ENVER HOXHA

PËR SHOKËT E MI PIONIERË 

(Pjesë të zgjedhura nga Veprat) 

I

KUJTIME NGA VEGJËLIA 

QYTETI IM I DASHURY*
*( Më 3 tetor 1947, shoku Enver Hoxha shkoi për herë të parë pas Çlirimit në qytetin e Gjirokastrës. Në f jalimin që mbajti para popullit, Ai shprehu dashurinë dhe mallin për vendlindjen.)


Lufta e tmerrshme kundër okupatorëve italianë dhe gjermanë më n-dau për shumë kohë nga qyteti im, ku kam lindur dhe jam rritur, ku kam marrë mës~imet e mia të para, ku kam jetuar vegjëlinë time me gëzimet, hidhërimet dhe shpresat e saj, ku janë formuar karakteri dhe ndërgjegjja ime. ku, si të gjithë djemtë e thjeshtë të kétij qyteti heroik, mé ishte rrënjosur në zemër dashuria për atdheun dhe për popullin toné të shumëvuajtur.
Lufta më kishte ndarë nga ju, por zemra ime, shpirti im ishte me ju. Qyteti im i dashur, ku kam lindur, ju kalldrëme me gurë dhe ju shtëpi të vjetra me dërrasa, që keni qenë gjithë bota ime dh~e gëzimi im i kohës së vegjëlisë, ju mëma plaka, motra dhe vëllezër të Gjirokastrës, qe më keni rritur, më keni këshilluar, më keni qortuar dhe më keni gëzuar kur kam qené i ri, një mall i madh më kishte marrë për ju dhe sot jam thellësisht i emocionuar nga gëzimi që ndiej.
Qyteti im i dashur, ku kam li-ndur, është e vërtetë se të shoh për herë të parë, pas kaq vjet lufte të madhe, ku luhej e ardhmja dhe fati i popullit tonë, por ti ke qenë në çdo kohë në zemrën dhe në mendjen time. Lufta jote heroike e çlirimit ishte për mua model i shkëlqyer, ishte shembull që duhej të ndiqja deri né vdekje, si djali yt që isha.
Edhe unë, tok me popullin tonë trim, u përpoqa me gjithë fuqitë e mia për çlirimin e atdheut tonë të dashur. Edhe unë, me gjithë popullin tonë heroik, luftova për të fituar 1_irinë, pavarësinë, sovranitetin e Shaipërisë. Unë s'bëra veçse detyrën time, që më ngarkonin atdheu dhe populli, si çdo qytetari të ndershëm të Shqipërisë, ndër momentet më kr itike nga ku kalon te kombi ynë dhe g jithë njerëzimi. Qyteti im i dashur, ku kam lindur, të jam mirënjohës për jetë, pse ti më mite, ti më mësove, ti më dhe forcë të kryej detyrën ndaj atdheut dhe të luftoj për fitoren e atre që shtypeshin, e atyre që vuanin nga mjerimet dht nga uria.


KALAJA E GJIROKASTRËS

KALAJA E GJIROKASTRËS



Është karakteristike se çdo shtëpi gjirokastrite është ndërtuar me gurë. Me gurë, pra, nuk është ndërtuar vetëm kalaja madhështore e qytetit, me bedena të fortë, me pavdekshmërinë e saj si né ndërtim, ashtu edhe me fuqinë madhështore që i jep pamjes sé saj sipër një kodre dominuese gati mbi të gjitha mëhallët e qytetit. Kalaja ndodh2t né një pozicion strategjik jashtëzakonisht të fortë kundër sulmeve dhe është ndërtuar né mënyrë që luftëtarët e saj të mund të dilnin fare mirë për të sulmuar armiqtë, né qoftë se këta të fundit do të arrinin të futeshin deri né n:;3~~allët e qytetit.
Kalanë e qytetit shpeshherë e përshkruajnë si një anije ose, siç më duket mua, si një kryqëzor që lundron né një det shtëpish. Them lsryqëzor që can valët, pse kalaja, me pjesën e saj të përparme si thikë, merr formën e një kështjelle jo vetëm që mbrohet, por edhe që sulmon përpara. liyrja kryesore e kalasë, ajo drejt Pazarit të Vjetër dhe né drejtim të fushës, është ndërtuar në iormë të ngushtë, e rrethuar me bedena të fortë dhe me dy-tre kate nga brenda për manovrime ushtar ake. Kurse fundi i kalasë, nga ana e Dunavatit, është më i gjerë, sepse rreziku nuk mund të vinte nga mali.
Një tipar tjetër karakteristik i kësaj kalaje të famshme, që rrallë ia gjen shoqen né mesjetë, me aq sa kam studiuar unë, është pozicioni shumë i lartë mbi kodrën ku është ndërtuar dhe karakteri jobanues, në përgjithësi. nga zotërinjtë feudalë, por mbrojtës e sulmues nga i gjithë populli që do të përballonte sulmin. Po ta imagjinosh për një moment kalanë, pa shtëpitë e lagjeve rreth e rrotull saj, atëherë mund të realizosh hon in e madh rreth kalasë, i cili bëhej tmerr për armikun që e sulmon te ose e rrethonte. Edhe pjesa e brendshme e kalasë është ndërtuar me një zotësi të madhe nga ana ushtarake. Daljet nga portat, nëpërmjet tunelesh që nuk gjenden përballë portave, evitojnë goditjet si në sulm, edhe në tërheqje. Qendra e kalasë ishte e zorshme të zaptohej pa sakrifica të mëdha nga sulmuesi. Arkadat, tunelet, portat e brendshme ishin ndërtuar si prita të rrezikshme. Dhe mbi të gjitha, ky monument madhështor i forcës shqiptare ka një elegancë të çuditshme.
Ta shikos,h kalanë nga të katër anët, nga lartësitë e Dunavatit, mbetesh me të vërtetë i mahnitur me madhështinë, forcën dhe elegancën e treguar nga projektuesit e ndërtuesit e saj, të cilët këto cilësi i kanë pleksur me anën ushtarake.
Karakteristik është i tërë ky beden i dalë mbrojtës që me bazamentet e tifi në gërxh të jep idenë e forcës. Këtë e shikon kudo, por veçanërisht në hyrje të kalasë, nën kullën e sahatit dhe në kryen e kalasë, që qëndron përballë Dunavatit dhe Malit të Gjerë. Ky beden, mbi vendin që quhet Dullgë, ku mbrojtësit e kalasë së vjetër në themelet e tifi kishin vendosur një top, tytën e të cilit kur ishim të vegjël ngjiteshi-m dhe e shalonim si një kalë, e jep si duhet idenë e forcës së kështjellës.
Brenda kalasë ekziston qendra afër hyrjes. Kjo, aktualisht, por mendoj se edhe mè parë, ka qenë një vend i hapët, por i mbrojtur nga të katër anët. Përpara është «mafia» e kalasë si shpatë drejt fushës, anash vazhdojnë të jenë edhe sot vrimat - penxhere të mëdha, nga të cilat qëllonte to-pi, bombarda o kumbaraja mbi armikun që i vinte nga fusha ose nga Përroi i Shamajve. Këto vende e pozicione luftimi më brenda, nëpërmjet mureve të trasha e tuneleve lidheshin me një labirint të madh urash e arkadash, që të çonin edhe në qendrën e poshtme të kalasë, ku ekzistojnë të ndara për luftëtarët, për municionet, burgjet, ashefet etj., por edhe të ngjitnin në sheshin e hapur të sipërm të kalasë, nga ku kaloje përsëri në bodrume me arkada të njëllojta, që të nxirrnin deri në fundin e kalasë, në Dullgë. Nga kjo anë ndodhej dhe ujësjellësi ose urat e mëdha, siç i quanim ne, i ndërtuar nga Ali Pasha për të sjellë ujët në kala nga mali i Sopotit. Injorantët e parë dhe ata të kohës së regjimit të Zogut i rrëzuan këto monumente të mrekullueshme. 



