishte rregull e duhej zbatuar. Ndryshe të fluturonin.

Pasi hanim drekën, vinim rrotull nëpër oborr të internatit, derisa vinte koha e shkollës, se, siç thashë, kurdoherë kishim mësim edhe pasdreke. Kishim të drejtë të hynim kur të donim vetëm në studio, kurse në dhoma që të shtriheshim ose të çlodheshim në mesditë nuk na lejohej. Ato ishin mbyllur me çelës dhe hapeshin vetëm kur vinte ora e gjumit të natës. Kur ktheheshim pasdreke nga shkolla, prapë vinim rrotull në oborr, luanim, këndonim, bënim muhabete e diskutime, derisa hynim një orë e gjysmë të detyruar në studio para se të hanim darkën dhe pasdarke përsëri, pas një pushimi të vogël, bënim edhe dy orë të tjera studim dhe vetëm atëherë hapeshin dhomat e gjumit dhe mund të veje të flije. Kush dëshironte të mësonte mund të rrinte në studio edhe më vonë. Ky ishte në përgjithësi orari i ditës në internat.

Orari i studimit ishte i organizuar mirë dhe e respektonin gati të gjithë. Kjo na ndihmonte shumë në mësime. Me të rënë zilja, të gjithë futeshim në studio dhe studionim, në qetësi të plotë. Ishte bërë zakon i mirë që ndonjë që hynte më vonë në studio, hapte derën me kujdes dhe në majë të këmbëve shkonte ngadalë në vendin e tij. Gjatë kohës së studimit bisedimet me njëri-tjetrin, se rrinim nga dy veta në një bankë, bëheshin me zë të ulët. Kur kishe nevojë të dilje, do të merrje leje nga kujdestari, i cili kurdoherë rrinte me ne në studio dhe, ngandonjëherë, kur i duhej të largohej, në vend të vet linte një nga të rr iturit. Veçanërisht në dimër, kur jashtë bënte kallkan, studioja ishte e ngrohtë nga soba, por sidomos nga frymët tona, pse, edhe kur bëheshin orët e pushimit, s'kishim ku venim dhe qëndronim brenda, diskutonim ose këndonim këngë të krahinave nga vinim.

Grindje e mëri në mes të shokëve në internat nuk mbaj mend asnjëherë. Përkundrazi, të gjithë ishim shumë të lidhur me njëri-tjetrin dhe nuk ekzistonte aspak midis nesh fryma e ngushtë e lokalizmit, nuk shikoje kurrë veç gjirokastritët, veç shkodranët, veç shokët e malësisë, veç delvinjotët e kështu me radhë. Bile ky solidaritet internati manifestohej jashtë, ngandonjëherë edhe me violencë kundër korçarëve, sidomos në lojërat e futbollit. Ne të internatit kishim ekipin tonë. Unë nuk luaja, por luanin të tjerë, sidomos disa shokë nga Veriu. Kishim mes tyre lojtarë të mirë dhe të pasionuar, si: Anton Mazrekun, Rifat Jolldashin, Zef Mirditën e të tjerë.

Një ditë ekipi ynë luajti me ekipin «Skënderbeu» të Korçës. Dhe ata kishin lojtarë të zotë, si: Pilo Peristerin, Teli Samsurin e të tjerë. Më duket se në ndeshje ne fituam, por nga mbarimi i lojës, s'di pse, gjakrat u nxehën dhe tanët u goditën me grushte me korçarët. Ne, tifozët e internatit, në bllok u vërsulëm në fushë, mirëpo në të njëjtën kohë u vërsulën edhe tifozët e Korçës dhe filloi një përleshje «e bukur», me grushte e me shkelma në mes nesh, saqë vetëm errësira e natës na ndau. U kthyem në internat kush me sy të nxirë, kush duke çaluar, kush me këmishë të çjerrë ose pa kopsa në xhaketa. Natyrisht, kjo u bë çështje në internat dhe në shkollë na qortuan, por masa nuk u morën kundër askujt. Gjakrat u qetësuan shpejt dhe më pas këtë grindje e kujtonim me shaka si «përgatitje për beteja».

Asnjëherë nuk ngjau që të na humbiste ndonjë send në internat nga dollapët e gjithsecilit. Kjo ishte një karakteristikë e lartë. Gjithashtu, nuk kishte nxënës që, po t'i ndodhej diçka për të ngrënë dhe t'ia kërkoje, të mos ta jepte.

Nga krahina e Gjirokastrës ishim një grup shokësh, si Eqrem Hadoja, Epaminonda Bulka, Feim Carçani, Myslim Çarçani, Selami Xhaxhiu, Enver Zazani, Stavro Gjollma e të tjerë. Unë, që kisha qejf të këndoja labçe në kohën e pushimit, bashkohesha me Eqr emin, me Feimin, me Kadri Babocin dhe me Abdulla Ramin e ia merrnim këngës.

Tipa të çuditshëm nga më të ndryshmit shihje në internat dhe, po kështu, në mënyra të ndryshme mbaruan ata në jetë. Epaminonda Bulka kishte prirje që në atë kohë për vjersha dhe shkrime. Atë e quanim: «Bilbili i Përmetit». Íshte i sjellshëm, i drejtë, i dashur, optimist dhe demokrat në shpirt. I tillë mbeti ai gjithë jetën. E doja shumë Nondën që në atë kohë dhe këtë dashuri e kisha në përgjithësi për përmetarët, si Sotir Angjelin dhe të tjerë, emrat e të cilëve nuk më kujtohen. Kurse delvinjotët ishin ca fodullë dhe ambiciozë, por, në përgjithësi, mësonin mirë. Mësonte mirë Eqremi; Feimi ishte i zoti në matematikë, Myslimi ishte shumë i thjeshtë dhe i zoti, gjithashtu, në matematikë. Ndonjë prej delvinjotëve simpatizoi më v onë Ballin, por nuk u hodh me armë kundër nesh. Abdulla Rami mbaroi në burg si ballist, ai ishte kokëngjeshur dhe i prapë, nga ata që populli i quan martallozë.

Shkodranët ishin shokë të mirë, nuk shkëlqenin në mësime, po ishin të gojës dhe i donin sportin e humorin. I tillë ishte Anton Mazreku, të cilin e kishim oratorin e internatit dhe tifozin e topit. Kurse Tef Jakova ishte një tip i heshtur. Ai më shumë rrinte në krevat, sesa vinte në shkollë. Kurdoherë që hynim në dhomën e tij që ishte afër sobës, atë dhe Nazmi Uruçin (që më pas u bë oficer e mbaroi keq) i gjeje në dhomë, shtrirë në krevat, jo se ishin sëmurë, po bëheshin si të sëmurë. Kjo dhomë ishte e famshmja «dhomë e veteranëve» të internatit, dera e së cilës mbyllej nga brenda dhe hyhej me parulla. Kjo ishte dhoma e diskutimeve filozofike, politike e letrare. Këtu flinte Rasim Bako nga Kosova, në klasën e filozofisë, një shok shumë i mirë, i qeshur, i thellë (por nuk di ç'është bërë); aty flinte gjithashtu Shefqet Shkupi, edhe ky në klasën e filozofisë. Me të ishim edhe në Francë; ishte një djalë kosovar shumë i mirë, i ndershëm e patriot, që më pas u bë gjykatës në Vlorë. Në këtë dhomë vajti më vonë Nonda Bulka, pastaj vajta edhe unë. Nga kjo dhomë unë kam kujtime nga më të mirat. Atje vinin edhe shokë nga jashtë gë na vizitonin, si Aqif Selfoja, Sinan Imami e të tjerë. Brenda saj lëvonin muhabeti dhe cigarja. Më në fund përzihej me ne edhe kujdestari i internatit, Hasan Rami. Tef Jakova pinte me llullë dhe, kur vinte kontrolli i drejtorit të internatit, llullën e ndezur Tefi e fshihte nën jorgan për respekt, por kontrollorët i thoshin me të qeshur:

- Tef, të paktën mos na i qelb jorganët.

- Jo allahile, - thoshte Tef Jakova, - do e pres,

se më ka helmue !

Kur vinte doktori dhe kontrollonte kush ishte sëmurë

në internat, sa shkonte tek Tefi, e pyeste:

- Ç'ke Tef?

Ai i përgjigjej

- Për at zot, doktor, më dhemb tapanxha e kresë!

Në të vërtetë Tefi nuk kishte asgjë dhe kjo u bë një «frazë» e kuptueshme për doktor Hakiun, një burrë plak e patriot, i cili, kur na pyeste «çfarë ke?» dhe ne i thoshim «më dhemb tapanxha e kresë», kalonte pa na mjekuar.

Mirëpo një ditë, kur isha në klasën e pare, ose në klasën e filozofisë, ndihesha shumë sëmurë, me ethe të madhe, kisha humbur edhe ndjenjat. Kur erdhi doktor Hakiu, si më zbuloi kokën nga jorgani, më tha duke kaluar:

- Si kurdoherë, tapanxha?

Në të vërtetë unë isba shumë sëmur ë dhe i bërtita, kurse ai vazhdoi të ikte. Atëherë unë mora shishen e ujit në penxhere dhe e vërvita për t'i tërhequr vëmendjen. U alar mua i shkreti, u kthye dhe tha «ta kurojmë shpejt djalin». Në internat nuk kishte infermieri në kuptimin e vërtetë të fjalës, kështu që erdhi më mori kujdestari im, patrioti Ramiz Shehu, miku i babait tim, më çoi në shtëpinë e tij, ku ndenja disa javë, sa u shërova. Kur u çova, shkova i kër-kova ndjesë dhe e falënderova doktor Haki Mborjen.

Rasim Bakoja ishte organizatori kryesor i diskuti meve që bënim në dhomë. Një pasdreke, «Kapsulli» (ishte nofka e Nazmi Uruçit) na zuri njërin pas tjetrit ne të dhomës dhe na laj mëroi se natën vonë, në orën 10 do të ketë debate dhe do të referojë Rasimi. U mblodhëm në dhomë. Si zakonisht Rasimi ishte shtrirë, Tefi po ashtu.

Të gjithë ne të tjerët lamë studion dhe hymë te «veteranët». Debatet filluan. Rasimi e mori fjalën dhe gjatë një çerek ore filloi të flasë me terma pesimistë mbi jetën, mbi kotësinë e sai e të tjera pikëpamje të tilla, që në të vërtetë nuk përputheshin me mendimet e tij. Ne guditeshim nga i nxirrte Rasimi këto pikëpamje, qfarë ndryshimi kishte ngjarë tek ai. Gjatë diskutimit Rasimi, që ta ilustronte mendimin e vet, futi edhe çështjen e robërimit të Kosovës nga serbët, foli për vuajtjet dhe mjerimet e kosovarëve. Tef Jakova thithte llullën dhe thoshte herë pas bere:

- Jam dakord me Rasimin.

Kur mbaroi Rasimi, e morëm fjalën të gjithë ne, njëri pas tjetrit.

- Jam dakord me ty në disa qështje që shtrove për Kosovën, - i them Rasimit kur mora fjalën, - por nuk jam dakord me pikëpamjet e tua filozofike mbi jetën. Nuk e kuptojmë metamorfozën tënde në mendime, vazhdova unë. Apo mos vallë po studion Ovidin? Ne për qudi sot po konstatojmë se i shikon gjër at më errët se Shopenhaueri. Jeta, natyrisht, është e vështirë, gjendja e rëndë, por meriton të jetohet. Njeriu nga natyra është një krijesë e gëzueshme, optimiste etj.

Pas meje folën shokë të tjerë, pastaj e mori fjalën Nonda Bulka. Ai ishte dakord me ne dhe tha

- S'jam dakord fare me ty, Rasim. Ç'kërkon të na bësh këtu, skëterrë? Kur të dëgjova ty, m'u duk sikur dëgjova filozofin e pesimizmit e të kotësisë, Leopardin. Je në të? Jeta është e gëzuar dhe ne duhet ta gëzojmë atë. Mos i merrni gjërat me një kuptim të tillë të trishtuar. Ti, ashtu si më rri shtrire në krevat, natyrisht, nuk e shijon jetën. Vërtet ke nostalgji për Kosoven, ku serbët po bëjnë batërdinë me vëllezërit tanë, por as dhimbja per kosovarët, as dhimbja për mjerimet që shohim, nu_k duhet të të qojnë në dëshpërim. Unë e gëzoj jetën, - vazhdoi Nonda dhe ia filloi nga tiradat e tij romantike. Filloi të flasè për Përmetin e lulëzuar, për fshatin e tij të bukur, Leusën me lule, me qershi, nuk har roi të zërë në gojë edhe një vajzë anonime leshverdhë, por që në fakt ne e njihnim, pse Nonda «digjej» pas sai.

«Na mori në qafë Nonda, - thashë me vete, na futi në të thella», kur zuri të flasë edhe për vajzat...

- Mjaft Nonda, - bërtiste Tefi, - se do të flasim të gjithë.

- Mos ma pre fja1ën, - i përgjigjej Nonda. - Ti thith llullën, pse më je bërë si Volteri kur shkonte të

flinte.

Në fakt, Tefi kishte nxjerrë kë11ëfin e jastëkut, e kishte vënë mbi kokë dhe trupin e kishte mbështjellë me çarçaf të bardhë. Dhe ia filloi:

- Unë jam një zog Shkodre, sido që emrin e kam Jakova, por nuk kam të bëj me Rasim «Sokratin» që foli para nesh.

Ne ia dhamë gazit, kur Tefi i vuri Rasimit për nof kë emrin e filozofit të lashtësisë greke, kurse Rasimi zjarr për zjarr tha:

- «Kapsull», përgatitmë kupën e helmit, se, me të mbaruar Tefi homelinë, do ta pi dhe të vdes!

Filloi gazi përsëri. Tefi vazhdoi:

- Rasimi është mysliman, elhamdulila, kurse unë jam katolik, më bekoftë Vatikani dhe, si katolik që jam, u njoh priftërinjve dhe xhakonëve dhëmbë e dhemballë, u njoh dhëmballët kur bluajnë tërë ato të mira në kisha, në kuvende e në qela; u njoh dhëmbët që kafshojnë popullin dhe grabitin pasuritë, kur vdesin njerëzit. Duke qenë zog Vatikani, jam dakord me mendimet e errëta të Rasimit. Unë, - vazhdoi Tefi, - do t'ju flas mbaskëndej me vjersha, si imzot Fishta OFM*, *( Inicialet e fjalëve latine Ordinis fratrum minorium (Rendi i fretërve të vegjël), emri zyrtar i franceskanëve) qoftë i bekuem nga Vatikani dhe nga Duçja, dhe këtej e tutje mos me quani më Tef Jakova, por Tef Llazari, pse Fishta OFM më ringjalli, më nxori nga varri, për t'i bërë homazhet e duhura një kolegut të tij, vjershëtar me famë.

Dhe filloi Tefi recitimin:



«Krimba ju të egër

Që hani njerinë

Ju që n'errësirë

Trupin na dërrmoni...»





Nondës kjo i dogji, fap u ngrit në këmbë dhe, duke lëshuar një gaz të madh, ashtu siç e kishte zakon, ky shok kaq simpatik, bërtiti:

- Ah, ç'ma punuat, Rasim! Po ti, mor Tef, je i lig, më ke hapur dollapin dhe më ke grabitur fletorkën e vjer shave.

S'na mbahej gazi. Tani e morëm vesh pse e kurdisi Rasimi debatin; ai donte të vinte në kontradiksion mendimet optimiste e realiste të Nondës, me momentet pesimiste që i shkaktonte mosardhja në pikëpjekje e vajzës leshverdhë.

Ja, të tilla debate organizonim ne në dhomën e «veteranëve», herë duke marrë shkas nga ndonjë problem që rrihej në opinion, herë duke u kapur pas ndonjë «dobësie» të dikujt prej shokëve tanë. Humori e shakatë nuk mungonin, por fakt është, se edhe kur donim «të vinim me shpatulia për muri» njërin ose tjetrin për ndonjë «dobësi» të vogël, siç qe rasti që përmenda, përmes humorit e shakasë rrihnim probleme me theks politik, filozofik, moral, artistik etj.

Një natë referova unë mbi liritë më të gjera që duhej të gëzonin studentët. Çështja ishte që të dilnim më lirisht nga internati. Mirëpo këtë e pleksa me parimet e zhvillimit të lirë të njerëzve e të mendimeve. Diskutuan të gjithë shokët dhe Rasimi u vuri kapakun diskutimeve mbi të cilat ne rrihnim çekanët.

- Unë jam dakord me mendimet tuaja, - tha Rasimi; - por si t'ua bëjmë Vasos dhe kujdestarëve të tjerë, këtyre «xhelatëve tanë» ose më mirë «tuajve», se unë nuk dal nga dhoma dhe, kur dal, s'guxojnë të më flasin, pse jam «kokëkrisur», siç thonë. Pastaj, - vazhdoi Rasimi, - edhe po të më dënojnë, s'kanë ku të më dërgojnë, s'kam as familje dhe as një lek në xhep. Këto debate, përfundoi Rasimi, - janë të mira, ne jemi dakord në mendime, por ato janë pa fryt, në rast se nuk futim në vathën e mendimeve tona një nga kujdestarët tanë, dhe më i përshtatshmi është Hasan Rami.

Hasan Rami ishte një mësues i ri, i dalë nga Normalja e Elbasanit. Ai sillej mirë me internatistët, ishte i qeshur dhe i shoqërueshëm me ne. Ai na përkrahu kurdoherë në kërkesat tona dhe, kur i kërkonim leje, nuk na refuzonte kurrë. Ishte më i miri nga kujdestarët tanë, për të mos folur për Koçon, i cili ishte shoku ynë nga Korça, që u emërua kujdestar, kur ishim në vitin e fundit të liceut.

Kujdestarët e tjerë ishin të poshtër e të këqij. Më të shumtët prej tyre, në mos qenë agjentë të xhandarmërisë, ishin njerëzit më servilë të drejtorit të liceut dhe të drejtorit të internatit. "'ë tillë ishin njëfarë Vasili, njeri i keq, grindavec, spiun i ndyrë; njëfarë Rali, i gjatë si një kavak, që as shqipen nuk e fliste mirë, hipokrit, i lig nga shpirti, që çdo gjë ia raportonte drejtorisë; njëfarë Xheladin Nushi, që, më vonë, siç thuhej, shkoi në Tiranë si «hamshor» i princeshave, motrave të Zogut. Ky ishte budallë i madh, një zogist gomar. Ne atë, sdi pse e si e quanim ,Kamona». Por, më i ligu, më i poshtri dhe më i rrezikshmi nga ata ishte Ahmeti, një anadollak, spiun i policisë, njeri i keq në shpirt, i zi në fytyrë dhe me sy si të gjarprit. Më vonë ky u bë një ballist i egër dhe mbaroi në burg.