SOKAKU I TIR MARRËVE*
*( Sot Sokakzz i të Marrëzve thirret rrzagica «Pionieri» për nder të gurslculitësvë të vegjiël që e shtruan me Kalldrëm në vitin shkollor 1967-1968.)


- Moj nëno, - i thosha gjyshes, - pse i thonë Sokaku i të Marrëve?
Ajo më përgjigjej
- Ku di unë, mor bir, as unë s'e di pse i thonë Sokaku i të Marr ëve. Mundet ngaqë ai ka gurë shumë dhe. kur zbr esin njerëzit, bëhet aq shumë zhurmë, sa duket si!.sur kalojnë të marrët. - Kështu më thoshte nënoja.
Por ky Sokak i të Marrëve tash mua më është aq i dashur e më sjell ndër mend vogëlinë. E përfytyroj veten të vogël, me këpucë të zeza m2 proka, me maja të kthyera përpjetë, kur zbritja Sokakun e të Marrëve, nga ana e majtë e të cilit n grihej shtëpia e Skëndulajve, e lartë e lartë, me një mur ovoro, që vinte deri né mes; ne majë të saj shilkoje disa penxhere të dala, me hekura, me çatinë pullaz, që mbahej nga trarë, njëri pranë tjetrit, të rreshtuar si asoerë dhe mbi çati ngriheshin tre-katër oxhakë, të hollë si aneja ime, të bardhë si aneja. Kur vinin «haxhilejlekët» ata bënin atje foletë dhe kërcitnin sqepat.
Më kujtohet dimri, kur, duke u mbledhur nga te ftohtët, zbritja për të vajtur né shlcollé; p~rpara meje ngriheshin malet e Lunxhër isë vija-vija e qdukeshin sikur në majë kishin një qylaf të bardhë; vijat ishin gërryerjet që kishin bërë ujërat shekullore.
Kam kohë që nuk kam shkuar nga Sokaku i të Marrëve, por, kur mendoj për Gjirokastrën, kujtimet më çojnë sa herë atje. Më thonë se tash pionierët e kanë shtruar me kalldrëm, shkallë-shkallë me mjeshtëri e aq bukur; dritaret e mëdha e të vogla që bien mbi të dhe muret e bardha i japin tani këtij sokaku një hijeshi të veçantë. Në mes shtëpive të thjeshta, anash tij, té ndërtuara me mure me gurë, të cilët janë të radhitur njëri mbi tjetrin pa llaç e me një ustallëk për qejf, sokaku gjarpëron e të çon në rrugën e kako Pinos. Sa herë kam kaluar unë në këtë rrugë.
Kaloja në rrugë nibi përrua dhe ndalesha kurdoherë i habitur përpara shtëpisë së Ficajve, pse ajo ishte me të vërtetë e bukur. Në ato kohë të vogëlisë sime, edhe pse nuk kuptoja nga arkitektura, stili i saj më tërhiqte; ajo ishte një shtëpi e lartë e lyer me bojë në të verdhë të thellë me dy kate e me papafingo. Stili i kësaj shtëpie ishte me të vërtetë i hijshëm. 