Përgjegjësit e tjerë të internatit, me përjashtim të Hasanit e të Koços, në përgjithësi ishin tipa të përsosur të kurnacit, të hipokritit dhe të dallaveraxhiut që manipulonin edhe me ushqimet e internatistëve. Njëri nga ata çdo veprim tonin e stër hollonte dhe e bënte problem të madh. Ishte një burrë i gjatë, mbi 50 vjeç, vishej me të zeza, me një pallto të zezë të gjatë, mbante kurdoherë në kokë kapelë «Borsalino» të zezë. Ecte si një stap, pa e kthyer kokën as andej, as këndej, por me gojë, kur bisedonte, edhe kur donte të të hante të gjallë, të thoshte «djali im». Ky dilte rrallë nga zyra e tij, ku manipulonte regjistrat, defterët, llogaritë. Punën e kishte me ekonomin Pero dhe e detyronte të merreshin vesh mirë bashkë. Ai rregullonte kontratat me furnitorët jashtë. Në të gjitha këto open acione ai grabiste me zotësi dhe pa skrupull në kurriz të ushqimeve tona. Më në fund ne ramë në konflikt me të. Ai i fshihte kusaritë me një mënyrë dhelparake. Hiqej si ekonom, si i kursyer, «i arsyeshëm» dhe, për të qenë në sy të mirë dhe në rregull me Ministrinë e Arsimit, nga të gjitha ato që vidhte, një të njëzetën e dërgonte në ministri si «kursime», kurse restin e fuste në xhep. Kështu që atij i kishte dalë nami si një funksionar me «ndërgjegje» për regjimin. Pati vendosur edhe një rregull të tillë: çdo ditë ninternat duhej të kishte një kujdestar-dite nxënës, kuptohet, nga ne të klasave të larta, i cili duhej të kishte syrin mbi çdo veprim të brendshëm në internat, të merrte ushqimet në dorëzim nga Peroja, t'i kontrollonte këto ushqime në ishin të mira. të kontrollonte kuzllinën, të kontrollonte dhomat në mbaheshin pastër apo jo, të interesohej për shokët e sëmurë, të organizonte turnetë e shokëve që do të venin në banjat e qytetit etj. Ditën që kishte kujdestarinë, nxënësi nuk shkonte në klasë.

Shumë herë ne grindeshim, pse gjellët nuk na gatuheshin si duhet, disa herë ushqimet nuk dilnin me cilësi të mirë, disa herë na vinte sasia e paktë. Prandaj krijuam një delegacion, mes të cilëve isha dhe unë, shkuam në drejtori të internatit dhe u qamë. «Stapi», sipas zakonit, na trajtoi «si djemtë e tij», por «e keni gabim që qaheni, na tha, - se ju hani shumë mirë, s'keni ngrënë kurrë kështu në shtëpitë tuaja; ju jeni bursistë, mbr eti bën sakrifica për ju» e të tjera profka dhe kërcënime. Na futi kështu edhe mbretin në mes. Një herë, dy herë, pastaj një ditë organizuarn grevën. Isha unë kujdestar i ditës. Vajta mora në dorëzim ushqimet dhe konstatova se mi shi dhe djathi binin erë, gjalpi ishte i paktë. I them Peros

- Nuk i marr në dorëzim!

- Je në vete! - më tha. - Do t'i marrësh medoemos !

- Urdhëroj unë këtu dhe jo ti! - ia ktheva me inat.

- Këtu urdhëron drejtori dhe jo ti! - kërceu ai. - Do të shkoj në drejtori!

- S'ke shkuar te djalli vetë, unë nuk i marr në dorëzim! - përfundova.

Më thirrën në drejtori dhe «Stapi» sic e kishte zakon, dulce më hedhur sytë e gjarprit, m'u drejtua:

- Djali im, ti e ke gabim, mishi është i mirë, duhet të jeni të disiplinuar, ushqimi duhet të vejë sa më parë në kuzhinë, se do të vijnë djemtë nga shkolla, do të mbeten pa ngrënë dhe ti ke përgjegjësi për këtë, do të marrim masa të rënda etj.

Iu përgjigja aty për aty:

- Lutem, mos më kërcënoni ! Unë nuk marr në dorëzim për shokët veçse ushqime jo të prishura.

- Pero ! - e pr eu ai bisedën, - çoj i ushqimet në kuzhinë vetë, kurse ti, - m'u drejtua mua, - dil jashtë.

U largova i inatosur, shkova në shkollë dhe bisedova me shokët kryesor ë të internatit, me të cilët vendosëm që në drekë të bojkotonim ushqimin e përgatitur. U ktheva më përpar a në internat dhe prisja shokët. Kur të gjithë u futëm në oborr, hipa në shkallë dhe u fola internatistëve për gjendjen. Shokët bërtitën:

- Nuk e hamë gjellën e qelbur!

Nga drejtoria vëzhgonin nga dritarja dhe dëgjonin të bërtiturat dhe zallamahinë e madhe, u frikësuan dhe mbyllën derën me çelës, se mos u hynim brenda. Si duket, lajmëruan me telefon komandantin e xhandarmërisë, pse nuk kaluan dhjetë minuta dhe ai erdhi me xhandarë, hyr i brenda, duke lënë xhandarët jashtë dhe shkoi drejt e në drejtori. Ne po bërtitnim edhe më keq jashtë. Pas ca kapiteni i xhandarmërisë doli me një letër në dorë, ku ishin shkruar emri im në ballë dhe i tre shokëve të tjerë. Na arrestoi. Shokët bërtitnin, u shtua katrahura në oborr, hynë xhandarët dhe, në mes të një zallamahie të madhe, na çuan në xhandarmëri. Nisën të na marrin në pyetje, po ne protestuam me forcë.

- More djema, - thoshte kapiteni, - pse bëheni rebelë?

- Ne jemi në të drejtën tonë, me ç'të drejtë na ar r estuat? - iu përgjigja. S'kemi ne të drejtë të mbrohemi nga kusarët që na vjedhin bursën që na ka caktuar shteti? Ne nuk pranojmë të hamë mish të qelbur. Ju me këtë që bëtë, doni të bëheni or takë me kusarët.

- Hë, mor, mbyll gojën ti! - briti oficeri.

- S'kam pse e mbyll gojën, - i thashë, - bëmë çfarë të duash.

Çështja u përhap në qytet, profesorët e liceut u alarmuan, lëvoi telefoni, sigurisht me prefektin dhe pas katër orësh na liruan. U kthyem në internat, ku shokët na pritën me gëzirn.

Tri ditë pas kësaj ngjarjeje erdhi nga Tirana sekretari i përgjithshëm i Ministrisë së Arsimit, Luigj Shala. Na mori në pyetje, natyrisht na qortoi, por nuk u mor asnjë masë kundër nesh. Masa u mor kundër Peros, me demek, «u gjend fajtori» dhe me dinakëri ia hodhën fajin ekonomit Pero! Mirëpo këtej e tutje myteberët e drejtorisë bënin shumë kujdes me ne. Ne fituam, ata humbën.

Gjëja më e mërzitshme në internat ishte qepja e teshave, kur na çirreshin ose kur na këputej ndonjë pullë. Këtë punë e bënim vetë, se s'na e bënte kush. Dy-tri gra që ishin në internat, vetëm sa i lanin teshat tona, por as qepnin dhe as hekurosnin. Mërzitja e parë në këtë punë ishte se duhej t'i bëje numrin tënd çdo ndërrese që të mos përziheshin e të gjendeshin lehtë kur i çonim për t'i larë dhe, e dyta, ishte të qepje çorapet, të cilat na çirreshin shpesh, sidomos në thembrat. Ne shikonim me zili në këtë zanat njëfarë Shaqir Gjebreja, të cilin e thërritnim «arbitri i elegancës». Shaqiri i arnonte çorapet si çupat e mamasë, me një vezë druri, kurse rrobat i kishte kurdoherë të hekurosura, sepse shkonte i hekuroste në qytet te ndonjë i njohur. Ne të tjerët, përgjithësisht ndiqnim rrugën më «praktike» e shfrytëzonim «mjetet rrethanore»: i vinim pantallonat nën çarçaf ose nën stromë. Në të dy rastet pantallonat na dilnin si mos më keq: në rastin e parë dilnin të zhubrosura dhe jo me një, por me dy-tri vija; në rastin e dytë, mbi pantallona «stampoheshin» format e sustës së krevatit! Kjo mënyrë e «hekurosjes» bëhej sidomos të shtunave mbrëma, për të qenë gati për shëtitjen e zakonshme që bënim të dielën në bulevarde dhe ulica. Shaqiri ishte, gjithashtu, mjeshtër i dansit i dhomës sonë. Na mësonte «çarlestonin»! Të gjithë ne të dhomës mbaheshim në këmbët e krevateve dhe hidhnim «çarlestonin», kurse Shaqiri vetë rrinte në krye të dhomës, kërcente pa u mbështetur si ne, dhe këndonte «...Bebi çarleston», me të cilën shoqëroheshin kërcimet tona duke hedhur sa andej-këndej fundet e gjera të pantallonave.

Shumë gjëra kishte parë dhoma jonë: zënkat e Akil Sakiqit (që u bë oficer i Zogut dhe vazhdoi si i tillë edhe në kohën e okupacionit fashist) me Ismail Topçinë; lojën e 31-shit të Lezo Çamit (edhe ky mbaroi në burg si ballist), lojë që e fillonte, siç thonë korçarët, në Shënvasil* *( Festë fetare, përkon me natën e vitit të Ri.) (natyrisht fshehur azi) dhe e mbaronte para provimeve.

Kurse shoku im i vjetër, Selami Xhaxhiu, me të cilin flinim afër e afër, kishte sëmundjen e pagjumësisë. Si rronte ai njeri! Nuk flinte veçse një orë, e shumta një orë e gjysmë në natë! Në çdo kohë që të të dilte gjumi, Selamiun e gjeje zgjuar:

- Selami, - e pyesje, - sa është ora? - dhe ai nxirrte një sahat xhepi të trashë e me kapakë dhe ta tregonte kohën.

Megjithatë, Selamiu ishte shumë i qetë, kërciste vetëm dhëmbët tërë natën, po edhe këta i kishte të prishur i ziu! Ngandonjëherë, për të qeshur, kur thellë në mëngjes e pyesja Selamiun për orën, ai më thoshte:

- Ç'të duhet ora, dëgjo Selman Rizën që psall përposh në oborr dhe do ta marrësh me mend se sa është!

Selman Riza ishte një shoku vnë nga Kosova dhe mund të them nga më të zotët e klasës sonë. Ai dilte shumë mirë në të gjitha lëndët, mësonte derrçe. Ngrihej që me natë, dimër-behar dhe në oborr nën penxheret tona, bënte mësimet duke lexuar ose dulce i përsëritur me zë të lartë. Kishte një zë që të çirrte veshët dhe bënte gr invasa të tilla kur fliste, sa shkuleshim gazit.

Dëfrimi tjetër për ne internatistët ishte kinemaja. Kur afr ohej e shtuna, atëherë visheshim e viheshim në lëvizje. Të gjithë të vegjlit vinin na luteshin neve, të klasave të larta, që të bindnim kujdestarin. Kujdestarët, Abedin Shkëmbi, «Kamona», o Hasani, edhe vetë donin të vinin në kinema, por bënin ca naze për Vi lutur. Kishte në internat tifozë kinemaje deri në atë pikë, sa bënin koleksione me kartolina artistësh. I tillë ishte një bir beu i deklasuar, Hilmi Frashëri, të cilin kurdoherë do ta shihje me kartolina artistësh në duar tek bënte tratativa: «dy Gari Kuper, një Greta Garbo». Ai na informonte me kohë c'do të luhej në «Mazhestik» ose në «Lluks», pse kishte lidhje me Petin e Koci Çalos, një tjetër tifoz ky, që hiqej edhe si artist.

Në kinema shkonim në radhë, por unë kisha dhe një bela tjetër: duhej t'ia shpjegoja Abedin Shkëmbit filmin, kur ishte frëngjisht. Në rastet e tjera angarinë e merrnin shokët e tjerë. Në kinema zhurmën më të madhe e bënin të vegjlit, sidomos kur filmi ishte me kauboj. Atëherë fillonin britmat: «forca Godi!»*. *( Personazh filmash kauboj.) Kurse kur venim në kinemanë «Lluks», kur atje luheshin filma pa zë, dhe më të shumtët të tillë ishin, dilte një avaz tjetër : filmat i shoqëronte një pianist në piano. Ishte një burrë i shastisur nga dashuria dhe nga kokaina, dinte të luante vetëm disa pjesë në piano dhe vazhdimisht atyre u binte. Ne ato i kishim mësuar përmendsh. Ngandonjëherë pianistin e zinte gjumi, atëherë ne fillonim britmat:

- Bjeri, Metaksa, bjeri!

Herët e tjera, kur qe i përgjumur, i binte pjesës përcart dhe ne i thërritnim:

- Falsari, Metaksa* ! *( Fallco, Metaksa!)

Tjetër distraksion në internat nuk kishim veç dyqanit të Xhavit Leskovikut, te këmba e Urës aty afër. Ne venim përher a në dyqan, blinim nga një dardhë, qershi, arra, gjilpëra, deftera, kalema etj. Ishte dyqan i varfër, por Xhaviti ishte burrë shumë i mirë dhe shumë i urtë, ai kurrë nuk fitoi nga ne, nxënësit, bile mundet që humbiste. Prandaj të gjithë e donim, kurrë s'i bëmë hile e s'e gënjyem Xhavitin. Kur nuk kishim lekë t'i paguanim, ai na thoshte:

- Mbani mend vetë, se unë nuk mbaj defterë si të bakallit dhe, kur t'ju vijnë të hollat, mi paguani.

Kur ne kishim nga ndonjë lek, të parin borxh që lanim, ishte ai që kishim te Xliaviti. Përkrah dyqanit të tij ishte dyqani i këpucarit që na mballoste këpucët, i cili u kalonte nga një gjilpërë, ose u fuste nga një gozhdë.

Unë mbahesha pastër, një herë në javë veja bëja banjë, rrobat nuk i kisha të reja, por i ruaja. Megjithatë, sado që i ruaja, ato m'u vjetruan, se një palë kisha. I kërkova xhaxhait një herë para të blija një pulovër për dimër dhe një palë këpucë. Ishte gjë shumë e rëndë për të, po xhaxhai bëri si bëri dhe më dërgoi të bëja edhe një palë rroba. Ishte gëzim i madh për mua. Shkova zgjodha copën, një copë bezhë e hapur, më kujtohet, që e cova për ta prerë te rrobaqepësi i «Pallasit», i cili kishte nofkën «Kallaco».

- Kallaco, - i thashë, - ma pr e bukur.

- Mos ki merak, spic do të ta bëj, o student, që, kur të dalësh në bulevard, të mos mbetet çupë pa të bër ë sehir !

Sa të më qepej kostumi, po atje pranë, porosita te Garoja, siç e quanin, pulovrën. Garoja kishte një punishte dhe i thurte vetë trikot. Zgjodha një kuti-kuti bojë kafe me njolla të kuqe të errëta. Vajta porosita dhe këpucët.

- Ç'bojë e do lëkurën? - më pyeti këpucari.

- Të verdhë.

- Mos e do bojë «tango»?

- Jo po bojë «çarleston», - ia ktheva me të qeshur.

- I do me shollë poshtë apo me dhjamë peshku?

- Me dhjamë peshku.

Ky i famshmi «dhjamë peshku» ishte i modës atëherë, tre gishtërinj i trashë ishte, të bënte më të gjatë dhe nuk kishe nevojë për galloshe në dimër. Bëra pra një udhë e dy punë. Kështu që brenda dy javësh u vesha nga koka në këmbë, u pispillosa, u shikova në pasqyrën e «Kallacos», i veshur komplet dhe... «forca bulevardit». Duke parë sot albumet me këto rroba të reja, më kujtohet se tok me Elmaz Konjarin dhe me një shok tjetër korçar, shkuam bëmë një fotografi, te «Venetiku», afër Shëngjergjit. Atë fotografi ua dërgova anesë dhe xhaxhait që të shihnin djalin me kostum të ri*... *( Në origjinal shoku Enver Hoxha, ndërsa hidhte këto kujtime, ka shtuar këtë shënim: «Të gjitha këto dhe të tjera që do të të tregoj, e dashura Nexhmije, janë gjëra të vogla, por m'i kërkove dhe unë po t'i shkruaj, ashtu siç kanë ngjarë, me ato përshtypje që më kanë bërë atëherë, me atë vend dhe preokupacion që kishin në jetën time të rinisë. Jam përpjekur t'i kujtoj gjërat ashtu si ishin, realisht dhe shpirtërisht, dhe të t'i shkruaj këtu ashtu siç kanë ngjarë, pa i lustrosur. Nuk di t'i lustros, por edhe po ta bëja një gjë të tillë, kujtimet do ta humbisnin tërë kuptimin dhe atëherë më mirë të mos i shkruash fare. Por meqë këto që po shkruaj janë vetëm për ty dhe për fëmijët, s'ka rrezik që të tjerë të qeshin me to dhe të thonë: «Ç'vogëlsira! Deri te sholla e «dhjami i peshkut» i këpucëve ka shkruar!». Duken vërtet kështu, por të rinjtë duhet të dinë se në ato kohë për ne, të bëje një palë këpucë të reja, ose të blije një pulovër, ishte një even,iment me rëndësi në jetën e të riut!»)

Si këto ka dhe shumë gjëra të tjera të jetës trevjeçare të internatit, që edhe më kujtohen, por disa edhe nuk më kujtohen mirë. Sido që jeta në internat zakonisht, siç thonë disa, është monotone, për mua ka qenë e gëzueshme, pse e doja shoqërinë, e doja jetën e përbashkët dhe ruaj kujtimet më të mira nga shokët e mi të asaj kohe, që nga Selamiu, Rasimi dhe deri te Dhimitër Shuteriqi, që ishte shumë më i vogël nga ne dhe ndiqte klasat e para të liceut.

Interesante ishte jeta në internatin tonë nga përbërja shoqërore. Atje nuk kishte djem nga shtresat e pasura., pse ishim gati të gjithë bursistë, por kishte edhe nga ata, prindërit e të cilëve ishin në gjendje jo të keqe ekonomike, kishte bij funksionarësh, siç kishte edhe të varfër, kishte jo vetëm me origjinë qytetarë të mesëm dhe të varfër, por edhe me origjinë punëtorë, zanatçinj e fshatarë. Kishte kosovarë të emigruar e të varfër, kishte edhe shokë që vinin nga shkolla jetimore. Me gjithë këto ndryshime në përbërjen shoqërore të nxënësve, karakteristikë e veçantë ishte se në jetën tonë kolektive nuk bëhej asnjë dallim; ekzistonte dhe krijohej midis internatistëve një dashuri e sinqertë dhe një thjeshtësi e madhe në marrëdhëniet reciproke e kolektive. Rrallë shikoje ndonjë nxënës që të mburrej per origjinën e tij borgjeze, ose për jetesën e mirë në shtëpinë e tij. Rrallë e tek familjet u dërgonin djemve të internatit ndonjë gjë për të ngrënë, kurse mua asnjëherë, dhe kur ndonjërit i vinte ndonjë ëmbëlsirë nga shtëpia, ajo do të ndahej me shokët e afërt.

Më kujtohet një mbrëmje në studio se si një djalë që quhej Hysen Janina bërtiti: «Unë jam i zoti të ha xham!». Gabuar mos qofsha, po mbaj mend se e kam parë me sytë e mi tek bluante xham në gojë. Mirëpo kërceu një shok nga Fieri dhe i tha:

- Aman, Hysen, mos ha xham, se do të na pësosh ndonjë gjë! Na, ha nga këto ëmbëlsirat që më ka dërguar mamaja!