NËNTORË TË LARGËT


Kemi ardhur në Vlorën heroike, që na tra frymëzuar që në rininë tonë të largët me trimërinë dhe me ngjarjet e saj historike. Kéto ditë nëntori në Vlorë më sjellin ndër mend ato kohë të largëta, por sa të dashura nëntorësh, nga të cilat tram aq shumë kujtime.
Në një ditë të caktuar, veçanërisht në nëntor, na vinin në shtëpi burra për vizitë. I priste aneja poshtë te shkalla dhe i ngjiste sipër në qoshk të odasë së madhe, ku i priste babai. Kur vinin të gjithë, babai i thosh anesë:
- Nuse, përveç kafesë, na sill edhe nga ato llokumet që prura dje në atë kartën shtupellë që tram vënë në dollap të patit.
- Si urdhëron mulla! - i thosh aneja.
Unë ndiqja anenë kur vente e vinte për t'u shërbyer mysafirëve, e ndihmoja atë, më në fund rrija afër babait dhe dëgjoja njerëzit që bisedonin.
Duhet të sqaroj që xhaxhanë tonë, Hysen Hoxhën, të gjithë ne, fëmijët, e thërritnim edhe baba, edhe baba Çen, kurse babanë tonë, Halil Hoxhën, të gjithë ne, fëmijët, e thërritnim derisa vdiq, xhaxha.
Në ato ditë nëntori të largët babai me burrat në qoshk flitnin e flitnin, por unë ca i kuptoja, ca jo.
Kur zinte në gojë shpatat baba Ceni, mua fët më shkonte mendja te sepetet, atje afër mbi dhipato të qoshkut, që ishin plot me shpata të gjyshërve e të babait. Më kujtohet njëherë, kur babai foli për shpatat e grekëve, unë kërceva si gjel i vogël dhe thashë:
- Pse nuk i nxjerrim edhe ne shpatat tona, ja, këtu, në sepet i tremi, doni t'jua tregoj?
Pleqtë qeshën. Xha Hasan Xhiku më vuri dorën në kokë dhe më tha
- Do t'i qitim edhe ne shpatat tona nga sunduqet, mos u merakos, djalë.
Ata burra që mblidheshin me babanë në ato ditë të nëntorit, flitnin për lirinë, për Flamurin e Vlorës, për Ismail Qemalin, për Cepon e për shumë gjëra. Herë më dëbonin, si duket flitnin gjëra të fshehta, që unë s'duhej t'i dëgjoja, herë dëgjoja babanë që bërtiste:
- Enver, thuaj nuses të na bjerë duhan dhe një tabak me kartë!
Bisedat zgjateshin. Në mur të qoshkut, afër penxheresë, babai kishte varur një fotografi, ku kishin dalë shumë burra të veshur me të zeza. Në mes tyre ishte edhe një plak me flokë dhe me mjekër të bardhë. Ishte Ismail Qemali.
- Prapa tij, - na thosh babai, - jam edhe unë, ja, ky me sarëk të bardhë. Të gjithë ne jemi mbledhur në kuvend në Vlorë, kur ngritëm Flamurin, shpallëm Pavarësinë dhe formuam Qeverinë e parë të Vlorës, me Ismail Qemalë në krye. Po q'e do, zuzarët e poshtër të jashtëm s'na lënë rehat.
Kjo fotografi ishte nga gjërat më të dashura të shtëpisë sonë të vjetër që na u dogj. Mjerisht, kur na u dogj shtëpia, u dogj edhe sunduku me palla, edhe fotografia. Çdo gjë u dogj, vetëm një sahat i murit na shpëtoi.
Kërkova se mos gjeja ndonjë kopje të asaj fotografie të Vlorës, që varej dikur në shtëpinë që na u dogj, por më kot. Duhej të kalonin kaq dekada dhe më 28 Nëntor 19'72, kur vizituam Muzeun e Pavarësisë ja, në një nga dhomat, unë shoh fotografinë aq të dashur për mua, fotografi e zmadhuar e Kuvendit të Vlorës. Ndenjta i shtangur, e shikoja, e shikoja dhe vazhdoja ta shikoja, saqë ciceroni, i cili kishte kohë që kishte mbaruar shpjegimet, u habit që po rrija aq shumë përpara saj. 
- Mos u habit, - i them, - se gjeta një thesar që më kishte humbur.
E dashura .fotografi e rinisë sime! Sa kujtime të ëmbla dhe të hidhura më zgjon ti! Ti më kujtove, veçanërisht, jetën dhe luftën patriotike të baba Çenit, këtij burri të thjeshtë, që vdiq i thjeshtë e i respektuar. Askush nuk ia kujtoi ç'kishte punuar, veç Partisë sonë, e cila, si për gjithë patriotët e tjerë, shkroi edhe për baba Cenin dhe, gjithashtu, e dekoroi për aktivitetin e tij patriotik.
Mua, natyrisht, si i vogël që isha në atë kohë, më bënin përshtypje disa ndodhi, që atëherë ishte e zorshme t'i kuptoja të gjitha, por tash, me kalimin e viteve, ato marrin në thjeshtësinë e tyre dritën e vërtetë. Për mua ato ishin ndodhi familjare, por për të rriturit kishin tjetër kuptim.
Duhej të ishte një natë para 28 Nëntorit, domethënë 27 nëntor. Vendi ishte pushtuar nga grekët. Ishte krizë e madhe për çdo gjë, bukë me zor gjenim dhe atë aneja na e jepte çika-çika. Grekët kishin dashur ta hiqnin babanë nga belediereizi, kryetar i bashkisë së qytetit, por nuk e hoqën dot, pse protestoi populli, gjithë së toku, myslimanë e të krishterë.
Atë ditë, pra, të 27 nëntorit më thirri babai, që rrinte në krye të divanit me një velenxë të bardhë në krahë, dhe më thotë:
- Vis h këpucët, shko te Bido Tushja dhe i thuaj që më tha babai të më japësh një duzinë me qirinj. Në qoftë se të thotë s'kam, ti i thuaj me të qeshur, m'i jep, ndryshe nesër do të ta mbyllë dyqanin, më tha babai.