Askush nuk merrte nga prindërit para xhepi me shumicë dhe të harxhonte pa llogari. Po t'i kërkoje ndonjë shoku ndonjë lek dhe, po të kishte, do të të jepte. Shoku--shokun e qortonim pa të keq dhe pa zemërim, kur ndodhte diçka.

Në internatin tonë kishte djem që vinin nga familje të feve myslimane, katolike, ortodokse (nuk më kujtohet nëse kishte ndonjë çifut), por ishte karakteristike se, qysh në atë kohë asnjeri nuk besonte, asnjeri nuk bënte kryq, asnjeri nuk vente në kishë o në xhami, asnjeri s'mbante kreshmë o ramazan. Me një fjalë feja nuk ndihej fare në internatin tonë antifetar, derisa nuk ekzistonte dhe nuk shfaqej asnjë ndikim i saj. Sigurisht për këtë ndikonte edhe laiciteti borgjez i liceut francez.

Fryma përparimtare e liceut kishte influencën e vet edhe në qytet, pse, megjithëse Korga konsiderohej si n jë nga qytetet me popullsinë më përparimtare të Shqipërisë, ekzistonte e ndjeshme edhe fryma e fesë, qoftë aero ortodokse, qoftë aero myslimane. Mitropolia e Korgës, me kishat e shumta në qytet dhe në fshatra, influenconte në ruajtjen e në zhvillimin e riteve dhe të zakoneve fetare, sidomos tek të moshuarit. Kjo nuk donte të thoshte se të rinjtë dhe tè rejat u kishin shpëtuar kthetrave të fesë. Sidomos kjo shikohej në pashkët, në ditët e tjera fetare, në festimin e emrit dhe në ditën e të vdekurve. Bile kur unë isha në lice, një pjesë e korit të liceut, drejtuar nga njëfarë Sotir Kozmo (që mbante në kokë një kapelë të zezë me strehë të gjerë dhe vinte në qafë një fjongo-kravatë të zezë aq të gjatë sa bishti i saj i vente deri në bark), këndonte edhe këngë fetare si «Kolendrat, melendrat».

Ne, internatistët, kur vinte festa fetare kristiane e pashkës së madhe, na linin të lirë të dilnim deri në orën 12°° të natës, pse në atë kohë sipas Ungjillit «ngjallej Krishti», ceremoni kur dilte gjithë priftëria veshur me rroba të qëndisura dhe besimtarët mbanin mbi supe, mbi një dërrasë, një «epitaf», të qëndisur me ar, që përfytyronte Krishtin të dergjur. Ky procesion në mes të popullit dilte nga kisha e Mitropolisë dhe mbaronte në kishën e Shëngjergjit. Kështu ngjiste edhe në ditën e «ujit të bekuar », një festë fetare që binte në ditët e para të janarit. Atë ditë mblidhej populli, në një të ftohtë acar, tek ura e vogël e Pandës dhe prifti, «dulce bekuar» ujin e qelbur të lumit, hidhte kryqin në të dhe pesë-gjashtë veta, kurdoherë të njëjtët njerëz, hidheshin në ujin e ftohtë për të peshkuar kryqin dhe për të marrë një pjesë të të hollave që mblidhte kisha me dhisk atë ditë. Kështu vepr ohej edhe për ditët e tjera të festave fetare. Mjerisht këto ditë ishin të shumta për ortodoksët.

Për myslimanët festat ishin më të kufizuara : ramazani, bajramet dhe ndonjë nevruz. Por në këto ditë edhe në lagjen e myslimanëve kishte festë anembanë.

Të krishterët thoshin se myslimanët janë më fanatikë, kurse myslimanët thoshin kështu për ortodoksët. Që të dyja palët në pretendimet e veta nuk binin poshtë dhe puna kishte ardhur deri atje sa të ekzistonte një mëri në mes tyre, ero gjithmonë e hapët, por sidoqoftë e dukshme në shumë raste. Vetë lagjet ku banonin ortodoksët dhe myslimanët ishin të ndara prej njëra-tjetrës nga lumi. Ne, internati dhe internatistët, ishim, si të thuash, diku, mbi kufi, mbi ur. Por më të preferuarat për ne ishin mëhallët e të krishter ëve, ero pse atje ekzistonin kisha, të cilat ne në fakt i injoronim, por se kjo zonë ishte qendra e qytetit, atje ishin shkollat e dyqanet, atje bëhej tregtia, atje ishin rrugët me punishte, atje ishin punëtorët e zanatçinjtë kryesorë. Në këtë zonë jeta ishte më e gjallë, më e çlirët, me e përparuar.

Korça e asaj kohe konsiderohej, dhe në fakt ishte, një nga qytetet më të përparuara të Shqipërisë, aero ishte një qendër e madhe patriotike, qendër kulturore-arsimore nera më të vjetrat dhe më të shquarat. Dhe këto tradita të mëdha r uheshin, zhvilloheshin, kaliteshin vazhdimisht. Kor ça mbi të gjitha kishte zanatçinj dhe një klasë punëtore nga më të zhvilluarat për atë kohë ero vetëm nga numri e profesionet, por dhe nga më revolucionaret për Shqipërinë e atëhershme. Kjo forcë përparimtare ero vetëm më vonë që do të luante nië rol të rëndësishëm. por edhe në atë kohë kishte peshën e influencën e saj të konsiderueshme.

Borgjezia e re korgare, që ka pasur tradita relativisht të zhvilluara edhe më parë, në ato vite po nrihej. Aero ishte e dalë në Greqi e gjetkë, ishte zhvilluar në tregti dhe në fajdë, kishte filluar të bënte dhe investime në fabrika e në punishte. Sido që përpiqej të hiqej si përparimtare, në thelb ishte një borgjezi tradicionaliste, arrogante, e korruptuar, shumë meskine dhe konservatore në zakone, në jetën e përditshme dhe në jetën shoqëror e.

Korça, nga ana tjetër, kishte edhe një bujqësi nga më të për paruarat e vendit. Fshatarët korgarë, ortodoksë, apo myslimanë, ishin shumë punëtorë. Por vuajtjet e fshatarësisë ishin jo të pakta, ajo shtypej nga feudalët, sidomos nga bejlerët myslimanë, si Maliq bej Frashëri, bejlerët e Mborjes e të tjerë. Në fshat këta kishin më shumë influencë, kurse në qytet influencë më shumë kishin borgjezët ortodoksë.

Korçarët ishin konservatorë dhe lokalistë. Liceu i Korçës solli në këto drejtime mjaft freski dhe i përzjeu gjërat. Influenca e tij u ndje jo vetëm në lëmin e arsimit dhe të kulturës, jo vetëm në zhvillimin ekonomiko-tregtar, por Bolli me vete edhe një numër të rinjsh të konsiderueshëm nga të gjitha anët e Shqipërisë. Në këtë qytet erdhën mësues e profesorë nga vende të ndryshme të atdheut, erdhën profesorë francezë dhe të gjithë së toku u përhapên nëpër Korcë, zunë dhoma me gira, u futën në familjet «e mbyllura korçare dhe përzien me ta frymën, mentalitetin dhe zakonet e mendimet e krahinave të tjera. Kështu Korga mori një gjallëri të mëtejshme si në zhvillimin ekonomik, ashtu dhe në atë kulturoro-ar simor dhe, si konsekuencë e tyre, sidomos në zhvillimin shoqëror.

Me këto nuk kam ndër mend të bëj historikun e zhvillimit shoqëror të Korçës, pse në kohën e rinisë sime nuk i kuptoja thellë këto gjëra, sic i kuptoj sot dhe, po të flas me pjekurinë politike të sotme për problemet e asaj kohe, ekspozeja që bëj nuk do të jetë ekzakte. Do të dilja nga kuadri i kufizuar i mendimeve të mia prej studenti, sdo të ishte as reale, as e drejtë sikur të tregohem se që në atë kohë cdo gjë e kuptoja si tani. Kjo nuk është e drejtë dhe «retushe» të tilla s'më kanë pëlqyer kurrë. Ato që thashë më lart i shënova për të përshkruar shkurtimisht kuadrin ku vërtiteshim.

Unë, ashtu si dhe shokët e tjerë liceistë, u dashurova shumë me Korqën. Sido që ne, internatistët, nuk dilnim çdo ditë në qytet, shpejt i njoha anembanë rrugët e rrugicat, mëhallët e tij të mëdha, të sistemuara e karakteristike, sa vështirë se mund t'i gjesh gjetkë kaq të thjeshta, të bukura e kaq njerëzore, me atë shtrirjen e tyre të gjerë e harmonike, me ato lidhje kaq organike nga njëra shtëpi në tjetrën, me çatitë e tyre të kuqe, që, kur i sodisje nga kodrat në pranverë e në vjeshtë, të ngjanin si fusha me lulekuqe, me morinë e oxhakëve që lëshonin shtëllunga tymi vazhdimisht e që në vjeshtë, por sidomos në dimrin me borë, i jepnin qytetit një pamje të mrekullueshme, e vishnin me një tis gri, si në përralla.

Daljet tona të lira bëheshin çdo të diel pasdreke, në ditët e festave kombëtare, në ditët e pashkëve dhe të bajrameve (edhe këto ishin, gjithashtu, festa zyrtare), si dhe kur merrnim leje të veganta për njërën apo tjetrën arsye. Dy vjetët e fundit, kur vamë në bakaloreat (të parin dhe të dytin, klasa e filozofisë) ne ishim më të privilegjuar në liridalje. Nuk na shtrëngonin shumë si në klasat e ulëta, ishim ca të lirë, pse tashmë konsideroheshim në moshë të pjekur dhe ishim r=ë klasat e larta të liceut. Në kohën kur përgatitnim provimet e bakaloreatit ishim pothuaj plotësisht të lirë, e shumta, me kërkesë të një leje formale mund të dilnim të mësonim në natyrë.

Por vitin e parë që shkuam në Korcë duhet thënë se për ne, internatistët, kur dilnim në qytet, ishte njësoj sikur lëshoheshim nga zinxlliri! U binim rrugëve rreth e rrotull, jo vetëm bulevardeve, por edhe ulicave, sic thonë korçarët. Të dielën në mëngjes laheshim, qepeshim, kriheshim bukur, ndonjëherë vinim edhe nga një çikë brilantinë në flokë, pantallonat po i hekurosnim në mënyrën që thashë diku më lart, këpucëve u vinim bojë, i fërkonim, i lustronim dhe, me të ngrënë bukën e drekës, dilnim. Kur bënte ftohtë, kur binte borë apo kur fillonte vapa (pse ne dilnim në qytet që në orën dy pasdreke kur të gjithë ishin brenda dhe rrugët bosh), shkonim në dhomat e shokëve gjirokastritë, që ndiqnin liceun me të hollat e tyre. Më shpesh shkoja te



dhoma e Aqif Selfos, të cilin e kishim më të vjetrin dhe më të pjekurin e shokëve. Aqifin e doja shumë jo vetëm se ishte njeri i drejtë e bujar, por e kisha edhe kushëri. Ai rrinte si qiraxhi te një plakë, në kodrën në lindje të qytetit, diku afër kishës së Shënthanasit. Aqifi kishte blerë, më kujtohet, edhe një kamineto të vogël «automatike», që punonte me alkool dhe me të na bënte nga një kafe, gjë që na jepte edhe shkas për humor. Kishte vetëm një filxhan të cilin e lanim çdo herë për secilin dhe, kur mblidheshim shumë veta në dhomë, kuptohet, ky proces vazhdonte ndonjë orë. Aqifi ishte i rregullt d'ne ekonom, prandaj, kur mbeteshim pa lekë, i kërkonim dhe ai na jepte. Kur na vinte ndonjë lek nga shtëpia, ia linim Aqifit të na e mbante, sepse atë, si me thënë, e kishim «bankën» tonë.

Jashtë, në dhoma të veçanta, jetonin dhe shokë të tjerë si, Skënder Topulli, të cilin e doja shumë, Selahudin Kokona, Nedin Kokona (me të cilin ishim në një klasë), Hamit Kokalari e të tjerë. Nedin Kokona ishte «Ramon Novaroja»* *( Aktor filmash.) ynë. Kur shëtitnim me të nëpër bulevarde e ulica, vajzat nuk na shikonin ne, por atë, dhe neve na vinte inat. Cilido nga djemtë e liceut bënte nga një «zgjedhje» çupe, gjë që zakonisht përfundonte në «një djegie të kotë». Shkonim gr umbull në rrugicat e saj, ajo rrinte te porta, na shikonte dhe, pasi ambientohej me «vozitjet» tona, na buzëqeshte. Po kujt i buzëqeshte, nuk e merrnim dot vesh se ishim shumë! Duhej të specifikohej adresa e buzëqeshjes. Që të arrihej kjo, secili djalë duhej të shkonte nga porta e saj shumë her ë vetëm dhe kishte nga ata që i hynin kësaj «pune». Por vajza herë dilte, herë nuk dilte, herë qeshte, herë jo. Kështu që nuk ishim kurrë të sigurt, nëse vajza «digjej» për njërin apo për tjetrin. Brenda tre-katër orëve, dhe dulce bërë muhabet me shoqi-shoqin, u binim rrugëve dlie kudo ku dilnin vajza në prag të portës, u hidhnim nga një fjalë:

- E me, korbeckë, ç'bën?

Si të ndodhte, ato ngandonjëherë qeshnin, ngandonjë herë na vinin përpara «shko, mor plehranik!», ose «e ke parë ndonjëherë fytyrën në pasqyrë?» etj. Kështu që «zjarri» i brendshëm shuhej me një dush. Por rrallë se fyhej apo dëshpërohej njeri nga këto. Ishin më tepër shaka e zbavitje mes shokësh liceistë, që ashtu siç studionin e lodheshin, kishin nevojë edhe të dilnin, edhe të qeshnin, edhe të bënin ndonjë shaka ose zullum të vogël. Këtë punë bënin të tërë studentët në kohën e shëtitjes dhe dy ishin «objektet» kryesore të shakave: vajzat dhe priftërinjtë!

Priftërinjtë i kishim shumë zët, sidomos njërin prej tyre që e quanin Kanxher. Ishte një prift «kiç», siç e thërritnin korçarët, i bukur, i ri, me një mjekër te zezë pis. Ishte i përhapur zakoni në atë kohë që, kur shihje një prift o një hoxhë në rrugë, «ia lije» shokut, dulce e prekur me dorë. Kjo ishte një ofezë për klerikët, ata zemëroheshin, na shanin, por s'kishin ç'të bënin. Një nga shokët tanë kishte një dhomë me dy dritare që binin mbi rrugë. Përballë shtëpisë së këtij shoku banonin dy-tri çupa dhe të dielën ato, tok me shoqet, dilnin te pragu i portës dhe fillonin muhabetin. Një ditë pamë prift Kanxherin të zbriste nga Mitropolia dhe të futet në rrugicë. Vajzat, pa vënë re se ne ishim pranë dritares filluan «t'ia lënë» priftin shoqja-shoqes. Kur u afrua tek ato, Kanxheri ndali këmbët dhe u tha:

- E moj, cila nga ju më mbeti mua?

Ne që po e ndiqnim këtë skenë, i bërtitëm:

- Mënë, prift mjekërderri!

Kanxheri ngriti kokën e bërtiti edhe ai

- Mënë, studentët i gjen kudo si djajtë!

Në këto shëtitje «erotike». lodheshim fizikisht dhe, kur kishim ndonjë lek, ktheheshim në ëmbëltoren «Stambolli», ku hanim nga një pastë me krem. Por atje ne venim më shumë jo se pëlqenim pastat e saj më mirë nga trigonat e Koci Çalos, porse nga të dyja anët e mureve të kësaj pasticerie kishte pasqyra, ku u hidhmm nga një sy fytyrave dhe u futnim nga një krehër flokëve, para se të vazhdonim baritjet. Në mbrëmje, kur ktheheshim në internat, ishim të këputur nga këmbët, nga stomaku, kurse këpucët merrnin të tatëpjetën, si lëkura e sipërme, si tabanet, por ne ishim të kënaqur, se kishim shëtitur.

Përveç të shtunave, kur venim me radhë në kinema. dhe me tarifa të reduktuara, qëllonte të shkonim edhe te dielave pasdreke kur kishte film të mirë. Nganjëherë filmi nuk dilte i mirë dhe atëherë fillonim të bërtiturat:

- Nasi, paratë, paratë !

Nasi, i zoti i kinemasë, bërtiste nga lozha:

- Hajdeni, mor qelbanikë, ç'para kërkoni? Ç't'i bëj unë filmit?

Një herë fillova të mësoja biçikletën. Dyqani i biçikIetave ishte afër liceut dhe kinemasë «Mazhestik». Vajta deri në Debojë, duke u rrëzuar e duke u përplasur. Por, kur u ktheva, biçikletën e solla në krahë, pse i nxora rrotën. U detyrova të paguaj 15 lekë (shumë kjo tepër e madhe për mua), gjë që më bëri të mos zë biçikletë më me dorë.

Pazari i Kor çës ishte me emër në atë kohë. Atje kishte plot dyqanka zanatçinjsh të ndryshëm, që nga kapelëbërësi e deri te kovaçët. Këto dyqane ishin në rrugica të vogla, herë me kalldrëm, herë jo. Në dimër çdo pisllëk mbulohej nga bora, e cila, kur shkrinte, shkaktonte një batak të madh, saqë të duhej një lundër të dilje matanë. Por në mes këtyre dyqaneve bakejsh, këpucarësh, kasapësh, kërnackash apo samarxhinjsh kishte edhe dyqane tregtarësh të mëdhenj, si: Turtujt, Ballaurët, Lakot, Rakot e të tjerë. Këta ishin padronët e mëdhenj të tregut të Korcës.

Disa herë venim edhe në pazar, kur kishim për të blerë ndonjë gjë që nuk e gjenim në dyqanin e Xhavitit që ndodhej afër internatit. Kështu shkonim te magazina e Merdanit ose e Rakos. Këta të dy ishin edhe furnitorët grosistë të dyqaneve të vogla si i Xhavitit, por shitnin edhe me pakicë, si për shembull brisqet «Poker». Në Korçë fillova të heq briskun e parë në faqe. Një herë, më kujtohet, shkova të blija një orë xhepi, ora e parë në jetën time. Shkova në magazinën e Rakos.

- Ç'urdhëron? - tha Rakoja (i vogli).

Më çoi të zgjidhja një në një mijë. Ç'të shikoje, përdhë ishin dy sini plot me orë xhepi si qepë të thata. Unë kisha mendim tjetër për orët, se ato janë makina delikate, të vlefshme, të zgjuara. Pyeta për markën dhe Rakoja më tha:

- Janë ekstra, japoneze!

Ai i blinte ato me okë dhe na i fuste neve për orë.

- Zgjidh një dhe unë po të siguroj, - thoshte Rakoja, - se, po të doli e mirë, atëherë nuk ka mortje kurrë, student. Po s'doli gjë, s'kam ç'bëj, brenda s'jam. Unë nuk detyroj njeri të blejë me zor.

- Sa kushton? - i them.

- Një dollar (25 lekë), - m'u përgjigj ai. Po për studentët ka dy lekë skonto, 23 lekë.