Unë vesha këpucët dhe ua mbatha këmbëve me të katra. Veja me qejf në dyqanin e xha Bidos, që ndodhej afër xhamisë së pazarit, mu në të hyrë të kubesë, pse atje më ngopej syri, kishte plot gjëra, kishte dhe llokume, edhe sheqerka. Xha Bidoja më fuste nga një sheqerkë në gojë, duke më cimbisur faqen. E gjeta xha Bidon me një burrë tjetër që po bisedonte.
- Ç'do djalë? - më tha xha Bidoja.
I dhashë porosinë e babait. Ai e shikoi atë burrin në sy dhe më tha mua:
- Ku gjenden qirinj në këto kohë te Bido Tushja, thuaj mulla Hysenit. Po të dojë qirinj, le të vejë t'i kërkojë dhespotit, se ai i ka grumbulluar për qishat.
Atëherë unë i lëshova «kërcënimin» e babait, duke e përfunduar me një të qeshur, se nuk dija si mund ta thosha «me të qeshur» që «babai do të të mbyllë dyqanin».
Xha Bidoja ishte njeri i mirë, ai e kishte shumë mik babanë. U ngrit në këmbë, më tërhoqi nga vestii afër bangos së tij plot me defterë gjithë pluhur dhe, duke hapur një sirtar, më tha:
- E shikon ç'është kjo?
Unë u tremba; ishte një pisqollë. Xha Bidoja më tha:
- I thuaj babait se nuk e mbyll dot dyqanin e Bidos, se ia zbraz në bark mulla Hysenit këtë kobure.
Përnjëherë më hipën xhindet. O, si donte xha Bidoja të na vriste babanë, që ne e donim aq shumë?! I them xha Bidos:
- Ti s'e vret dot baba Çenin, se ai të pret kokën me shpatë. - Bido Tushja dhe burri tjetër qeshën, kurse unë rrija i vrenjtur. Xha Bidoja u fut në qilar, që andej doli me dy pako qirinj, dhe, duke m'i futur nën sqetull, më tha:
- I thuaj mullait që Bidoja është dhelpër plakë dhe e di përse i duhen qirinjtë mullait, prandaj ia ruajta për këto ditë.
Unë u gëzova, mora qirinjtë dhe u nisa të ikja, po xha Bidoja më ndaloi.
- Prit, - dhe, duke dredhur një letër si fishek, mori nga kutia tri llokume, i futi në të dhe më tha: «Një koqe është për ty, një për Sanon dhe një për Balen, po vetëm nesër do t'i hani dhe jo sot».
- Si urdhëron, - i thashë xha Bidos dhe f ryva.
Rrugës, me qirinjtë nën sqetull dhe me llokumet në dorë, po mendoja:
Ama ky, xha Bidoja, është njeri i mirë, po nuk marr vesh pse duhet të jesh dhelpër plakë që të kuptosh përse i do babai qirinjtë per të ndritur natën, kur hamë bukë, kur ai këndon libra, kur aneja qep dhe nënoja na thotë përralla.
Kështu bluante mendja ime e vogël rrugës, dulce u kthyer në shtëpi per t'i dorëzuar babau porosinë. Por nuk do të ishte kështu. Në mbrëmje une do ta merrja vesh përgjysmë dhe të nesërmen e të pasnesërmen tërë kuptimin e vërtetë të blerjes së qirinjve.
Po atë dite, kur u err, babai thirri anenë, i dorëzoi qirinjtë dhe i tha:
- Merri, nuse, këta qirinj, preji përgjysmë me thikë dhe vuri në penxheretë e odasë jashtë, vuri mbi një pjatë filxhani, që të mos na bëjnë pis.
- Si urdhëron, mulla! - i tha aneja dhe mori qirinjtë.
- Dale një çikë, moj nuse! - bërtiti nënoja, pastaj iu kthye babait:
- Hisenj, lëri këto punë, se do të na marrësh në qafë, do të të surgjunosin në Moré.
- Mos u tremb Jeko, - iu drejtua s'ëmës, - se edhe po të më thërresin, xhevapin ua kam në xhep, as që ua kemi frikën zuzarëve, me nder... (dhe lëshonte nga kucuret e tija që nuk po i shkruaj). Ne bëjmë punën tonë, ata le të bëjnë të tyren.
Unë ndoqa anenë dhe, dulce prerë qirinjtë, duke i vendosur në dritare dhe dulce i ndezur, e pyesja:
- Ane, po pse i vëmë këta qirinj në penxhere?
- Se nesër është festa jonë, djalë, është Dita e Flamurit që u ngrit në Vlorë, ku kishte vajtur dhe mullai nga Gjirokastra. Po mos i thuaj njeriut, se na dogjën pastaj.
- Po pse thua na dogjën, ane, kur ne kemi festën tonë?
- Pse grekun e kemi armik, na ka zaptuar vendin dhe ne që festojmë Flamurin, duam të rrojmë të lire.
Tash e kuptova më qartë historinë e qirinjve. Kishte të drejtë xha Bidoja, «dhelpra plakë»; tash e kuptova pse më tha ai që llokumet t'i hanim vetëm të nesërmen, më 28 Nëntor, Ditën e Flamurit.
- Edhe xha Bidoja, - thosha me vete, - si duket, është si baba Çeni.
Kur u kthyem në dhomën e babait, i vajta afër dhe, pa i thënë asnjë fjalë, e shikoja, e shikoja, sigurisht me një ndjenjë të çuditshme, atë burrë me mjekër e me mustaqe të zeza ndenjur pajdash, me velenxë në krahë, duke kënduar një libër në dritën e zbehtë të idaresë, siç i thoshim në Gjirokastër, llambës me vajguri. Unë e shikoja dhe më dukej i madh, i fërkoja herë pas here gjunjët me dorën time të vogël. Ai më në fund më tha:
- Ç'më shikon ashtu sikur nuk më ke pare? Shko fli dhe nesër në mëngjes hajde se do të të jap disa grosh të blesh sheqerka, pse kemi feste, pa mos dëgjo ti ç'thonë grate. Armiqtë s'kanë ç'na bëjnë!
Të nesërmen, më 28 Nëntor, në familjen tonë ishin në pritje çfarë do të ngjiste. Vetëm babai dhe ne të vegjlit s'çanim kokën. Unë hëngra llokumen që pa gdhirë, vajta në dhomën e babait dhe bërtita
- Rroftë Flamuri!
Më kujtohet një herë tjetër, kur akoma vazhdonte Lufta e Parë e madhe Botërore. Pasi u shporr ushtria greke, vendin e pushtoi ushtria italiane me ushtarë me pende e me topa, me mushka e me çiçibune. Uria mbretëronte. Aneja na thosh se miellit i hidhnin edhe pluhurin e dërrasave që sharronin italianët per ndërtimin e kazermave.
Në mëngjes, pasi hëngrëm trahananë, babai më mori me vete, duke më thënë:
- Hajde këtu djalë, se do të vemi në shtëpinë e Iljazit (Iljaz Hoxhës) t'i bëjmë një vizitë.
Unë u gëzova shumë. Xha Iljazin e doja, megjithëse edhe të bërtiste, po ai më kishte vënë emrin «në vesh», dulce më kënduar në shqip dhe jo arabisht. Kisha qejf të veja te xha Iljazi, pse më jepte nga ndonjë ftua, disa kokrra arra o lajthi, si të ndodhej. Unë nuk u çudita, pse babai më merrte shpeshherë kur vente per vizita te Selim Bakiri, te Hasan Sinoja e të tjerë.
Kur hymë te xha Iljazi, ndjeva se diçka kishte ngjarë, po nuk e përcaktoja dot. Ki-shte njerëz në dhomën e madhe. E nduk babanë nga xhubja d-he i them:
- Baba, mos i ka vdekur njeri xha Iljazit?
- Jo, djalë, - m'u përgjigj plaku, - përkundrazi, sot kemi festën e Flamurit.
M'u çel fytyra. Në krye të odës ishte një prift me mjekër të bardhë, veshur me një raso të zezë dhe me një kryq të florinjtë në gjoks e me gurë me ngjyra. Unë u habita që prifti rrinte në krye dhe në ditën e festës sonë të madhe. I druajtur, u putha dorën të gjithëve me radhë dhe ndenjta në fund të odës, afër derës. Po shihja i habitur ç'do të bëhej këtu sot, më 28 Nëntor, nën pushtimin italian. Pasi u pi kafeja dhe mua më dhanë llokume, u ngrit xha Iljazi hapi dollapin e odasë, nxori andej një flamur me shkabë të zezë dhe e ngriti përpjetë, duke thirrur: «Rroftë Shqipëria e lirë!».
Të gjithë u ngritën në këmbë dhe bërtitën njëzëri: «Rroftë Shqipëria e lirë!». Më thirri xha Iljazi dhe më tha:
- Zëre flamurin nga të dy cepat, ngrije lart, siç bëra unë, dhe çojua të tërëve me radhë ta puthin.
Edhe unë ashtu bëra. Natyrisht, të parit ia çova baba Çenit, pse për mua të voglin ai dhe flamuri ishin një. Të gjithë e puthën, edhe prifti e puthi. Unë u çudita që e puthi edhe prifti. Pas kësaj ceremonie pleqtë filluan muhabetin, kurse unë dola në kopsht dhe prisja sa të dilte babai. Kur dolën ishte vonë, burrat kishin hedhur atje brenda nja dy gota. Rrugës e pyeta plakun:
- Po ai prifti kush ishte baba?
- Si, nuk e di, - më tha, - ai është Papapanoja, patriot i flaktë. Sa për të thënë e mban rason dhe kamillafin, se nuk beson në Krishtin, aq sa nuk besoj edhe unë në Muhamedin. Ne kemi një «perëndi», Atdheun, Shqipërinë. Të gjitha të tjerat janë gjepura. Ai, prifti, është babai i mësuesit tënd të shquar, patriotit Thoma Papapano.
- Thomanë unë e dua shumë, baba, - i thashë, se më mëson shqipen, kurse mulla Kamanin nuk e dua, se ai kërkon të na mësojë turqishten.
Që atë ditë të 28 Nëntorit unë u bëra mik me Papa
pano Cuçin. Ai rrinte në Varosh, afër shtëpisë së dajkos tim. E takoja në rrugë priftin, ndalesha, i puthja dorën, më gëzonte kokën dhe më thosh: «Shko rregullisht në shkollë, bir, se ajo do të të hapë sytë».
Më kujtohen 28 Nëntorët e mëvonshëm, pas Luftës heroike të Vlorës, kur vendi u çlirua edhe nga italianët. Unë isha më i rritur atëherë, festën e Flamurit e bënim hapët, venim me shkollë përpara «huqumetit» dhe atje mbaheshin fjalime. Aneja mua më kishte bërë edhe një
sharp të kuq me shqiponjë në mes, që e futja nga koka dhe e mbaja në gjoks.
Më kujtohet, që në një nga këto festa, zoti Xhafo Poshi ma dha ta mbaja unë flamurin. Ç'gëzim i papërshkruar! Kur u kthyem nga ceremonia, duke zbritur pazarin me
flamurin në sup, takoj baba Çenin, i cili më thotë:
- A të duket i rëndë në sup ai flamur ?
- Jo, baba, - i thashë.
- Ai është i rëndë, djalë, - më tha plaku, - pse mban gjithë historinë e popullit tonë. Sidomos në kohë rreziku ta mbash fort, ta ngresh lart dhe të mos e lësh kurrë të rrëzohet përdhe.
Këto kujtime të largëta të rinisë sime m'u ringjallën në 60-vjetorin e Pavarësisë, kur erdhëm në Vlorë për të festuar këtë ngjarje historike. E ndjeva veten të lumtur, kur u ndodha përpara fotografisë së Kuvendit të Vlorës. ku ndodhej dhe babai.
Ai ishte 60 vjet para meje në Vlorë. Unë atëherë isha 4 vjeç, por jeta e tij, mësimet e tij lanë mbresa të thella në ndërgjegjen time. Ato më rritën me frymën patriotike dhe unë jam kryelartë për baba Cenin e thjeshtë, trim dhe patriot.