Pas një pazarllëku ia mora për 20 lekë; po në fakt ai fitonte 15 lekë mbi njëzet. I bleva orës edhe një zinxhir të hollë dhe për disa javë me radhë e futja dhe e nxirrja me lezet nga xhepi, e shikoja sidomos në klasë në orët e mësimit. Po kjo «mburrje» nuk vazhdoi shumë.

- Më mbeti sahati, - i thashë Selamiut.

- Jepi ujë, - ma ktheu ai. E bëre hesap!

Për ta ndrequr atë kumborë, çdo ditë pagova gjysmë leku, kështu që, brenda 40 ditëve, vdiq sahati dhe ia vara maces. Kjo është historia e sahatit tim të parë.

Kur kishim për të blerë ndonjë këmishë për të qenë, ndonjë palë çorape o ndonjë kravatë, shkonim te dyqani i Kajnos. Ose kur blinim me shokë ndonjë çikë djathë kaçkavall o ullinj të mirë duhej të shkonim te Rrota. Atje, afër Rrotës, ishte një restorançinë e qelbur, ku hanin disa nga shokët tanë. Ishte restoranti i famshëm i Karamankës, një burrë i shkuar, jo i keq, zemërmirë, por që pinte gjithë ditën dhe, kur mbyllte restorantin, bëhej tapë, dilte rrugës për në shtëpi dhe bërtiste me sa kishte në kokë

- Unë jam Karamanka, s'ka si unë! Poshtë Turtujt, poshtë Ballaurët! - e të tjera sharje kundër pasanikëve.

Unë shkoja shpesh në dyqanin e vëllait të Ymer e të Xhavit Dishnicës, me të cilët ishim bashkënxënës. Ata e kishin dyqanin në pazarin e kuajve dhe atje njiheshim edhe



me fshatarë. edhe me çirakë të zanatçinjve, shokë tanë të njn-toshe. I pyetnim për shumë gjëra. se ishitn kuriozë, donim diçka të vërtetonim riga ato që mësonim në lice tubi jetën e proletarëve dhe të fshatarëve.

U njoha kështu i -ne disa muratorë. kushërinj të usta. Lekos e të Mihal Dhimës. miqtë e familjes sonë në Gjirokastër. U shkoja shpesh në shtëpi dhe u miqesova me ta. Ishin të varfër si usta Lekoja, por të dashur, të thjeshtdlie plot urrejtje për agallarët dhe zengjinët. Këta muratorë nuk gjenin kurdoherë punë dhe shumë herë. kur kaore ioja riga pazari, i gjeja në trotuar tek bisedonin me mistri në lhepin e futës.

- Djalë, - më thoshte një plak prej tyre, me origjinë riga Orgocka, - kjo që bëjmë ne është një jetë qeni, kurse të tjerë notojnë në flori.

Më pëlqenin shumë këta muratorë, ndoshta pse doja A'lihalin, por edhe vetë ata ishin të njerëzishëm, të donin, edhe pa të njohur kush ishe. Përballë kësaj bujarie e thjeshtësie më ka mbetur në mendje qëndrimi i disa shokëve të klasës riga Korga (më të shumtët pr ej tyre ishin qytetarë), djem të të pasurve, por edhe të mikroborgjezisë, të cilët s'të ftonin asnjëherë jo vetëm në shtëpitë e tyre. por rrallë shoqëroheshin me ne edhe në r rugë. Kurse punëtorët e Korgës ishin brumë tjetër dhe dashuria për ta shtohej vazhdimisht tek unë. E ndieja veten afër tyre që në bankat e Liceut të Korçës, që në vitin 1927 kur vajta për herë të parë në këtë qytet, i cili la mbresa të pashlyeshme n ë. Letën time shpirtërore. Më vonë, pas disa vjetësh, kur do të kthehesha në Korcë si mësues, të gjitha këto përshtypje, këto ndjenja, këto mendime, do t'i kisha tnë të qarta, më të klasifikuara në kokë.

Ne nuk shëtitnim vetëm në bulevarde. por dilnim edhe rreth qytetit. Ngjiteshim shpesh në Shënthanas. një bregore me disa pemë të rralla dhe me një kishë të vjetër në majë, afër së cilës qe një çezmë. Nga Shënthanasi qyteti dhe fusha kishin një patnj- shumë të bukur. Rrinim atje mbi bar ose në muret e kishës dhe njiheshim riga larg in- tè gjitha qoshet e Korçës, e cila shtrihej përpara si në pëllëmbë. Andej zakonisht venim për në Shëndëlli, një tletër bregore në fund te qytetit. Ishte dhe kjo një kodër dminuese, me akacie dhe prapë me një kishë të vjetër në majë. Te gjitha majat dominuese i kishte zaptuar priftëria.

Në Sil zakonisht ngjiteshim riga bulevardi. Atje Ei,triheshim në, bar nën hije dhe soditnim sidomos fushën, fshatrat. Debojën dhe fundin e bulevardit. Në këto kodra tnerrnim lexonim edhe libra, tekste mësimore ose r ornane. Nganjëizerë shkonim që këndej edhe në fshatin Barç. Në Shënthanas e në Shëndëlli ngjiteshin zakonisht studentët. nxënësit e shkollave dhe qytetarë të tjerë, por stdomos ditën e festave të emrave të këtyre dy «shenjtorëve», ngjiteshin edhe gra me mesha në duar dhe vajza të reja. Në raste të tilla atje organizohej një lloj panairi.

`'end tjetër ku shkonim në formë shëtitjeje ishin Drenova dhe Boboshtica, me ujë të ftohtë. me hije të bukura, me mana të kuq që ria pëlqenin shumë, por, për të shkuar atje. duhej të niseshe në mëngjes që të mos haje vapën si në vajtje, edhe në kthtm.

Kurse. kur venite te Guri i Capit dhe në Bozdovec e në Dardhë (një herë kam shkuar në këto vende sa isha student i liceut), ngriheshim thellë-thellë ne mëngjes. Në Dardhë shkohej me një kamion të vjetër. Atje bënim piknik. bukën e merrnim me vele.

Nga të gjitha shëtitjet ruaj kujtime të bukura për ato vende dhe kur vete në Korçë. shkoj i vizitoj. Nostalgjinë e viteve të rinisë e shton më tepër fakti që tash ato ,,anë zbukuruar. janë pyllëzuar e mbushur me pemë, shkon vetura, mes për mes tyre si dhe rreth e përqark.

Ndër vendet tnë të preferuara të miat dhe tee plot kujtime riga jeta e studentit ishin kafja e Pandës. e Shetros, kafja e Bilbilëve dhe një kafene tjetër e vjetër. që tash tnë duket është prishur. se në vend të saj është ndërtuar spitali. Këto vende edhe pse i quanin kafe. nuk ishin për ne si kafenetë e tjera. por si kopshte verore. Atje edhe tnund të porositje një kafe, një llokume o gliko që kushtonin zakonisht një «lopkë», por përgjithësisht liceistët nuk shkonin atje thjesht për kafe. Në këto vende zakonisht ne shkonim të mësonim gjatë javës, sidomos në pranverë dhe në verë, kur përgatitnim provimet e bakalor eatit të parë dhe të filozofisë.

Preferonim kafenenë e Pandës, pse ajo ishte me shumë trëndafila, me gjerdhe të gjelbëruara të ndara si kuti-kuti. Atje kishte shumë pemë, të cilat bënin hije që të freskonin e të çlodhnin, sidomos në zhegun e vapës. Shtriheshim ose në bar, ose kërkonim ndonjë fron a bankë dhe hapnim librat. Kurse përbri kafenesë-lulishte nuk kishte shumë bar e trëndafila, kishte vetëm pemë me hije të dendura dhe ishte më qetë. Kur shkonim atje, ngjiteshim në ballkonin e kafenesë dhe, nën degët e një arre të madhe, mësonim. Atje shërbente Llazoja, Llazo «kapetani», siç i thoshin. Ai ishte një burrë ndonja 40 vjeç, që s'i bëhej vonë ta lante a të mos e lante fytyrën kur zgjohej në mëngjes, rrobat i kishte të vjetra dhe i mbante si mos më keq, këmbët i hiqte zvarrë. Këtë zakon mundet që e kishte marrë nga këpucët që i hiqte osh dlhe që dimër-behar i rrinin copë e çikë. Siç kishte zakon të hiqte osh këpucët, kishte zakon të lëshonte orë e çast fjalë skatologjike.

- Ç'kemi Llazo ! - e pyetnim.

- Ç'të kemi, një m. . . ! Dje i humba dhjetë lekët, m'i fitoi Vasili i Thinës! (Vasili i Thinës ishte shitësi i gazetave franceze nëpër bulevard.) Çfarë do të merrni? na pyeste pastaj Llazoja.

E porositnim të na sillte nga një gliko dhe Llazoja, duke hequr osh këmbët, zbriste poshtë dhe na sillte me një tabaka filxhan kafeje, në një lugë një kokërr të vetme qershie.

- Po na «kanaqeps»! - i thoshim ne me ironi.

- S'dua t'ju prishet oreksi i bukës! - na e kthente Llazoja.

Glikoja kushtonte një «lopkë», domethënë një çerek leku. Korçarët e quanin «lopkë» këtë monedhë se në njërën anë të saj kishte një luan që i përngjiste lopës. Kur ne i jepnim nga një lek Llazos, domethënë një «lopkë» për glikonë dhe tre «lopka» peshqesh, ai nuk të falënderonte, por të thoshte:

- Mënë, sa xhomert studenti! Kot thonë se gjirokastritët lidhin macen kur hanë bukë.

Po kur nuk kishim t'i paguanim as «lopkën» i thoshim

- Mbaje mend, Llazo, ta paguajmë herë tjetër.

Llazoja na përgjigjej

- S'kam mend unë, veçse ta shkruaj në pllakën

e . . . - dhe i binte të pasmes . . . - Mënë, studentët ! Kur qenkeni kripë, ç'më Nani dlíe gliko ! Shkoni or pini ujë në çezmat e Shetros!

Ngandonjëherë, për të qeshur me Llazon, i thoshim:

- Llazo, mu në grykë e kemi qershinë tënde, bjena ore një gliko me çaçanik! (Çaçaniku ishte gliko me arrë, më e shtrenjtë.)

Llazoja atëherë na e kthente:

- Mënë, studentët, na dashkan edhe oreftiko! (Oreftiko donte të thoshte që të hapte oreksin.) Shkoni ore te Nanoja, ku venë Thimaqka i Calës dhe Petraqka i Katros, në doni të hani gliko me çaçanik !

Përballë kësaj kafe-lulishteje ishte spitali i Korçës, dhuratë e «filantropit» Thoma Turtulli. Thomai ishte më pasaniku i Korçës, tregtar spekulator i madh. Ai i bëri qytetit «peshqesh» një bibliotekë, furriçkë dhe regjimi zogist i jepte leje të sillte nga jashtë plaçka tregtie pa taksa e pa doganë, të cilat i sillnin një fitim sa për të bërë 15 biblioteka. Kështu ishte vepruar edhe për spitalin.

Kur Llazoja na sillte glikonë, e pyetnìm:

- Kush e ka bërë këtë spital, o Llazo?

Ai vrenjtte vetullat dhe thoshte:

- Vëra e halesë!

- E or Llazo «kapetani», e shan Thomanë kështu se nuk të dëgjon, - e shpoja unë, i bindur se pas kësaj ai do të tregonte për të njëqindën herë historinë e kësaj nofke që e dinte gjithë Korça. Dhe Llazoja ia niste:

- Çfarë more, a e njihni ju kokën time?! Unë ia kam thënë atij në surrat! Para se të bëhesha garson, isha hamall te Thomai i Turtullit. Tërë ditën ngarko e shkarko thasë. Një ditë u lodha shumë, më kullonte djersa nga mafia e hundës, prandaj u unja dhe drodha një cingare. Thomai më pa

«Hë or, zvarrisu! - m'u hakërrua. - Ç'më pi cingare?».

«Dale, o Thomaqkë, - i them, - se jam lodhur».

«Hë or mbytu e mos folë, qelbanik, çohu e puno!» - më bërtiti Thomai. Mua më erdhi piperi në hundë dhe i thashë Thomait: «S'dua të çohem, o vërë e halesë»! Natyrisht për këtë ai më dëboi, por kush doli më i fituari? Le të krimbet në flori. Tërë dynjaja s'e njeh më për Thoma, por për vërë haleje!

Nganjëherë i bënim Llazos dhe shokut të tifi që e zëvendësonte nga një çikë propagandë, po Llazoja thoshte:

- S'kam kohë unë për ato gjëra! Për ndonjë të sharë dhe për ndonjë të bërtitur më kini mua, po ju, or ju mbylltë, ruhuni nga xhandarët se do t'ju futin në të Tralos (në burg).





Sotir Papakristoja, drejtori shqiptar i liceut, ishte ca i ashpër me ne, studentët, prandaj ngandonjëherë ne ia paguanim këtë sjellje të tifi me greva. Më kujtohet se një herë nuk na lejonin të venim të festonim kujtimin e dëshmorëve të Orman-Çifligut, pse, sipas tyre, ishte ditë mësimi. Oborri i liceut ziente nga protestat. Studentët dërguan delegacion te drejtorët. Më caktuan edhe mua nga klasa jonë. Në krye të delegacionit ishin dy-tre shokë më të rritur, të klasës së filozofisë dhe të matematikës dhe në krye fare ishte Xhelal Rusi. U kërkuam leje drejtorëve që rrinin të dy në një dhomë kundruall njëri-tjetrit. Francezi Kutan mbllaçitej, kurse Papakristoja refuzoi të na jepte leje. Atëherë ne zbritëm në oborr, i dhamë dudat Nisit, shërbyesit të liceut, thyem bravën e derës (pse derën e oborrit kurdoherë e mbyllte Nisi me bravë), dolëm jashtë dhe, dulce kënduar, zbritëm bulevardin «Themistokli Gërmenji» e drejt për në Orman-Çiflig. Drejtori s'na bëri dot gjë, u kënaq me një qortim, pse ishim shumë dhe, po të na dënonte ne të komisionit, e merrte me mend se do të fillonte greva e të gjithëve dhe të tilla manifestimeve ai u ruhej.

- Duhet të mësohemi të sulmojmë në barrikada! na thoshte në raste të tilla Xhelal Rusi, që ne e merrnim me mend se do të kishte lidhje me dikë nga «bolshevikët», siç quheshin me përbuzje nga arhondët e Korçës punëtorët revolucionarë.

Me Xhelalin organizonim edhe «mitingjet» për doktor Zografin. Ky ishte një burrë 55-60 vjeç, i shkurtër dhe i hollë nga fytyra dhe nga trupi. Kishte edhe një mjekër me majë, vishej me redingotë dhe me bombe, me pantallona me vija, kurse ditët e festave vinte një kapelë cilindër. Ishte qesharak dhe ca i lehtë, prandaj si borgjezia e Korçës, edhe autoritetet e vendit, e tallnin. Për të shëruar të sëmurët nuk e merrte njeri. Mirëpo doktori kishte një mani: donte të zgjidhej deputet dhe bile fio dosido, por deputet i opozitës. Ai hiqej dhe në të vërtetë ishte një demokrat liberal, ndjenja këto që i shfaqte haptazi. Doktori kishte maninë e fjalimeve, mirëpo në fjalime rrokulliste edhe shkëmbinj, fio haptazi për Zogun, po për gjithë njerëzit e tifi në Korçë. Kështu që rreth doktorit autoritetet dhe borgjezia kishin bërë karantinë. Ne, studentët e liceut me Xhelalin në krye, herë me shaka e herë me seriozitet, e ndihmonim doktor in të fliste. Kur vinte Dita e Flamurit, sidomos, autoritetet përgjonin se mos dilte doktori e niste nga të tijat. Doktori, nga ana e tifi, këto momente mezi i priste. Pispillosej me frak, me cilindër, me bastun dhe me një dekoratë, që nuk e mba j mend se kush ia kishte dhënë, dhe shkonte drejt ku mbahej mitingu, në ballkonin e shtëpisë së Sugarit, përballë Shëngjergjit. Rojat nuk e linin të hynte brenda, prandaj ai kacafytej me ta te dera. Në atë kohë, në mes të zallahisë, ndërhynim ne, e rrëmbenim doktorin dhe fshehurazi ngjiteshim ca më lart në ballkonin e një kafeneje me bilardo, ku pritnim sa të mbaronte ceremonia zyrtare.. Me të mbaruar kjo, e nxirrnim doktorin në ballkon dhe ky ia fillonte fjalimit. Halli ishte se nuk e linte njeri të fliste, kush fërshëllente, kush bërtiste: «Ujë doktorit!»

Ky kundërpërgjigjej me britma e bot e sha. E gjithë puna kthehej në një të qeshur kolosal. Mirëpo një herË, e mbaj mend si tash, e patëm pisk, pse mend na e shtypën doktorin. Kur zbritëm nga kafja me të, na u qep populli nga pas dhe bërtiste:

- Fjalë doktor!

Po çfarë fjale! DOktor ziu ishte lodhur së shari e së çjerruri në ballkon, i binin djersët, mezi e mbanim nga krahu se mos binte, nga një anë une e nga një anë Xhelali. Mirëpo populli vazhdonte të bërtiste

- Fjalë doktor!

Më në fund e futëm në farmacinë e Lakçes, e rrethuam me studentë, derisa u largua populli.

Më vonë doktori desh na pësoi një fatkeqësi: për pak u mbyt në liqenin e Pogr adecit ! Vëllai i doktor Polenës, edhe ai doktor, u martua, bëri dasmë dhe po atë natë, ashtu të pirë siç ishin, morën edhe doktor Zografin dhe shkuan në Pogradec të vazhdonin ahengun. Ia hipën të tërë varkës dhe u mbytën. vetëm doktor Zografi shpëtoi për mr ekulli.

- S'e gjen gjë paranë kallp! - thoshin korçarët.

Të nesërmen e dasmës, natyrisht, ne, miqtë e doktorit, shkuam në shtëpinë e tij ta uronim që shpëtoi. Por ai ishte edhe komik në kulm. I kishte hipur një të verdhë në fytyr ë dhe ashtu, si kokall që ishte, na doli vetëm me të mbathura dhe me një batanie të vjetër në krahë.

- Shyqyr që shpëtove, doktor! - i thamë.

- Nuk thoni shyqyr që i shpëtoi Shqipërisë një njeri i madh! Ç'e do, - vazhdoi, - unë shpëtova, po dekorata vate, më ra në gjol dhe kjo më ka pikëlluar se nuk gjej dot kopje ta zëvendësoj!

Nga frika doktorit i kishin ikur dhe ato pak tru që kishte.

- Mos u mërzit, - i tha Xhelali, - se kur të marrim ne fuqinë, do të të dekorojmë!

- Këtë e di, - ia priti ai, - por, kur të merrni fuqinë ju, mua do të më ketë mbirë bari mbi trup.





Korça dhe vendet rreth e rrotull saj nuk ishin të bukura vetëm në verë, por edhe në dimër. Në atë kohë,

28 Nëntori, Festa e Flamurit, do ta gjente Korçën të mbuluar me borë. Në dimër populli kishte shumë vështirësi për çështjen e ngrohjes. Drutë ishin të shtrenjta dhe në internat e në shkollë na i jepnin me shumë ekonomi. Sidomos në shkollë kishte ditë që plevitoseshim.