SHKOLLAT E MIA



        Për herë të parë në shkollë vajta, me sa më kujtohet, në mejtep, ku mësonim edhe abëcënë shqip, por edhe elifbenë turçe. Mejtepi ishte te xhamia e Palortosë, ku hoxha ishte një plak i kaluar nga mosha, i hollë, me një fytyrë të imët, me disa dhëmbë të rrallë që i kishin mbetur, si dhe me ca qime në mjekrën e tij si të kecit. Atë e quanin mulla Kaman që ne, natyrisht me njëri-tjetrin, e thërritnim mulla Kaman Keci dhe, kur e shihnim që dilte nga xhamia, i këndonim

«Muda Kaman Keci
Doli nga koteci».


Këto dy vargje i shoqëronim pastaj me një «blegërimë» keci, zinim me një dorë mjekrën, kurs~e gishtin e madh të dorës tjetër e futnim tek e para, duke krijuar kështu me to formën e mjekrës e, duke i dredhur duart, dridhej edhe zëri ynë si i kecit. Natyrisht, fshiheshim nga mulla Kamani kur i bënim këto djallëzi. Ai herë-herë bënte sikur nuk dëgj-onte, mbyllte derën e xhamisë me një çelës të madh dhe herë-herë bërtiste: «Habis-ollan». Nuk e kuptonim ç'donte të thosh me këtë shprehje.
Mulla Kamani gjoja na bënte elifbenë dhe na e mësonte hezber. Vetëm elif benë mbaj mend unë që mësova. Atë edhe tash e kujtoj, sidomos germat e para, por ç'u bë më tej, as që mbaj mend gjë. 
Kurse me abëcënë e shqipes ishte ndryshe. Mësues të parë kishim njëfarë Vehip Hoxha, që ishte djali i Asaf efendiut, kadi, njeri i mësuar shumë. Ata rrinin afër shtëpisë sonë, ishim edhe nga një soj. Se ku e kishte mësuar shqipen zoti Vehip, nuk e di, por sigurisht nga abetaret e Stambollit dhe vjedhurazi. Në atë kohë zoti Vehip ishte djalë i shkathët, me iniciativë dhe çapërxhi. Kishte dëshirë të madhe të na mësonte.
Më vonë baba Ceni, që ishte shok, bashkëpunëtor dhe luftëtar me Bajon, Çerçizin dhe me ata të Kongresit të Manastirit, më tregonte se një ditë e kishte thirrur Vehipin dhe i kish thënë:
- Po ti ç'më hin e më del duke ngrënë kot bukën e Asafit? Pse nuk mbledh kalamanët e mëhadhës dhe t'u mësoç të këndojnë e të shkruajnë shqip?
Vehipi i qe përgjigjur fët e fët baba Çenit:
- Jam gati, po më liron divanin e shtëpisë tënde ta bëj shkollë?
Plaku ia ktheu:
- Të gjej unë vend, në xhami.
- Je në të mulla Hysen? - i tha Vehipi. - Ku ta jep xhaminë mulla Kaman Sejdua për këto gjëra, mos do që të rrihemi me të?
- Mos ki merak për këtë, - i kishte thënë baba Çeni, - vete rrihem unë me të, ti vetëm për gatitu, bën listat e djemve, u thuaj baballarëve të tyre t'u blejnë nga një pllakë të vogël dhe nga një gurkalem.
Pas disa ditësh çdo gjë ishte gati, mulla Kamani liroi xhaminë, me kusht që ta fshinim vetë, të zhvishnim këpucët në hajat të xhamisë dhe të na mësonte dhe eli f benë. E mori koncesionin e elif besë mulla Kaman Keci! Natyrisht, mulla Kamani i ngriti sixhadetë e xhamisë, se ia prishnim dhe e la bosh, prandaj na pinte të ftohtët. Baba Çeni me Vehipin rregulluan psathët, na dhanë nga shtëpitë edhe nga një jastëk të vogël, që ta vinim përpara në vend të bankës, mbi të cilin vinim pllakën. Kështu filluam mësimin. Vehipi kishte bër ë dhe një pllakë të madhe dhe e kishte vënë mu në vendin ku zakonisht falej mulla Kamani.
Në këto kushte filluam ne mësimin e parë me zell të madh. Me Vehipin mësuam mirë abëcënë, por, pas një kohe, u larguam nga xhamia. Gëzim i madh për ne, do të veni, në shkollën «Drita»*! *( Shkolla «Drita» u hap më 10 shkurt 1917. Në përvjetorin e 65-të të saj, më 10 shkurt 1982, shoku Enver Hoxha i dërgoi një letër drejtorisë së muzeve të Gjirokastrës. ku ndër të tjera shkruan: «Si bir e si nxënës shkolle i atij qyteti, sot kujtoj me respekt të madh themeluesit, mësuesit e talentuar patriotë e të guximshëm, nxënësit e zellshëm të shkollës qendrore shqipe «Drita» dhe të shkollave të tjera që, krahas mësimit e përhapjes së diturisë, në kushte të rënda të pushtimit italian, punuan pa u lodhur e me guxim për të çuar përpara lëvizjet patriotike e demokratike të popullit tonë».) Atje