Nganjëherë i thoshim Aleko Turtullit (shok i klasës), djali i Vangjos dhe nipi i Thomait:

- Na sill ca dru nga shtëpia, o «viç i artë», se do t'i ftohesh mamasë, që të ka të vetëm!

«Viç i artë» ishte nofka e përshtatshme për atë djalë bullafiq, që rritej të trashëgonte pasuritë e Vangjos, të Thomait dhe më vonë, kur u martua, edhe të Lakos!

Mirëpo, nuk i trashëgoi dot, për arsye të Luftës sonë. Ai nuk doli hapur kundër nesh, por, kur u vendosën taksat e luftës për tregtarët e mëdhenj, natyrisht, për Turtujt nga të cilët kishte ngelur vetëm Lekoja, këtij iu caktuan

disa miliona. Alekoja pagoi një pjesë, kurse për tjetrën përpëlitej, bënte be e rrufe që nuk kishte më, po nuk e besonte kush. Kur po afrohej afati dhe në rast se nuk

do t'i paguante, do të shkonte drejt e në burg, më kujtohet që erdhi në Tiranë dhe kërkoi të piqej me mua, të më «qante hallin» si bashkënxënës që kishim qenë. I thashë:

- Leko, paguaja shpejt paratë popullit dhe shtetit, ndryshe nuk do të shpëtosh nga burgu!

Korça nën borë kishte bukurinë e saj, sidomos për ne, të rinjtë, që na vlonte gjaku. Veçanërisht ditët e para të borës ishin plot gjallëri në qytet. Lufta me topa bore fillonte që në oborrin e internatit, vazhdonte rrugës kur shkonim me radhë në shkollë dhe mbaronte në oborrin e liceut. Keq ishte në dimër kur frynte «Morava», pse bënte një i ftohtë i hidhur që të karkalloste, siç themi ne, gjirokastritët. Midis kaq e kaq episodesh nga lojërat dhe zbavitjet tona në ditët me borë më kujtohet edhe një rast kur në një shesh pranë liceut nisëm të bënim tre-katër njerëz prej bore. Në fillim kjo nisi si një zbavitje e zakonshme, por pastaj dikush gjeti një kapelë të vjetër xhandari, të tjerë sollën borsalina të vjetra e jelekë të mykur, u sajuan ca lloj spaletash e armësh prej drusi: u gjetën rripa të trashë, tespihe e nishane, u mbështollën këmbët me llastika e teneqe të hedhura e, na dolën ca koqe «nëpunësish» të dhjamur e «xhandarësh», të cilët vërtet prej bore, por s'u linin gjë mangët për nga grotesku nëpunësve të lartë e xhandarëve tipikë të regjìmit.

Edhe qeshnim, edhe i shkelnim syrin njëri-tjetrit e shpejt e shpejt «u ngrit në këmbë» edhe kreu i kësaj tufe kukullash prej bore, një biçim burreci me një kurorë leckash mbi kokë, për ta bërë më të qartë aludimin me mbretin. Loja mori përmasa të ndjeshme, nisën të mblidhen të r inj të liceut e të mëhallëve rrotull, filluan shpotitë e thumbat dhe, ca për të mos lënë shteg që t'ia behte xhandarmëria, ca për ta çuar lodrën gjer në fund, u lëshuam mbi kukullat prej bore dhe ua këputëm kokat e krahët e ua rrëzuam nishanet.

Historia e kësaj loje ra erë, nisën të hetojnë se kush mori pjesë dhe a ishte e gjitha kjo një tallje e hapët ndaj njerëzve të regjimit, por s'nxorën gjë në shesh. Ndonjë «teprim» në veshjet e «zbukurimet» e kukullave prej bore e justifikuam me traditën e karnavaleve, të cilat në Korçë ishin shumë të përhapura dhe organizoheshin çdo vit. Në karnavalet merrte pjesë i gjithë qyteti, imitoheshin me lloj-lloj maskash e marifetesh të mirë e të ligj, por, kuptohet, në shenjë të humorit e të groteskut popullor viheshin sidomos pasanikët megalomanë e cingunë të qytetit, nëpunësit batakçinj, elementët e degjeneruar dhe gjithë soji e sorollopi i tyre. Populli i thjeshtë në ditët e karnavaleve edhe zbavitej, por, mbi të gjitha, gjente rastin të shfrente urrejtjen e neverinë e tij ndaj atyre që e mashtronin dhe i pinin gjakun.

Pikërisht me këtë zakon e lodër popullore u mbrojtëm kur na thirrën kujdestarët e na pyetën për njerëzit prej bore, dhe ngaqë nuk nxorën dot gjë në shesh, çështja u mbyll me një qortim e me «këshillën» që «karnavale të mos bëni më me dëborë, ndryshe do të përjashtoheni nga liceu». Ky ishte i vetmi «incident» në dimrat e paharruar korçarë, natyrisht pa folur për ato raste kur ndonjëri- tërhiqej nga «fusha e betejës» me ndonjë rrufë ose ftohje të mirë, që e mbërthente dhjetë-pesëmbëdhjetë ditë në shtrat.

Por borës nuk donin t'ia dinin gratë e Korçës, të cilat ishin për t'u lavdëruar. E kam fjalën për pastërtinë. Ato dimër-behar çdo gjë e mbanin pastër, shtëpinë, jashtë shtëpisë (oborrin dhe parapor tën në rrugë) veten dhe familjen e tyre. Të hyje në shtëpitë e korçareve, do t'i gjeje të pastra, sobalkat me çulle, rrugicat të shtruara me qilimka «pe shkoxce» që i bënin vetë me avlëmende, perdet në penxhere nuk mungonin. Të shtunën, në çdo stinë, çdo grua korçare do të bënte pastrimin e përgjithshëm të shtëpisë, të oborrit, të paraportës, ndërsa burrat bënin pazarin. Të nesërmen, të dielën, do t'i shihje të gjithë të pastër, të krehur; pleqtë e plakat venin në kishë, të tjerët bënin vizita te njëri-tjetri, kurse çupat në mëngjes dhe pasdreke ose dilnin te pr agu i portës, ose sliëtitnin në bulevard nga katër, nga pesë, të veshura me fustanet e tyre më të bukura dhe të zëna nga krahu njëra me tjetrën.

Në Korçë, dhe kjo nuk ngjiste në ndonjë qytet tjetër të Shqipërisë në atë kohë, kishte bandë muzikore, kishte dhe disa orkestra që të dielat luanin në disa lulishte, sidomos në kafen e Bilbilëve në fund të bulevardit dhe te kafja e Pandës. Por kishte dhe grupe të rinjsh me kitara që formonin kore të vogla dhe dilnin natën, i binin kitarës dhe bënin serenata, në rrugë o nën penxheret e shtëpisë së ndonjë vajze. Ishin të gjithë korçarë, njerëz të mirë; zanatçinj artdashës. Ata këndonin këngë





patriotike dhe dashurie dhe më të mirët prej tyre aktivizoheshin në grupin artistik «Lira» që në ato vite ishte shumë i njohur në Korçë e jashtë saj. Një pjesë e mire e djemve të atyre viteve, si Jorganxhiu, Moskoja e të tjerë, e ruajtën dhe e vazhdojnë edhe sot traditën e grupit «Lira». i cili, ngaqë pjesën më të madhe të këngëtarëve amatorë i ka të moshuar, tash quhet «Kori i pleqve».

Kur shkoj në Korçë, edhe une, edhe ata gëzohemi që piqemi së bashku. Ata organizojnë mbrëmje, ku marr pjesë edhe une dhe, pas koncertit që japin per nderin tim, fillojmë muhabetin per kohët e para, ndërsa të rinjtë dhe të rejat kërcejnë përpara nesh të lumtur e të gëzuar per ditët plot punë dhe bare që u krijoi Partia.

Vitin e pare të shkollës në Korçë e mbarova me sukses. Kalova në klasën e pare të liceut. Dëftesën e kisha të mire, me mensionin kënaqshëm. Mensioni ishte vlerësimi i punës së nxënësit që bënte vetë drejtori francez i liceut në dëftesë. Isha shumë i gëzuar. Ne, pasi merrnim dëftesën, rrinim edhe disa ditë dhe pastaj niseshim per në shtëpi. Ushqimi na pritej në vere, në internat qëndronin vetëm ata që ishin «muhaxhirë», ose që s'kishin fare familje. Këta zakonisht ishin shokët nga Kosova, disa nga Veriu dhe ata që vinin nga shtëpitë e jetimëve. Gati të gjithë ne që vinim nga Jugu ktheheshim në shtëpitë tona per pushime, që vazhdonin deri në vjeshtë, kur rihapej liceu. U nisëm me kamion per në Gjirokastër, duke ndjekur përsëri rrugën e Përmetit. Prisja padurim sa të arrija në Gjirokastër, pse më kishte marre malli per xhaxhain, anenë, Sanon, qytetin tim të lindjes.

Gëzimi në familje ishte i madh, pse u vajti djali i vetëm. Ç'të më bënte më pare aneja per të më kanaqepsur një çikë! Edhe xhaxhai nga ana e tij bëhej copë, shkonte dy-tri her ë në pazar, blinte mish, zarzavate, sheqer etj., pse aneja duhej të na bënte nga ndonjë ëmbëlsirë, ose të na hollonte ndonjë byrek me djathë, që une e haja shumë. Xhaxhai nuk mungonte të më jepte edhe ndonjë lek si para xhepi, nga ato të pakta që kishte dhe që i mbante në një çantë me dy-tre xhepa, e që mbylley me një suste që kërciste. Në çantë ai i ndante të hollai pesëlekëshet veç, njëlekëshet veç, gjysmëlekëshet veç, edhe «groshet» veç. Ditët e para të pushimeve, nga mal: që e kishte marre per mua, ai m'i jepte lekët pa ia kërkuai Kur kalonin disa javë, atëherë duhej t'ia kërkoja dhe ai më jepte, duke më thënë vetëm: «Mos prish shumë» (Une nuk prishja veçse e shumta një lek në dite.) Por kur kalonte muaji dhe i kërkoja lekun e zakonshëm, mjepte me zor, veç ma jepte, duke e shoqëruar me fjalët «Ma rrope lëkurën!». Kur hynte muaji i dytë, duhej edh, ndërhyrja e anesë që t'i nxirrja xhaxhait ndonjë lek ng çanta. Ai nuk ishte aspak i kursyer, por me të vërtet, nuk kishte, ishim shumë hollë ekonomikisht.

Gjatë pushimeve. në Gjirokastër ne organizonim shëtitje me shokë. Çdo mëngjes dilja dhe me radhë u bëj; vizita në shtëpi shokëve dhe kushërinjve, kudo, në çdi mëhallë që jetonin. Më pëlqente shumë kjo gjë, por edhi kushërinjve e familjeve të shokëve u vinte mire. Pasdreki zakonisht nuk flija, por rrinim në minder poshtë në hajat nën shkallë. se bënte fresk dhe, kur nxeheshim, nxirrnin ujë me kovë nga stera, freskonim këmbët ose u hidhnin kokës dhe ,gjoksit nga një kovë ujë. Aneja thoshte:

- Enver, mos e harxho shumë ujin, se na mbarohe stera dhe mbetemi pa ujë, pse edhe di pëllëmbë ujë ka mbetur...

Na isllte bërë zakon që, kurdoherë që hidhnim kovër e thatë në sterë, të parën gjë që do të bënim ishte të matnim sa pëllëmbë ujë kishte akoma. Gjirokastra vuante pëi ujë të pijshëm. Nuk e di në e kam thënë më pare q~ stera jonë. ashtu si shumica e sterave të tjera, mbantE dhe krimba të kuq, prandaj ujin e kullonim me buzël tË bardhë, pastaj e përdornim.

Kur freskohej pasdrekja, dilja në penxheret e odasë së madhe dhe vëreja xhadenë, kur dilnin shokët. Vërejz me një dylbi të vjetër marine, të hollë. Kur ishte e mbyllur, ajo ishte ndonjë pëllëmbë e gjatë, po bëhej tri pë11ëmbë kur e hapje për të parë. Aio hapej me tri faza dhe çdo pjesë futej njëra tek tjetra kur mbaroje punë. Këtë dylbi, që kërciste si revolver kur e mbyllje, na e kishte dhënë nëndajkoja.

Në pushime, në Gjirokastër zhvillonim edhe aktivitete kulturore, riorganizonim orkestrën, luanim pjesë teatrale, komedi të Molierit etj., organizonim kore labçe dhe lexime librash. Librat edhe ne pushime unë nuk i hiqja nga dora. Sidomos romanet në frëngjisht i për pija. Muajin e fundit të pushimeve hapja dhe librat e shkollës dhe ambientohesha me mësimet e klasës së parë që do të vazhdoja. Librat shkollorë zakonisht i huaja nga Aqifi dhe nga Selamiu, që ishin një klasë më lart nga unë.

Kur do të niseshim në vjeshtë për në Korçë i thashë anesë të më bënte një ëmbëlsirë per shokët e mi të dhomës, si Rasimin e të tjerë, që s'kishin familje. Aneja më kënaqi, duke rnë bërë një tepsi plot me llokume të shkrifëta. Xhaxhai, si merakçi që ishte, më bëri një teneqe tek usta Maloja, e solli, i vuri aneja me radhë brenda dhe xhaxhai përsër i e mori teneqenë plot me llokume dhe e mbylli te Malo teneqexhiu me kallaj. Rasimi, Kel Gashi e të tjerë, u gëzuan shumë kur ua dhashë.

- Si lum ti që ke një nënë kaq të mirë që mendon dhe për ne pa nënë, - më tha Rasimi. - Kur t'i shkruash e falëndero nga ne dhe i thuaj se e përqafojmë, si djemtë e saj.

Nuk mungova t'i shkruaja anesë të falat e shokëve të mi! Kur isha nisur për pushime në Gjirokastër, i kisha thënë Rasimit: «Hajde me mua në Gjirokastër t'i kalojmë së toku pushimet në shtëpinë time». Ai më falënderoi, por nuk deshi, ndoshta që të mos na bëhej bar rë dhe se ishte «i rrjepur» i shkreti. Rrobat i kishte të vjetra, një këmishU kishte dhe, kur lante atë, vishte xhaketën mbi trup. Në dimër kishte një pallto të vjetër, që e ngrinte jakën kurdoherë për të ruajtur grykën nga të ftohtit. Kasketa e Rasimit ishte poemë: Tabani i saj ndriste nga djersa dhe nga dhigla e leshrave. Internati u jepte këtyre shokëve pa familje vetëm nga një këmishë dhe nga një pelerinë për dimër, të hollë, të zezë dhe deri mbi gju.



Filluam vitin e dytë të shkollës në Korçë, tash në bakalor eat, klasa e parë (première partie). Bakaloreati i përngjet maturës së sotme, por matura e sotme jepet një herë dhe mbaron brenda një viti, kurse në Liceun Francez të Korçës bakaloreati jepej në dy vjet, dy matura si me thënë (première partie et deuxième partie), të dyja të r ënda, të dyja vendimtare. Po fi fitoje të dyja, atëherë quheshe se kishe mbaruar liceun dhe kishe të drejtë të hyje në çdo universitet të Francës dhe të të gjitha vendeve të tjera të Evropës. Kjo ekuivalencë e liceut tonë me licetë e tjerë të Francës u fitua pas shumë përpjekjesh nga ana e profesorëve francezë, sidomos nga drejtori i asaj kohe Baji Komti. Ky ishte një sukses i madh për Liceun e Korçës.

Gëzimi im ishte i madh që u poqa përsëri me shokët

e internatit dhe të klasës. I tregonim shoqi-shoqit përshtypjet e pushimeve, i thoshim njëri-tjetrit çfarë romane kishim lexuar dhe cilat pr ej type na kishin pëlqyer. Me shokët e klasës kam shkuar kur doherë mirë. Ishim një klasë pak a shumë e bashkuar, por nga mësimet qemë n 1e disnivele të ndryshme. Kishte shumë të mirë, si Hamit Kokalari, Selman Riza, kishte edhe nga ata që mezi kaluan ose ngelën. Në klasë kishim edhe një vajzë, e vetmja dh e e para vajzë në lice. Më vonë, pasi mbarova unë, erdhën dhe të tjera. Korça, megjithëse njihej si qytet përpar, imtar, për sa i përket ar simimit të vajzave ishte më prapa se Gjirokastra. Në Liceun e Gjirokastrës kishte edhe vajza. Bile edhe e vetmja nxënëse e Liceut të Korçës, ishte nga Gjirokastra, nga Libohova, çupa e një doktori.

Një vëlla e kishte në klasën e filozofisë. Ishte e lezetshme, e zgjuar, po nuk shkëlqente në mësime, s'linte dy gurë një mbi një, vervele e bënte klasën, ua nxirrte trutë një shokut tonë nga Gjirokastra dhe një beu elegant. Në fakt ajo me të gjithë këta tallej. Fillimisht ua zgjaste e i sillte vërdallë, paataj s'ua vinte më veshin as këtyre, se ia filloi dashuriçkës me profesorin tonë të fizikës dhe të kimisë, Sen Zhënenë, për të cilin do të kem rastin të flas më poshtë. Beu elegant dhe Aleko Turtulli ishin arhondë, prandaj s'na hahej muhabeti me ta. I pari e fliste lirshëm frëngjishten (babai i tij ishte ministër i Jashtëm në ato kohë), kurse i dyti ishte nga më të dobëtit e klasës. Kristo Fundoja e disa korçarë të tjerë, si shokë ishin të ftohtë, por në mësime venin mirë, sidomos Fundoja ishte nga të parët në matematikë.

Përveç profesorëve të mëparshëm, për klasën tonë erdhi edhe një i letërsisë frënge, që quhej Maraval. Ai ishte i zoti, por një fodull i madh, kurdoherë e mbante kokën lart dhe hundën përpjetë. Dimër-behar ai hynte me shall në qafë, në dimër të leshtë, në behar të mëndafshtë dhe njërin nga cepat e shallit e hidhte pas krahëve. Maravali rrallë e tek qeshte, ose më mirë buzëqeshte, si duket e kishte adoptuar si pozë për ne, nxënësit, në shenjë autoriteti. Ne e këshillonim shoqen e klasës të bënte ndonjë shaka me të, sa t'i merrnim erën, por ai nuk lëvizte nga e tij.

- S'kam ç'bëj më, - na thoshte shoqja, - veçse të vishem si klloun.

Maravali, kur na bënte komentet e teksteve, mbante kurdoherë përpara çantën e tij të fryrë, nxirrte një libër «misterioz» dhe fliste si bilbil. Analizat e tij ishin të thella, ne përfitonim, por donim të dinim çfarë ishte ai libër. Atëherë vumë shoqen të bënte zbulimin. Më kot. Më në fund u ça rrethimi. Shoqja zuri miqësi me të zonjën e shtëpisë ku jetonte profesori dhe hyri në dhomën e Maravalit, mori titullin e librit, adresën e librarisë, por edhe të disa librave të tjerë, që kishin modele të trajtuara të temave të ndr yshme letr are.

Një shoku ynë i klasës i porositi këta libra te babai i tij në Francë dhe ne i shtimë ata në dorë. Një ditë Maravali e ngriti atë të komentonte një tekst dhe ai, ngaqë e kishte mësuar përmendsh komentarin, ia filloi siç ishte në njërin nga ata libra. Maravali e dëgjonte me sy të shqyer, skuqej, i binin djersë dhe e shikonte me vërejtje shokun tonë. Kur ky mbaroi dhe

e tha mësimin në mënyrë të shkëlqyeshme, Maravali i vur i notën 9. Notat në lice numëroheshin me 20, domethënë 20-a e asaj kohe ishte barazi me 10-ën e tashme. Shoku ynë mori kështu një notë të pakalueshme. Me fjalë të tjera, Maravali e kuptoi që libri i tij «misterioz» u dogj dhe e zhduku nga çanta e tij, nuk e sillte më në klasë. Mir ëpo ne sollëm edhe të tjerë nga ata libra, pse ishin shumë të mirë, na ndihmuan, prandaj më në fund, deshi s'deshi, ai na i rekomandoi vetë ata dhe të tjerë.

Për të mësuar letërsinë franceze ne përdornim tre autorë, Emil Fagetin, Lansonin dhe Brynëtierin. Mua më pëlqente më shumë Lansoni dhe një autor tjetër, i cili ishte më konciz në definicione, kishte citate të veprave, ishte edhe i ilustruar mirë.

E vërteta është se Maravali na ndihmoi shumë të pasuronim njohuritë tona në letërsinë franceze dhe si domos në atë të shekullit të 19-të dhe të fillimit të shekullit të 20-të.

Unë vazhdova të lexoja me etje Balzakun, i cili më pëlqente shumë, pse në romanet e tij, në atë kohë, kur i këndoja, shihja të përshkruheshin aq bukur tipa njerëzish që kishin shumë gjëra të ngjashme me njerëzit që njihnim në jetën tonë të përditshme, sidomos të fajdexhinjve, të gënjeshtarëve, të pasanikëve dhe të njerëzve të thjeshtë e të varfër. Te Balzaku më pëlqen te gjuha e tij e pasur dhe tema në përgjithësi e ndërtuar me mjeshtëri. Më vonë unë do ta kuptoja si duhet rëndësinë e madhe të «Komedisë njerëzore», kritikat e saj therëse ndaj borgjezisë dhe se si Balzaku, duke u nisur nga pikëpamjet e tij monarkiste, arriti të bënte një demaskim kolosal dhe real të borgjezisë franceze.

Shatobrianin, po ashtu, e kam kënduar me kujdes, gjithashtu, Alfred dë Vinjinë dhe Lamartinin. Shumë vjersha të Lamartinit i mësonim përmendsh, sidomos «Liqenin». Simbolistët, si Malarme, nuk më pëlqenin dhe nuk i kuptoja. Kurse Verlenin dhe Rembonë i këndoja me qejf. «Les fleurs du Mal»* *(«Lulet e së keqes», përmhledhje poetike.) të Bodlerit i këndonim me kuriozitet, pse ishin ca të çuditshme për ne në atë kohë. Shumë gjëra nuk i kuptonim dhe as nuk mund t'i kuptonim dot ndjenjat e Bodlerit, por, kur lexonim biografinë e tij, arrinim të realizonim se ato ishin ëndërrimet e një poeti të sëmurë. Ne ishim kuriozë, pse disa nga vjershat kishin një shënim: «të ndaluara». Kjo na çudiste edhe për ar syen se ne arrinim të këndonim libra si «La garçonne»* *(«Çapkënia», roman i botuar më 1922.) të Viktor Margër itit që ishin më skandalozë per studentët e liceut. Romane të tilla i lexonim fshehurazi, ato na i huanin shokët e jashtëm.

Përshtypje të madhe më bënin edhe «Poemat antike dhe barbare» të Lëkont dë Lilës, më pëlqenin shumë sonetet e Heredias, shumë nga të cilat i kam pasë mësuar përmendsh që në atë kohë e disa prej tyre i kujtoj edhe tani.

«Zjarri» i Barbysit ishte një nga romanet që më kishte pëlqyer shumë, pse atje gjeja një përshkrim shumë real të luftës, të mjer imeve dhe të vuajtjeve të ushtarëve dhe të njerëzve, një kritikë të ashpër kundër luftës dhe kapitalistëve që e shkaktonin. Por, nuk arrija të kuptoja si duhet që një shkr imtar kaq serioz si Barbysi të shkruante edhe romane si «Skëterr a». Më von do t'i kuptoja më mir ë këto probleme.

Edhe libri i gjermanit Remark «Asgjë të re nga fronti i Perëndimit» më pati bërë përshtypje.

Është e zorshme të më kujtohen të gjithë librat që kam kënduar në atë kohë, por është edhe e panevojshme të zgjatem, vetëm dua të them se të gjitha këto lexime më zgjeruan horizontin e kulturën jo vetëm mbi jetën dhe mendimet e popullit fr ancez, por më ndihmuan të mësoja më mirë gjuhën franceze dhe të kuptoja dhe të reflektoja më thellë mbi gjendjen e popullit tonë. Me mendjen time të asaj kohe bëja shumë paralelizma e konkluzione.

Në frëngjisht këndoja me ëndje jo vetëm libra të autor ëve francezë, por edhe rusë, si «Lufta dhe paqja», «Ringjallja» dhe «Ana Karenina» të Tolstoit, të cilat më kishin pëlqyer. Kisha kënduar edhe libra të Dostojevskit, si «Vëllezërit Karamazov», «Krim dhe ndëshkim», «Shtëpia e të vdekurve» etj. Këta libra më dukeshin të cuditshëm edhe për faktin se në literatur ën fr anceze nuk kisha hasur në libra të tillë «të rëndë».

Nga literatura angleze kisha kënduar në frëngjisht Shekspirin, Dikensin, Defonë, Lord Bajronin dhe Kitsin.

Te «Verteri» i Gëtes, më kishte pëlqyer shumë historia e Lotës dhe e Verterit dhe më kishte trishtuar fundi i tyre. Nga Shileri kisha lexuar disa drama si «Valenshtajnin» dhe «Pikolominin».

Nga literatura spanjolle kisha lexuar Servantesin dhe «Kasollen» e Ibanjezit, kurse nga ajo italiane «Burgjet e mia» të Peiikos. Me një fjalë, që në atë kohë kisha një ¡de, jo të gjerë natyrisht, të lëvizjes letrare dhe në vendet e tjera të Evropës.

Në matematikë nuk shkëlqeja. Profesor të kësaj lënde kishim një që quhej Dëlor. Ky ishte një burrë I shkurtër, me leshra të verdha, i heshtur, që e mbante më të shumtën e herës gojën mbyllur, për arsye se dhëmbët i kishte të dalë dhe të prishur. Edhe mua, si shumë të tjerëve, dllëmbët filluan të më prisheshin që kur shkuam në Korqë, zunë të na dhimbnin dhe, meqë për te dentisti nuk kishim as të holla, as kohë të venim dhe as kujdes sa duhet, ata morën të tatëpjetën. Thoshin se uji i Korçës i prishte dhëmbët ngaqë kishte shulnë gëlqere. Por për profesor Dëlorin nuk ishte uji i Korçës që ia kishte prishur dhëmbët. Dëlori ishte shumë i zoti në matematikë. Megjithëse e dëgjoja mësimin me kujdes, prapëseprapë, shumë gjëra nuk i kuptoja.

Në detyrat ose provimet në klasë, sidomos kur na jepte teorema për të par, ashtruar, këto i zhvilloja, por problemet i zgjidhja me zor të madh. Kështu që merrja notë të kalueshme, por duke mos lëvizur shumë nga kufiri i notës së kalueshme dhe të pakalueshme, domethënë 10-ës (mbi 20-ën kurdoherë). Kishte në klasën tonë shokë të zotë në matematikë, si Kristo Fundoja që e kam përmendur (e që bënte çdo ditë, dimër-behar, dush të ftohtë), Hamit Kokalari, Kiço Karajani, i cili mburrej duke thënë se kur ishte në Gjirokastër, mamaja i jepte çdo mëngjes të hante nga 20 kokrra vezë. «Pse haje 20 vezë, e ngitnim ne Kiçon, prandaj të janë përveshur buzët», dhe e thërritnim «buzaç».

Kurse gjeometrinë nuk e kisha aq të rëndë si matematikën, ajo ma përmirësonte ca notën. Kur filluam të mësonim gjeometrinë deskriptive, atje e kisha më shumë zor sesa në gjeometrinë plane.

Në fizikë dhe në kimi kishim profesor Sen Zhënenë (Saint-Genez). «Shenjt» e kishte emrin, por ishte shejtan. Atij i vinte nga Franca edhe një gazetë me titull «La croix». Ishte veç njeri shumë i mirë, i zoti shumë, i qeshur dhe mjaft i hapët me ne. Ai na bënte shaka dhe ne kurdoherë e respektonim dhe e donim. Sen Zhëneja kishte një fytyrë të gjatë dhe të hollë, hundën si të shkabës, dhëmbët të bardhë dhe të mëdhenj, shalët të gjata. Ai ishte nga Gaskonja. Ne që kishim lexuar Edmond Rostandin, dhe «Siranonë»* *(«Le Cyrano de Bergerac».) e tij, kur Sen Zhëneja ishte në qejf i thoshim:



«...CEil d'aigle, jambes de cigogne Moustache de chat, dents de loup Nous sommes les Cadets de Gascogne, De Carbonne, de Casteljaloux*. *(«...Me sy shqiponje e këmbë lejleku

Me mustaqe maçoku e dhëmbë ujku

Ne jemi kadetët e Gaskonjës,

Të Karbonës, të Kastelzhalusë.)



Ai qeshte në mënyrë shumë simpatike dhe na thoshte:

- Ju keni harruar një varg! - të cilin ne e linim apostafat:



Bretteurs et menteurs sans vergogne»*. *( Shpatarë e gënjeshtarë pa turp»)



Sen Zhëneja na bënte për të qeshur, pse, kur na ngrinte në dërrasën e zezë, herë rrinte ulur, herë në këmbë dhe, për të na korrigjuar gabimet që bënim, kur ishte ulur, merrte nga një copë shkumës dhe qëllonte në dërrasë nga vendi ku rrinte. Ne e merrnim vesh se kishim gabuar , e ngrinim copën e shkumësit, ia vinim përsëri afër dhe shkonim në dërrasë e kështu vazhdimisht kur na korrigjonte. Kur ishte në këmbë, meqë i kishte shalët të gjata, ai ngrinte këmbën në vend të dorës dhe me majën e këpucës na tregonte në dërrasën e zezë ku ishte bërë gabimi.

Fizika më pëlqente dhe në këtë lëndë isha nxënës i mesëm, kurse kimia më dukej abstrakte. Formulat dhe kombinimet e tyre nuk i kuptoja si duhej, prandaj edhe këtu çaloja si në matematikë. Por ashtu si gjeometria në matematikë, në kimi ishte fizika që ma ngrinte notën.

Qeshnim kur ngrihej shoku ynë i klasës Kel Gashi, në dërrasë të zezë. Keli ishte nga Mirdita, në qoftë se s'gabohem, sidoqoftë ishte nga malësitë e Veriut. Frëngjishten mezi e fliste dhe mësimet i kapte me zor. Ishte shok i qeshur e simpatik, tash nuk e di ç'është bërë. E ngrinte profesori dhe i thoshte:

- Thuamë ligjin e Arkimedit! - dhe Keli ia fillonte:

- Un corps plongë dans l'eau, un corps...* *( Frëngjisht - një trup i zhytur në ujë, një trup...) dhe kështu vazhdonte pesë, shtatë herë me radhë. Nuk i kujtohej rasti i ligjit dhe përsëriste si gramafon vetëm fillimin. E kështu qesh ne dhe qesh Sen Zhëneja. Pastaj Keli, që ta ndreqte, kërcente në ligjet e Lavuaziesë dhe kështu bënte një mish-mash të madh. Sen Zhëneja më në fund i thoshte:

- Oh quel gächis!

Ia fillonim përsëri të qeshurit, pse në frëngjisht emri dhe mbiemri i Kelit, të thëna së bashku, duan të thonë «ç'katranosje!», me një fjalë «çfarë rrëmuje!» dhe kjo për çudi i shkonte si gant Kelit, pse ai ishte i hallakatur dhe i parregullt jo vetëm në mësime, por edhe në jetë.

Me laboratorë të fizikës, pa lëre të kimisë, ishim shumë-shumë të varfër, s'kishte ku vente më të varfër. I gjithë liceu kishte vetëm nj ë dollap të vogël në sallën e madhe të katit të dytë, çelësin e të cilit e mbante vetë Sen Zhëneja në xhep, që të mos i hallakateshin edhe ato gjëra të pakta që kishim. Çdo gjë e mësonim nga figurat e librave. Mirë fizikën, po kiminë? E kishim zor.

Shkencat e natyrës më pëlqenin dhe, sido që s'ishin pasioni im, i përvetësoja mirë. Këto na i zhvillonte Brezhoi, derisa erdhi profesor Ligor Serafini. Brezhoi na bënte edhe historinë e gjeografinë, lëndë ndër më të dashurat për mua e në të cilat dilja shumë mirë, isha nga të parët e klasës. Brezhoi gjeografinë na e zhvillonte me shumë detaje dhe unë, që e kisha profesor të vjetër që nga Liceu i Gjir okastrës e kisha marrëdhënie të mira me të, i thashë një ditë:

- Zoti Brezho, edhe kotecët e pulave të Francës po na mësoni në gjeografi! Atij i pëlqeu vërejtja ime dhe qeshi.

Gjuhën anglisht, si gjuhë të dytë, na e bënte «babi Loni», ose Loni Kr isto. Ky kishte qenë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, qe kthyer, nxirrte në Korçë një gazetë me emrin «Shqiptari i Amerikës», pastaj gazeta u mbyll dhe «babi Loni» u bë profesor i anglishtes në lice. Ishte i heshtur, disi i egër, asnjë fije pedagogjie dhe didaktike nuk njihte e nuk zbatonte. Vinte në klasë, hapte metodën, lexonte tekstin, e përkthente dhe me kaq mbaronte. Kur vinte mësimi tjetër, hapte metodën, pyeste ndonjë nga ne, që lexonim tekstin e shpjeguar prej tij., e përkthenim, vinte notën dhe... mbaroi! Ky ishte mësimi i anglishtes. Natyrisht, ne s'mësuam gjë pr ej tij dhe, kur ndonjëri nga mërzia bënte ndonjë çikë zhurmë, «babi Loni» i thoshte:

- Pusho, or ti atje në fund, se përndryshe të bëj aeroplan nga penxher ja.

Por më vonë, kur unë shkova si pr ofesor në Liceun e Korçës dhe me Lonin u bëmë kolegë, konstatova se nuk ishte burrë i keq, ishte njeri i mirë, i drejtë dhe muhabetçi, por pa kulturë dhe konservator në mendime. Ai më vonë nuk na mbështeti në Luftën Nacionalclirimtare, por nuk doli as kundër Lëvizjes dhe Luftës, sig dolën miqtë e tij, Fazlli Frashëri dhe Stavri Skëndi.

Kur afrohej provimi i bakalor eatit ishte një eveniment i rëndësishëm në liceun tonë. Për ne që do të hynim në këto provime, ky ishte një preokupim i madh dhe shqetësim serioz. Muaji i fundit sidomos, ishte më i ngarkuari, pse, përveç që profesorët duhej të mbaronin programet, mbasi nuk dihej çfarë pyetjesh mund të vinin nga Franca për provimet me shkrim për të dy bakaloreatë, nga ana tjetër ne vetë duhej të intensifikonim përpjekjet tona për të mësuar individualisht. E mbi të gjitha, në këto kohë në Korçë fillonte vapa. Ne, internatistët e klasës së parë, rreth 15-20 ditët e fundit që kishim leje para futjes në provime, nuk na pengonin të dilnim të mësonim në natyrë, mjaft që të ktheheshim në rregull në kohën e drekës dhe të mbrëmjes. Kështu që ne, të «prëmierit» dhe të filozofisë, do të na shikoje me libra nën sqetull që në mëngjes herët dulce u ngjitur nga kafja e Pandës, nga Shënthanasi, ose dulce qëndruar nën hijen e plepave të varrezave të myslimanëve.

Provimet e bakaloreatit ishin shumë të rënda. Duke gjykuar sot, unë mendoj se ato ishin shumë më të rënda se matura e shkollave të tjera të asaj kohe edhe se matura e shkollës së sotme. Në lice lëndët ishin shumë të zgjeruara dhe të ngarkuara, profesorët ishin shumë ekzigjentë dhe notat i kishin të shtrënguara, sidomos në provimet e fundit. Duke pasur parasysh se provimet jepeshin gati të gjitha në frëngjisht, ato bëheshin akoma më të rënda. Përveç kësaj, nxënësit në kohën tonë nuk kishin ato lehtësira të të mësuarit që kanë sot. Metoda e të mësuarit ishte diçka empirike, jo e orientuar nga profesorët. Ata asnjë ndihmë nuk u jepnin nxënësve jashtë 45 minutave të orës së mësimit, asnjë seminar nuk bëhej në kohën tonë në shkollë. Një gjë e tillë as që njihej.

Në klasën e parë për lëndët kryesore ne kishim dy lloj tekstesh: tekstin e plotë të lëndës, e cila zhvillohej gjithë vitin, dhe një përmbledhje, prëcis të vogël të tekstit. Prëcis-ja ishte diçka shumë e mirë, e bërë po ashtu nga autorë kompetentë të materialit. Këto aide-mëmoire*, *( Frëngjisht - ndihmëse kujtese.) siç i quanim, na ndihmonin shumë, sidomos ata që gjatë vitit mësonin sistematikisht. Kishte shokë që në fund mësonin vetëm mbi këto prëcis, bile i mësonin edhe përmendsh.

Pyetjet për provime, natyrisht, ishin të panjohura jo vetëm nga ne, studentët, gjë që është e natyrshme, por edhe nga profesorët. Gjatë vitit ne nuk orientoheshim sistematikisht me formulime pyetjesh që të ishin pak a shumë të parapërgatitura. Profesorët na pyetnin gjatë vitit, natyrisht, në mësime, por ato që na bënin ishin pyetje të zakonshme, të rastit, jo të plota, jo si duhet të sistemuara. Të gjitha këto dhe atmosfera solemne, kur fillonin provimet, i bënin ato shumë emocionante për ne.

Duhej të futeshim më parë në provimet me shkrim, pastaj në provimet me gojë. Në rast se kalonim me shkrim, kishim të drejtë të hynim në provimet me gojë. Në rast se ngeleshim me shkrim, duhej t'i jepnim provimet në vjeshtë. Por edhe në rast se mbeteshim vetëm me gojë, prapë duhej t'i jepnim provimet me gojë në vjeshtë. Me shkrim jepnim gjuhën shqip, gjuhën frëngjisht, matematikë-gjeometrinë dhe fizikë-kiminë.

Ditëve të provimit na dridheshin këmbët, na dukej sikur të gjitha i kishim har ruar, ndienim një boshllëk të thellë në stomak. Provimet i jepnim në sallat e mëdha të katit të dytë të liceut. Në çdo bankë rrinim nga dy veta, por në bankën më pas nuk rrinte njeri, pra një bankë kishte nxënës, tjetra më pas jo, që të mos shikonim nga njëri-tjetri. Nuk e mbaj mend mirë nëse letrën e merrnim me vete apo na e jepnin, por kur hynim në sallë të gjitha letrat vuloseshin me vulën e drejtorisë. Asgjë nuk duhej të kishe në bankë të pavulosur. Asnjë libër nuk duhej të merrje. Ndalohej kopja, përndryshe, po të të zinin, të nxirrnin nga provimi dhe mbaroje.

Kur niste provimi, hynin në sallë drejtori me profesorin dhe në mënyrë solemne hapej zarfi i pyetjeve. Zakonisht ishin dy pyetje, nga të cilat mund të zgjidhje kë të doje. Më kujtohet, ne rrinim si të ngrirë dhe në sallë nuk dëgjohej vetëm se çjerrja e zarfit nga ana e drejtorit. Kur ai niste të diktonte pyetjet, penat tona fillonin punonin. Pasi merrnim pyetjet, atëherë ngrinim kokat, shikonim rreth e rrotull njëri-tjetrin. Ca ishin të gëzuar, ca të menduar, ca të hutuar, ca me sy në bankë, ca me sy në tavan, ca shikonin nga penxherja për t'u frymëzuar; disa fërkonin duar t nga kënaqësia, disa të tjerë shikonin me zili ata që fërkonin duart. Më vonë i bëheshin shoku-shokut pyetje të heshtura me kokë: «Cilën zgjodhe, pyetjen e parë apo t° dytë?», ose prapë me kokë «Si dukesh, të ecën apo jo?». Përgjigjet, po ashtu në heshtje, jepeshin sipas terezisë, po e kishe mirë punën, pra, po i dije, i jepje shenjën shokut për të mirë, në të kundërtën, varje kokën. Në pr ovimin e matematikës bënim orvatje të kujdesshme për t'u marrë vesh të paktën për rezultatin e afërt të problemit dhe këtë e bënim me anë të gishtërinjve, sidomos kur ishte fiala për numra. Kur dorëzonim letrat dhe dilnim, atëherë me njëri-tjetrin verifikonim zgjidhjet që u kishim bërë problemave dhe trajtimin e hartimeve. Shokët e vitit të dytë të bakaloreatit, pra ata të filozofisë, me të cilët ne shkonim e i verifikonim, na inkurajonin «e keni bërë mirë; sikur të vinit edhe këtë, do të ishte akoma më mirë»; «si e mendoj unë do të marrësh notë të mirë» etj. Këto ishin inkurajime dhe ngushëllime të më të rriturve, gjë që do ta bënim edhe ne në vitin tjetër, kur të shkonim në filozofi për shokët që vinin në të parin.

Pasi mbaronim pr ovimet, vinte pr itja në ankth, bëheshin supozime. Me zor në këto ditë zinim libra me dorë, vinim rrotull rrugës së liceut mos shihnim ndonjë profesor. Kur ai dilte, ne e përshëndetniln dhe vinim re fytyrën e tij, në rast se ai na buzëqeshte, neve sikur na ngrohej zemra. Cipon e kishim si barometër «të kohës së mire, o të kohës së keqe».

Më në fund drejtori na komunikoi rezultatet. Unë kalova mirë në të gjitha, në matematikë që kisha frikë, kisha një note të kalueshme, në të tjerat shumë mirë dhe mirë. Kur them shumë mirë, duhet të kuptohet, se rr alle e tek merrej në lice nota 20, bile edhe 18 ose 17. «Nota 20, thuhej në lice, është e perëndisë, 17-ta është e profesorit, kurse nga nota 16 e poshtë fillon resti per nxënësit.»

Ç'gëzim i madh per ne që kaluam! Hidheshim përpjetë, sikur arritëm malin dhe qiellin me dorë. Ngalaseshim me shoqi-shoqin dhe, duke kënduar, shkuam në internat. Atje na pritnin shokët, na uronin, na puthnin, na përqafonin. Guri, portieri, s'na ndalonte më të hynim e të dilnim lirisht. U bëmë të privilegjuarit në këtë drejtim. Zyrën e PTT-së e kishim afër, shkova i bëra një telegram xhaxhait, ku i thosha se kalova me shkrim, se na kanë mbetur provimet me gojë, por ato ishin më të lehta. Dhe në fakt ato i kalova po ashtu mirë dhe u bëra «bachelier». *( Frëngjisht - maturant. ) M'u duk sikur fitova botën, sikur u lehtësova nga një barrë e rëndë, kreva një detyrë të rëndësishme ndaj atdheut dhe ndaj familjes.

Çështja e vuajtjeve të popullit dhe ajo e familjes më preokuponin shumë. Isha në atë moshë të pjekurisë që i kuptoja hallet që na kishin mbuluar. Regjimin e Zogut e ndienim në kurriz si një barre kolosale që na shtypte. Ne shihnim rrugëve popullin të varfër, të uritur, të rreckosur, shikonim, nga ana tjetër, nëpunësit, tregtarët, spekulatorët të fitonin në kurriz të popullit, i cili ishte pa punë. Kishte nga ata që përpiqeshin të gjenin një punë per të çarë gurë në rrugë per një lek ditën. Një lek kushtonte një kile bukë. Mund të mendohet lehtë ç'mjerim kishte në familjet e popullit. Ne me njëri-tjetrin këto kishim në gojë, edhe kur shkonim në Gjirokastër per pushime.







Në Gjirokastër ne kishim një shoqëri shumë të mire, pavarësisht se disa ishin mirë nga dynjallëku, si Selahudin Kokona, që ishte njer i shumë i mirë nga kar akter i. Ne bisedonim per hallet e popullit, shanim Zogun dhe bashkëpunëtorët e tij, urrenim xhandarët dhe të gjithë spiunët e tyre, i demaskonim, i njihnim me gisht dhe u ruheshim. Asnjë fjalë nuk doli nga bisedimet tona. Shumë u përpoq një prefekt i poshtër i Zogut, Qazim Bodinaku, të na fuste në burg, bile kjo per pak u arrit në vitin 1932 kur po bëhej gjyqi i «komplotistëve të Vlorës»,* *( Është fjala per të ashtuquajturën Lëvizje e Vlorës, një lëvizje e fshehtë antizogiste me karakter të theksuar komplotist. E organizuar dhe e përgatitur keq nga brenda, me një përbërje heterogjene e të kufizuar në radhët e saj, e manipuluar dhe e subvencionuar nga reaksioni italian e jugos1lav, pa shtrirje në popull, pa program të qartë, kjo lëvizje dështoi pa arritur të bënte asgjë. Xhandarmëria e Zogut arrestoi mbi 60 pjesëtarë të saj në gusht 1932.) të cilët u dënuan ashpër nga Zogu.

Isha kthyer nga Franca per pushimet e verës kur morëm vesh se ishte zbuluar e ishte arrestuar një grup i fshehtë që përgatitej të rrëzonte Ahmet Zogun. Në Gjirokastër ne shkruam në mure: «Në rast se ata pushkatohen, atëherë populli do të ngrejë krye, do të pëlcasë revolucioni». Me këtë rast mua, Enver Zazanin, Selahudin Kokonën, Selami Xhaxhiun dhe disc shokë të tjerë, që njerëzit e regjimit na kishin në sy, na arrestuan dhe na mbyllën në burgun e prefekturës. Kur na morën në pyetje, ne i refuzuam akuzat, duke u thënë se këto janë shpifjet tuaja, na provuan shkrimet dhe, në mungesë provash, na liruan. Urrejtja jonë u bë edhe më e madhe kundër regjimit.



Viti i fundit per mua në Korçë si nxënës i liceut, ishte viti i klasës së filozofisë. Nxënësit që kishin fituar bakaloreatin e parë mund të zgjidhnin lirisht kë të donin, sipas prirjeve të tyre, ose klasën e matematikës, ose klasën e filozofisë. Në klasën e matematikës venin, natyrisht, ata shokë që ishin të for të në matematikë, kur se në atë të filozofisë ata që shquheshin në letërsi, në gjuhë, në shkencat historike etj. Kuptohet, unë zgjodha klasën e filozofisë, sepse shkencat sociale, politike e historike ishin pasioni im. Kishte edhe disa lëndë që bëheshin së toku nga të dyja klasat, në të njëjtën sasi, me të njëjtët profesorë.

Te ne lëndët kryesore ishin filozofia, logjika, psikologjia, morali etj., kurse për klasën e matematikës këto lëndë jepeshin shumë të përmbledhura, ose, në qoftë se nuk gabohem, atje bëhej vetëm logjika.

Këtë lëndë na e bënte profesor Maieri. Ishte një topolak, fyty r ë rrumbullakët, që pinte duhan me duman, siç pi unë sot*, *( Këto kujtime janë shkruar para vitit 1973. vit kur shoku Enver vendosi dhe e la përtundimisht duhanin, të cilin e kishte pirë shumë, për rreth 40 vjet me radhë.) pse, kur isha nxënës, nuk pija duhan. Këtë e fillova kur shkova në Francë. Maieri ishte nga Alzasa dhe frëngjishten nuk e fliste me aksentin e saj normal. Pikëpainjet e tij ishin konservatore, por pa pasione të theksuara. Ai u qëndr onte besnik teksteve zyrtare të filozofisë që kishim në duar e në program dhe rrallë e tek më kujtohet që të kishim me të debate të acaruara. Maieri na shpjegonte njërën pas tjetrës shkollat dhe doktrinat filozofike, por, kur vinte puna te doktrina e Marksit, ai ishte lakonik dhe po në mënyrë lakonike u përgjigjej pyetjeve tona. Siç duket, ka qenë urdhri rigoroz i Ministrisë së Arsimit që të mos zgjatej.

Nuk më kujtohet në bënim ne të filozofisë diçka matematikë, por më duket se nuk bënim. Kurse lëndët e tjera si: letërsia franceze, letërsia shqiptare, letërsia e huaj, historia kontemporane, gjeografia, shkencat e natyrës e disa lëndë të tjera të dorës së dytë, bëheshin shumë gjerë në klasën e filozofisë. Letërsia shqiptare dhe ajo e huaj (ku nuk përfshihej ajo franceze, e cila natyrisht bëhej veç dhe shumë gjerë) na mësohej me kompetencë të madhe nga profesor Cipoja. Këtë vit unë mësova më thellë letër sinë gjermane, angleze, spanjolle, ruse, italiane dhe pak nga ajo arabe, sidomos të atyre vendeve që ishin koloni të Francës. Në këtë klasë nuk kisha asnjë vështirësi në mësime, këto lëndë më pëlqenin dhe mësoja mirë në të gjitha, sepse tashmë kishte dalë nga mesi matematika.

Ne, nxënësit e klasës së filozofisë dhe të matematikës. tani ishim pak më të lirë nga pikëpamja e regjimit ditor, të disiplinës, qoftë në internat, qoftë në shkollë. Ishim klasa e lartë e liceut. prandaj mbvllej ca syri për ne, sido që kujdestarët e ndonjë pedant tjetër nuk mund të rrinin pa e manifestuar herë pas here qenien e tyre.

Ja ç'më ndodhi një ditë. Si çdo mëngjes shkuam në shkollë në radhë, bëmë një ore mësin-1 dhe tre orët e tjera nuk do të bënim, pse profesori ishte sëmurë. Zakonisht, kur ngjiste kështu, ne, internatistët, duhej të rrinim në shkollë të pritnim, derisa të mbaronin të gjithë, që në drekë të ktheheshim me radhë në internat. Mir ëpo ne, që tani ishim në klasën më të lartë të liceut, kërkonim ca më shumë liri. Pikërisht në këtë ditë unë dola. 1Jir ëpo te dera e madhe qëndronte kurdoherë «i famshmi» Nisi. që ruante daljen si cerber. S'më linte të dilja pa marrë leje nga drejtori. Më në fund u zumë, shty ai, shty unë, kuturisa, hapa portën dhe dola. Të nesërmen u thirra te Papakristoja. Ai, duke më shikuar vëngër, filloi të më thotë:

- Ç'qe ajo që bëre, duke dalë n-ie forcë dhe përplase Nisin te muri?

Iu përgjigja se kërkova të dilja me të mirë, por qe Nisi që më shtyu, prandaj e shtyva edhe unë dhe dola. shkova në internat dhe jo rrugëve etj., etj. U mbyll kjo ngjarje me një qortim, me një «mos e bën herë tjetër, se do të marrim masa».

Ne, nxënësit e filozofisë dhe të matematikës kishim një shenjë dalluese në kasketat tona, e vetmja pjesë e veshjes që konsiderohej si uniformë. Mbi shiritin e kuq dhe mbi strehën e kapelës kishim një shirit të bardhë, të qëndisur si me mëndafsh të bardhë. Ishte shiriti që ne blinim nga më të parat gjëra kur fillonim këtë vit dhe doemos, mburreshim me të. E vërteta ishte se me atë shirit na dukej sikur ndillnim respekt dhe njëkohësisht zili te nxënësit e klasave të ulëta.

- Lum ju, shpëttiat! - na thoshin ata të klasave poshtë nesh.

- Dale, si shpëtuam, - u përgjigjeshim. - s'kemi marrë akoma diplomën!

- Oh! Derisa vutë shiritin e bardhë. diplomën e keni në xhep. - ndërhy nin ata përsëri.

Mirëpo. për ta marrë diplomën, duhej mësuar. bile fort dhe kështu bëra. Profesor ët ishin të kënaqur nga unë.

Në lice atë vit erdhi për herë të parë si profesor i historisë dhe i gjeografisë Petraq Pepoja. Në klasën tonë të filozofisë ai, në qoftë se nuk gabohem, na bënte gjeografinë, se historinë vazhdonte të na e bënte Brezhoi. Pepoja ishte po ai, si Pepoja i sotëm, i sjellshëm por ca i rrëmbyer dhe, natyrisht, donte të imponohej në kolegët e tij fr ancezë dhe shqiptarë dhe te ne, nxënësit.

Dëshira e të tillë profesorëve të rinj shqiptarë për t'u imponuar ndaj kolegëve, sidomos ndaj atyre francezë, kishte në vetvete një synim të mirë, por io kushdo mund ta arrinte lehtë këtë gjë. Ca më keq vinte puna kur ndonjëri, në vend që të imponohej me kulturën, zellin e taktin e duhur, përpiqej të evidencohej me deklarata e veprime të bujshme, me mjete e forma artificiale. Erdhi në ato vite një profesor i tillë i ri dhe, ç'është e vërteta, aq shumë pretendonte e kërkonte të dukej sa shpesh çdo gjë kthehej në komedi. Profesori i ri thoshte se kishte mbaruar «Ecole Normale Supërieure», një nga shkollat më të mëdha e më të shquara të Francës. të cilën asnjë nga profesorët tanë francezë nuk e kishte mbaruar. Pra ai mburrej aq tepër dhe orë e çast, saqë të tjerët u mërzitën dhe filluan ta vinin në lojë, bile të dyshonin nëse e kishte bërë me të vërtetë apo jo atë shkollë. Sidoqoftë, ata i thoshin profesorit se ai qe pranuar atje «si i huaj» dhe jo për aftësi të veçanta në mësime. Në fakt, në atë kohë ai nuk kishte eksperiencë, por hiqej sikur çdo gjë e dinte. Zëri i tij, kur fliste, ishte i çuditshëm, bënte të fliste me zë te lartë, saqë bëhej qesharak dhe ne ua fillonim të qeshurale.

Frëngjishten e fliste më keq se ne. megjithëse kishte qenë në Francë. Mësimin ai duhej ta jepte në frëngjisht dhe këtu fillonte komedia. Donte të fliste shpejt për të treguar se frëngjishten e loste në majë të gishtërinjve si një «ancien ëlève de l'Ecole Normale Supërieure»*. *( Frëngjisht – ish-nxënës i Shkollës së Lartë Normale) Mirëpo bëhej qesharak. pse në mes të frazave frëngjisht, kur nuk gjente dot termin korrespondues. fuste fjalë ose shprehje shqip. Për shembull. kur i qëllonte të fuste për blegtorët në Francë. thoshte:

- Ils dormaient sur le rrogoz et ils s'enveloppaient avec les bruc*?.*(Frëngjisht – ata flinin mbi rrogz dhe mbështilleshin me bruc.)

Ose kur ndonjëri nuk i përgjigjej mirë, i thoshte: «Tu lui as donnë le fleuve», «ia dhe lumit», shprehje popullore shqiptare që e përkthyer fjalë për fjalë nuk shkonte në frëngjisht. Ose në vend që të thoshte në frëngjisht «ëcoutez!» (dëgjoni), përkthente ad literam nga shqipja shprehjen «mbani vesh» me «tenez l'oreille». Ne kakariseshim nga gazi dhe të gjithë zinim majat e veshëve me duar. Ç'nuk i bënin atij të ziu, sidomos Enver Zazani, Avdulla Rami dhe shoqja e vetme e klasës.

Më kujtohet një ditë dimri kur kishte rënë dëborë. Disa shokë të jashtëm kishin sjellë me vete disa copë karbur dhe dy prej tyre, që rrinin në fund të klasës, vunë në qoshe të murit, mbi dysheme, copërat e karburit dhe në orën e profesorit të «Ecole Normale Supërieure» «i vaditën» ato me pështymë. Karburi filloi të ziente dhe të kundërmonte klasën. Profesori fol dhe çfrynte me hundë, të cilën e kthente sa andej-këndej si një zagar gjahu. Më në fund s'iu durua dhe bërtiti:

- Ouvrez les dritare, ça sent le m. . . ici!* *(hapni dritaret, bie erë m… këtu !)

Ne ia dhamë gazit me sa forcë që kishim. lkte era dhe ne i propozonim:

- Të mbyllim penxheret se do të plevitosemi !

Me të mbyllur penxheret, rifillonte në qetësi «vaditja» me pështymë e kar burit dhe prapë fillonte era e qelbur. Profesori këtë herë thoshte:

- Rien à faire, vetëm kur të hyni në shkollë, kontrolloni këpucët, se mos keni shkelur ndonjë.. . trësor.* *( Përzierje fjalësh mes frëngjishtes e shqipes: S'ke ç'bën,... kontrolloni këpucët se mos kin.i shkelur ndonjë... thesar.)

Por incidenti më i rëndë në mes atij dhe profesorit francez Brezho ngjau pikërisht kur unë jepja provimin me gojë të historisë. Të dy ishin caktuar në komisionin e provimit dhe secili përpiqej t'i jepte më rëndësi vetes. Ishte fundi i studimeve në lice, kisha kaluar të gjitha provimet me shkrim të pjesës së dytë të bakaloreatit dhe po jepja provimet me gojë. Natyrisht, rivaliteti në mes Brezhosë dhe profesorit të ri kishte arritur kulmin, pse të dy ishin historianë, të dy hiqeshin të zotë, por është e drejta të thuhet se më i zoti ishte Brezhoi, i cili kishte më tepër përvojë, mbante mend edhe më shumë. Por që të dy ishin ca «të krisur» nga trutë e kokës, siç thoshim ne. Për Br ezhonë unë isha nxënës i mirë jo vetëm pse më kishte nxënës që në Gjirokastër, por se në lëndën e historisë dhe të gjeografisë isha me të vërtetë mirë. Brezhoi dhe profesori, pra, ishin ata që do të vlerësonin dijet tona në histori. Rrinin të dy në tryezë afër e afër, pa e shikuar dhe pa i folur njëri-tjetrit. Nxënësit që do të pyeteshin, hynin, uleshin përpara tyre dhe tërhiqnin tezën, ku ishin shkruar pyetjet. Kështu bëra dhe unë. Mësimet i dija, nuk isba aspak i emocionuar, hoqa pyetjen dhe i ndera letrën Brezhoit. Pyetja vërtitej rreth Napoleonit të 3-të. Brezhoi e lexoi pyetjen me zë të lartë dhe pa e shikuar fare kolegun i hodhi letrën e pyetjes. Fillova fola gjerë e gjatë mbi grushtin e shtetit, mbi Perandorinë e dytë, mbi Luftën Franko-Gjermane, mbi politikën e brendshme e të jashtme të Napoleonit të 3-të dhe më në fund për kapitullimin në Sedan. Brezhoi, pasi mbarova, tha:

- Shumë mirë, Hoxha. - dhe e pashë që më vuri notën 18. Pastaj, duke m’u drejtual. tha «mbaruam me ty» dhe unë u çova. Mirëpo profesori tjetër, për të kundërshtuar Brezhonë, ndoshta, apo për të treguar epërsi ndaj tij, më tha:

- Mos u go, se dua të të bëj një pyetje!

Unë u ula përsëri. Më kujtohet që më pyeti:

- Cili ishte ministri i Jashtëm i Napoleonit të 3-të në kohën e Sedanit?

Solla ndër mend lloj-lloj ministrash, por ai i periudhës së Sedanit s'm'u kujtua dhe ngeca. Brezhoi, pa e kthyer kokën nga kolegu thotë:

- Ministër i parëndësishëm dhe pyetje e kotë!

Tjetri, që i mbante veshët ngritur nga Brezhoi, kundërshtoi

- Kjo është pyetje me vend dhe jo e kotë, - dhe meqë unë nuk përgjigjesha, e tha vetë emrin e ministrit (nuk më kujtohet as tani emri). Me të dëgjuar këtë emër, Brezhoi, duke qeshur në mënyrë tallëse, i drejtohet kolegut

- Kur vetë nuk e di kush ishte, s'ke të drejtë t'ua pyesësh nxënësve! - dhe përmendi një emër tjetër. Kolegu rival i Brezhoit mori inat, u skuq, iu mor goja dhe e kundërshtoi, duke i thënë se nuk ishte ai ministri që zuri në gojë. Edhe Brezhoi u skuq, u ngrit në këmbë dhe i tha:

- Ti je një injorant.

Atëherë u nxeh zënka, mend u rrahën. Hyra unë në mes që t'i pengoja të mos ziheshin me grushte. Nga një anë i ndaja, nga ana tjetër i thosha të riut:

- Zoti profesor, më vur një herë notën time se mos harroni, pastaj vendosni për ministrin e Jashtëm!

Më në fund të egërsuar shkuan që të dy te drejtori. Brezhoi kishte të drejtë për sa i përket emrit të ministrit të Jashtëm të Napoleonit, që tok me këtë i vuri kazmën perandorisë, por mend më dëmtoi edhe mua në provimin e historisë!

Viti i filozofisë kaloi i lehtë dhe më i lezetshëm për mua. Të gjitha leximet që kisha bërë, më kishin ndihmuar shumë dhe më pëlqenin lëndët. Ishim më të lirë nga internati, bashkoheshim më shumë me shokët e jashtëm, organizonim studimet së toku në bibliotekën e qytetit ose jashtë në kodrat rreth e rrotull. Me ne vinte edhe djali i drejtorit Pere, Rozheja, i cili ishte shumë simpatik dhe i shoqërueshëm.

Ato vite kishte ardhur nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës edhe djali i madh i Ramiz Shehut, kujdestarit tim. Atë e quanin Telat, por ai na thoshte ta thërrisnim «Çarli», pse këta, kur shkonin në Shtetet e Bashkuara, ndërronin emrat.

- Do të të thërresim Telat e jo Carli, - i thoshim ne, - pse ti je qyngj Gjirokastre dhe jo qyngj Bostoni!

Telati ishte disa vjet më i madh nga ne. Një ditë na mblodhi ne të gjithë, studentë nga Gjirokastra, dhe na dha një drekë të bukur në manat e Boboshticës, me mish të pjekur e bakllava. U kënaqëm gjithë atë ditë, hëngrëm, pimë, kënduam e kërcyem valle.

Një të diel tjetër «Çarli» na mblodhi prapë, këtë herë për të bërë një fotografi së toku, te fotografi më i mirë i Korçës, Sotiri, në «Sotir Studio». Këtë fotografi e kam edhe sot. Fotograf Sotiri ishte një mjeshtër, artist i fotografisë, atë e kishte mik e shok profesori ynë i pikturës, Vangjush Mioja. Me Vangjushin unë e kisha shumë mirë, edhe kur isha nxënës, por edhe më vonë, kur u bëmë kolegë. Shumë herë, si nxënës, ai na merrte e dilnim në natyrë, ku, si zinte vend, pikturonte, kurse ne i rrinim nga pas, e soditnim tablonë e tij, i bënim pyetje, ose mësonim nën hijen e ndonjë peme.

Gëzimi im ishte i papërshkruar kur mbarova me sukses të gjitha provimet. Dola mirë, mbarova liceun. Këtë e kam konsideruar një fitore të madhe. Kur mora diplomën e liceut, kisha përshtypjen sikur fitova diçka të madhe. Jeta hapej përpara meje ndryshe. Por hallet dhe brengat do të vazhdonin edhe pas kësaj dite të gëzuar, të cilën ne e festuam me shokë. Na vinte keq për ata që nuk kaluan dhe i ngushëllonim. Ne që mbaruam, na thirri një pasdreke për çaj drejtori francez, Pere, i cili rrinte në një apar tament në hotelin e ri «Pallas». Ai, gruaja e tij dhe Rozheja na dhanë pasta, çaj dhe fruta. Pereja na përgëzoi dhe na foli për dëshirat tona të mëtejshme, na foli për jetën në Francë dhe na rekomandoi universitetet dhe qytetet. në rast se do të shkonim të vazhdonim atje studimet e larta.

Ja, kështu përfunduan vitet e studimeve të mia në Korçë. Erdhi çasti të ndahesha nga ky qytet që ishte bërë i dashur për mua, sepse aty fitova më tepër dituri, njoha më mirë jetën, njoha më shumë njerëz dhe, më kryesorja, aty nisa t'u hyj më thellë gjërave, të shtroja shumë pyetje për ato ngjarje, fenomene, ndodhi e probleme që ngrinte

pareshtur jeta e përditshme në lice e jashtë liceut. Nuk mund të them se për tërë atë mori pyetjesh që na lindnin i dija përgjigjet e sakta e të plota. Jo, kjo do të realizohej

më vonë. Kryesorja është se atje nisa të shoh jetën, realitetin, njerëzit e ngjarjet më me seriozitet e vëmendje, të ndiej se shumë gjëra, në mos të gjitha, nuk shkonin e nuk ishin ashtu si duhej, se duheshin ndryshime të thella, se duhej përmbysje, se duhej revolucion, siç do të konkludonim më vonë. Se si do të arrihej kjo, se ç'rrugë duhej ndje

kur, këto do Vi mësonim më pas. Por nuk do të harroj kurrë se ishte pikërisht Korça ajo që, bashkë me diplomën e liceut të përfunduar, më bëri të qartë se ishte një shkollë tjetër, shumë më e vështirë e komplekse se çdo lloj shkolle zyrtare, që duhej ta kryente djalëria e asaj kohe. Imazhin e parë të kësaj «shkolle», që i duhej se s'bën Shqipërisë, ma shfaqën të parët korçarët punëtorë

e për parimtarë, e mbi të gjitha, Korça e «Punës», Korça e fukarenjve, Korça e punëtorëve dhe e zanatçinjve të vegjël.

Ashtu si liceun e mëhallët e bukura të qytetit, vend të preferuar në ato vite kisha pazarin e vjetër të Korçës,

rrugët e ngushta me dyqane të vogla, me taraba prej druri. Ecja pranë punëtorëve çirakë, të kërrusur me gjilpëra o me fëndyej në dorë, që qepnin, mballosnin dhe me

remetonin sendet e vjetruara e të grisura të atyre që i çonin. Ata punonin nën mbikëqyrjen e ustait, i cili herë ishte ters e vëzhgonjës, herë kishte pamjen e një babaxhani, por që s'i linte çirakët të merrnin frymë. Këta ngriheshin që me natë, hapnin e fshinin dyqanin dhe pastaj s'mungonte të vinte i zoti. Herë u thoshte «mirëmëngjesi», herë nuk u fliste fare, vetëm u jepte Lzrdhra, i qortonte, u tregonte si duhej ta qepnin e ta mballosnin sendin. Punëtorët, në ato dyqane pa dritë e me lagështirë, punonin që nga mëngjesi deri natën. Drekën e hanin në tezgë, ndonjë copë bukë, djathë, ose ndonjë llukanik të tharë. Por këtyre punëtorëve sytë u lëshonin xixa. Ata të shikonin me kujdes nga koka në këmbë. Mbaj mend mjaft punëtorë të tillë kur isha nxënës dhe veja mballosja këpucët, ndreqja kapelën ose prisja ndonjë palë pantallona. U njoha me ta, më hahej muhabeti dhe më vonë këta e shumë të tjerë do t'i njihja më mirë, do të bëhesha shoku i tyre i halleve, i mendimeve dhe i idealeve. Kisha respekt e admirim për ta, për punën e tyre, për faktin që, megjithëse nuk kishin shkollë, dukeshin të zgjuar, të hedhur, të paepur në mjerim. Në punishtet e dyqankat e vogla u njoha e u miqësova me Koci Bakon, Sotir Gurrën, Gaqo Naston, Teni Konomin, Llambi Dishnicën, Petro Papin, Pilo Peristerin, Ilo Dardhën e shumë të tjerë. Ishin vërtet për t'u admiruar. Shkoje tek ata për një mballomë këpuce apo për të blerë një çikërrimë, dinin të të hapnin muhabet, të shtynin në biseda «të rastit», të blinin mendjen e pastaj, po ata punëtorë e çirakë mballomatarë, të tronditnin kur të vinin në duar edhe «Manifestin» e Marksit, të bënin pyetje të tilla që vështirë t'i dinin qoftë Brezhoja, qoftë ndonjë profesor tjetër! «Na thuaj ç'di për Komunën e Parisit»; «Student, ç'di ti për Rusinë Sovjetike» etj., etj.

Kam shkruar e do të shkruaj edhe në raste të tjera për ata punëtorë të pahar ruar që më futën ndër të parët në rrugën e ideve e të lëvizjes komuniste, kaq herë u kam shprehur mirënjohjen e këtë do ta bëj sa herë të bjerë fjala për ta. Në fillim etjen e tyre për të pyetur e për të mësuar «gjëra të rrezikshme», e merrja si një gjë të rastit, pasojë e ndonjë fjale ose lajmi që e dëgjonin rastësisht dhe, edhe për kaq, i admiroja. Më pas do të merrja vesh se asgjë nuk ishte e rastit në ato pyetje e biseda që ata mundoheshin t'i zgjatnin e t'i bënin më të shpeshta. Kishin filluar të organizoheshin, kishin filluar të përqafonin idetë e lëvizjen komuniste.

Kur isha student në lice, sapo ishte krijuar Grupi Komunist i punëtorëve të Korçës, ndikimi e shtrirja e tij ishin të pakta, në hapat e parë, por sidoqoftë «ujërat kishin nisur të lëviznin» e të ndiheshin. Kontaktet e mia me komunistët e asaj kohe ishin vetëm kontakte njohjeje, bile unë ende s'dija fare se disa nga ata që më thërritnin e më pyetnin, si Koci Bakoja, Llambi Dishnica e të tjerë ishin komunistë. Më pas, kur pas 6 vjetësh do të kthehesha përsëri në Korçë, lidhjet tona do të viheshin në baza të shëndosha dhe unë do të bëhesha pjesëtar i Grupit Komunist «Puna», krah për krah me punëtorët komunistë korçarë, gjë të cilën e kam pasur e do ta kem gjithmonë për nder. Por, siç thashë, kjo do të ndodhte më vonë. Le të kthehemi te ditët kur me diplomën e liceut në xhep, mendoja se kisha arritur qiejt!

Shkova në Gjirokastër i gëzuar. Familja ishte po ashtu e gëzuar, xhaxhai me anenë ç'të më bënin! Djali u mbaroi shkollën. Ata thoshin:

- Do të bëjm~ë, si të bëjmë edhe disa vjet, pastaj do të shpëtojmë nga vuajtjet, çështja është të të japin bursë për të ndjekur mësimet e larta.

Kuptohet, ëndrra ime ishte të shkoja në Francë, në universitet. Dëshira ime e madhe ishte të mësoja o për letërsi. o për histori-gjeoirafi. Në këto lëndë kisha prirje dhe isha i bindur se do të dilja me sukses dhe do të bëhesha profesor i shkollës së mesme. Mirëpo çdo gjë varej nga fakti nëse do të më jepnin bursë. se plaku ishte «kripë», s'mund të përballonte shpenzimet as për dy muaj jashtë, jo më për tre vjet. Pra, edhe i gëzuar isha që mbarova shkollën, por edhe i shqetësuar shumë, se si do të më shkonte hall¡ më tej. Asnjë njeri nuk kisha në Tiranë që të thoshte ndonjë fjalë të mirë në Ministrinë e Arsimit. Për mua do të flitnin për mirë vetëm notat që mora dhe që ishin fiksuar në dëftesën e shkollës. Varej po ashtu sa bursa do të jepeshin për në Francë dhe për çfarë lëndësh.

Më në fund në gazetë doli lajmi, se gjithë ata që kishin mbaruar liceun e gjimnazet, duhej të bënin lutjet në Ministrinë e Arsimit dhe këtë ta shoqëronin me dëftesa të shkollës e me dokumente të tjera. Të gjitha i bëra gati dhe në lutje shënova se dëshiroja të ndiqja studimet për histori e gjeografi ose për letërsi. I dërgova dokumentet në Ministrinë e Arsimit brenda afatit të caktuar. Kuptohet padurimi im ishte i madh. Disa shokë si Selahudin Kokona, Hamit Kokalari, Aqif Selfoja do të shkonin me të hollat e tyre. Ata nuk kërkuan bursë. Këta ne i kishim zili, pse nuk kishin kokëçarje, do të zgjidhnin degën që donin dhe qytetin ku do të studionin.

Më në fund e binda xhaxhain se duhej të shkoja edhe vetë në Tiranë që ta ndiqja nga afër qështjen e bursës. Në Tiranë shkova për herë të par ë. Nuk më bëri veçse përshtypje të keqe. Në bisedat tona gjatë studimeve në Korçë, kryeqytetin në mënyrë figurative ne e quanim «çerdhja e hajdutëve të Zogut, çerdhe e korrupsionit», dhe, kur e pashë, kur e njoha nga afër, vetëm për një gjë e ngushëlloja veten: kishim plotësisht të drejtë që e quanim çerdhe hajdutësh! Unë nuk njihja njeri dhe zura jo një dhomë, por një krevat ne një nga dhomat e një hoteli të vjetër, pis, që quhej «Hotel Durrësi». Dhoma ku flija unë kishte katër krevate, prandaj çdo natë v inin atje nga tre njerëz të panjohur. Në mëngjes vetëm sa i thoshim njëri-tjetrit nga një «mirëmëngjes» nëpër dhëmbë dhe nga një «nga je ti, për ç'punë ke ardhur në Tiranë?» etj.

Shkoja përditë në Ministrinë e Arsimit. Atje ishte si në pazar. Mbushur qenë shkallët dhe korridoret me njerëz të panjohur, me studentë si unë që kishin bërë lutje për bursa. Përpiqeshim të takonim ndonjë nga sekretarët e ministrisë. por nuk na lejonin.

- Duhet të pritni, - na thoshin, - janë të zënë.

Për ditë me radhë të njëjtat njoftime: jo do të deklarohen sot, jo nesër listat e fituesve të bursave! Kështu vazhdoi me javë dhe herë ngrënë, herë pa ngrënë shkoja çdo ditë në Ministrinë e Arsimit, ku mbeta shkallëve dhe korridoreve. Më në fund dolën listat e fituesve. Gëzimi im ishte në kulm. Më jepej një bursë për histori e gjeografi për në qytetin Monpelje të Francës! U hodha përpjetë nga gëzimi. Atyre që u doli bursa, u doli emri në një listë që u botua edhe në gazetë.

Pas disa ditësh shkova në ministri që të bëja forma litetet e duhura, kur më ngriu në vend lajmi:

- Ty t'u hoq bursa dhe iu dha një tjetri!

Merret me mend ç'dëshpërim ishte kjo për mua. TUirëpo nuk lëshova kollaj. Fillova të bërtisja se «po bëhen hatëre, se bursa ime iu dha të tjerëve që kishin hatër, se unë nuk largohem nga ministria pa u vënë në vend padrejtësia dhe vendimi i parë i deklaruar zyrtarisht në gazetë» etj. Me një fjalë bëra potere, pse njeri nuk kisha kush të më ndihmonte. Më në fund fitova. Më thirri sekretari i përgjithshëm i ministrisë dhe më tha:

- Mor djalë, u bë një gabim me ty, bursa jote për gjeografi iu dha një tjetri, por ty do të të japim një bursë për shkencat natyrore! Nuk e dimë në e pranon këtë degë, po unë të këshilloj ta pranosh, ndryshe mbete pa gjë!

Kam pasur e kam respekt e dashuri të madhe për shkencat e natyrës, jo më tani, por qysh atëherë. I njihja bukurinë, forcën dhe rëndësinë e tyre, e dija në përgji thësi se ç'progres kish in sjellë e sillnin ato për njerëzimin. Por, pavarësisht nga ky respekt për këto shkenca, pasioni im, dashur ia e prirja ime qëndronin te shkencat shoqërore, te historia, letërsia, jurisprudenca. Ua thashë këtë memurëve të ministrisë, por ata u bënë më memurë se ç'qenë.

- Në daç shko për shkenca natyrore, - më thanë. - në mos daç, kthehu në Gjirokastër.

E pashë se s'tundeshin dhe i pyeta:

- Më siguroni se mos më ngjasë si më parë?

Më siguruan dhe më porositën:

- Shko në filan zyrë dhe bëj formalitetet e duhura! Shkova dhe kështu çdo gjë mbaroi, beteja u fitua, mora bursë për në Francë.

I gëzuar u ktheva në Gjirokastër të përgatitesha. Xhaxhai më bëri r roba të reja që m'i preu Aqif Gabeci, këpucë të reja, disa këmishë etj., dhe në vjeshtë u nisëm nga Durrësi tok me shokë të tjerë për në Francë, përmes Italisë. Ishte hera e parë që lija atdheun. Një faqe e re hapej në jetën time për të cilën do të përpiqem të hedh disa kujtime në ndonjë fletore tjetër.



II



DUKE KALUAR NË ITALI