nuk kishte më mulla Kaman, as goditje me shufër në duar e në këmbë. Këtij dënimi unë nuk i kisha shpëtuar, jo se nuk mësoja, por një ditë bëra një djallëzi: xhamia, përveç divanit përposh, më sipër kishte një qoshk. Kur një pjesë mësonim shqip poshtë, mulla Kamani lart në qoshk u mësonte të tjerëve syre të Kuranit në arabisht. Një ditë ne më poshtë mbaruam më parë dhe dolëm, por nga qoshku unë pashë të varej nga parmaku bishti i xhybes së hoxhës. Ia nduka nga poshtë dhe u vara tek ajo. Hoxha bërtiste: «Habis-ollan, më çore xhubenë. Kush je ti? Po të zura, të vrava!». Mirëpo kë të zinne? Unë ua mbatha «me të katra». Ai e mori vesh kush isha dhe të nesërmen, megjithës.e unë rrija si pulë, si djalë i urtë, nuk i shpëtova dot fellakasë.
Më kujtohet një ditë kur zoti Vehip, pasi na mbaroi mësimin, na tha: «Nesër në mëngjes të gjithë do të vini në shkollë me brekë të shkurtra, u thoni në shtëpi t'jua presin. Në qoftë se nuk jua presin, do t'jua pres unë me gërshërë». Dhe nxori gërshërët nga xhepi. Në drekë, kur vajta në shtëpi, i thashë anesë:
- M'i pre këmbët e brekëve mbi gju.
Ajo shqeu sytë, pse kujtoi se isha marrosur.
- Je në të? - më tha. - Ç'janë këto gjëra? Kush t'i mëson këto?
- Zoti Vehip na tha, - iu përgjigja.
Aneja shkoi tek oda e baba Çenit, duke më marrë edhe mua nga dora dhe i tha
- Dëgjo, mor mulla, ç'thotë Enveri, Vehipi i Asafit u ka thënë që t'u shkurtojmë brekët.
Mullai mori inat e u ngrit duke bërtitur:
- Maskarai, ia rregulloj unë atij !
Dhe, meqë rrinim afër e afër me shtëpi, doli në penxhere e, me sa zë që kishte, i thirri Vehipit të vinte te ne dhe ai erdhi.
- More ti, - iu drejtua plaku, - të dija djalë të mirë, babanë e ke të mirë, mos të kanë lojtur trutë? Ç'kërkon t'u bëç djelmve?
- Reforma dua të bëj, mulla Hisenj, - i thotë Vehipi.
- Mos kërkon t'i nxjerrç dhe bithë jashtë?! Kush t'i ka mësuar këto reforma? - i tha plaku.
- Ti m'i ke mësuar, - iu përgjigj Vehipi, - kur na flet për historitë që lexon. (Baba Çeni e kishte pasion historinë e popujve dhe në këtë e kam ngjarë dhe unë.) Vehipi mburrej: - Unë jam reformator si Pjetri i Madh. Meqë hoxhallarëve nuk ua pres dot mjekrat, kam vendosur t'u pres brekët shkollarëve, siç bëjnë kudo në Evropë. Ç'turp ka këtu?
Plakut i dridhej mjekra nga inati dhe i tha prerë Vehipit:
- Lëri këto, na u bëre dhe ti! Dëgjo! Po preve këmbët e brekëve të djalit tim, të preva kokën!
Kështu që unë nuk dota kurrë me brekë të shkurtra. Megjithatë, Vehipi s'e hodhi poshtë mendimin e tij dhe lisa prindër i bindi, kurse baba Çenin jo, sido që për gjëra të tjera ky ishte liberal dhe demokrat.
Baba Çeni nuk vente në xhami, as edhe kur u plak e nuk u zgjodh më kryetar i bashkisë dhe punonte në vakëf. Ai s'na fliste kurrë për fenë në shtëpi, kurse babai im, që e thërritnim xhaxha ose xha Halil, qe më ndryshe. Ky vente ngandonjëherë në teqenë e pazarit, por më shumë pasdreke, për muhabet. Gratë në sh lëpi mbanin ramazan dhe plaku nuk i ndalonte. Ai hante veç, me ne fëmijët, kur ishte ramazan. Unë e pyesja:
- Baba Çen, pse nuk mban ramazan dhe ti?
Ai më thosh:
- Hidhi gropës dhe lëri gjëporat, mos u beso atyre që thonë hoxhallarët, dëgjomë ç'të them unë.
Që në vegjëli, pra, baba Çeni më mësoi të mos besoja.
Megjithatë, kur vinte ramazani, ma kish qejfi të hipja në minare dhe në mbrëmje, kur mulla Kamani ngjitej të ndizte kandilet dhe të këndonte ezanin, merrte me vete një nga ne, kalamanët, që i luteshim : «Mulla Kaman, merrmë mua, merrmë mua!». Kur ngjitnim shkallët e minares, që dridheshin njëra pas tjetrës, hoxha shkonte përpara dhe ne pas tij i mbanim shishen e vajit. Kur arrinim afër grykës, hoxha kthehej nga ne dhe na thosh: «Kini kujdes mos u varni shumë dhe mos i ktheni sitë nga Qorri i Cekës». Ky ishte një mesoburrë, vishej me poture, me xhamadan e me brucë, një sy nuk e kishte, prandaj e thërritnin «Qorri». Ai ishte çoban dhe i guximshëm, të tjerët ia kishin frikën. Vetë nuk besonte, as hoxhët nuk i donte. Shtëpia e tij ishte tamam nën minare dhe, kur dilnim ne lart të ndiznim kandilet, «Qorri» nga poshtë bërtiste:
- Dole mjekërcjap, rafsh atej dhe thefç kokën!
- Të daltë dhe siri tjetër, kaur, hain, në es f eli sa f ilin do të veç!
Dhe kështu vazhdonin të sharat poshtë e lart e lart e poshtë.
Hoxha e hidhte vetë vajin në kandile me ekonomi të madhe, kurse ne ia sillnim lart kandilet. Ai rrinte në bisht, ne në këmbë. Qorri i Cekës nga poshtë donte të vazhdonte dialogun dhe ma bënte mua me shenjë që t'i flisja hoxhës.
- Hoxhë efendi, - i thosha unë, - të kërkon Qorri i Cekës.
- Mos e shiko shejtanin, të kam thënë.
«Qorri» prapë dhe unë prapë i thosha:
- Hoxhë efendi, Qorri i Cekës të shan. - Dhe kështu vazhdonte kjo punë derisa zbritnim. Populli nga poshtë shante «perëndinë» lart.
Nga okupacioni grek i Venizellosit, i Zografos e të tjerëve, nuk mbaj mend në u hapën shkolla greke, se isha i vogël. Vetëm si në ëndërr më kujtohen oficerët grekë me shpata që kalonin edhe nga rruga jonë. Më kujtohet, gjith ashtu, që nën penxhere kalonin të krishterë të varfër nga Varoshi, muratorë, zarzavateshitës, kasapë. fshesaxhinj, që plaku i kishte miq dhe i mbronte nga agallarët e Gjirokastrës. Ata i thërritnin: 
- Mulla Hisenj, mos ki frikë nga greku, se na ke ne.
Plaku dilte në penxhere e u thosh:
- Ejvallah, shkoni në punë, se unë nuk kam frikë.
Një ditë kur doli, e ndoqa pas dhe e ndukja nga xhubeja, duke i thënë: «Baba mos dil, më tha nënoja, se do të të therin grekërit».
Në shkollë veja në rregull, asnjëherë nuk mungoja. Në dimër aneja më bënte trahana me një qepë dhe hidhte mbi të shëllirë nga e fuçisë së djathit. Në këtë shëllirë notonin grimca djathi dhe trahanaja bëhej kështu e shijshme. Herët e tjera aneja më jepte ndonjë copë kulaç të misërt në dorë me një copë djathë dhe e haja rrugës. Kur erdhi koha e zisë dhe e urisë, aneja kur më jepte atë çikë bukë, më thosh: «Haje shpejt ose fshihe se gjinah, ka të tjerë që nuk kanë».
Mësimet i përgatitja kurdoherë në rregull dhe merrja nota të mira. Baba Ceni më sillte ngandonjëherë ndonjë kalem, sipër me bojë të verdhë o të kuqe. Gëzohesha shumë kur m'i jepte dhe filloja me zell t'i bëja majën me thikën e bukës. Gjëma ishte kur na thyhej maja, se na zvogëlohej kalemi. Mësimet atëherë i bënim në penxhere ose shtriheshim barkazi në dysheme o në minder. Në këtë pozicion shkruanim dhe këndonim. Defterët në fillim na i qepte aneja me gjilpërë, pastaj në dyqane filluan të dilnin defterë të shkollës.
Librat i kishim me krëk dhe i ruanim. Më kujtohet se abetaret ishin shtypur me germa latine, por shumë shkronja të saj në atë kohë nuk ishin si këto të tashmet. Librat e leximit ishin të paktë, unë nuk dija ku shtypeshin, por ne vriteshim sa i blinim. Librat me vjersha të Naimit që më pëlqenin shumë, «Baba Tomorin» e Çajupit dhe disa të tjerë në fillim m'i gjente, nuk e di se ku, baba Çeni. Më kujtohet që ata ishin shtypur në Sofje o në Bukuresht, në disa prej tyre shkruhej në fund «Stamboll», në disa «Shtypshkronja Mbrodhësia» etj. Më vonë na erdhën nga Amerika di~sa libra të shtypur nga shoqëria «Vatra».
Në shkollë në gjuhë e në hartime dilja shumë mirë, i kisha qejf. Por edhe në të tjerat nuk mbetesha pas. Babai më vinte të mblidhja sa i kushtonin harxhet e mëngjesit. Kjo ishte një formë e kujdesit të tij për të më ndihmuar që të mësoja dhe për të më kontrolluar se «ç'gatuaja» në shkollë.
Njëherë na ra në dorë një libër këndimi, ku ishte një vjershë e bukur, bërë nga një Shefqet Bajo nga Gjirokastra. E kisha mësuar përmendsh. Atë e mbaj mend edhe tash, kaq shumë më kishte pëlqyer:


«Ti Adriatik i mjerë,   Vlorën e Karaburunë,
Pse s'bën valë këtë herë,       Vlora dhe Karaburuni
Valë, dallgë e furtunë, Janë vatanet e mia
Se ti Vlorënë ta zunë,          S'na i mban dot Italia».



Ndjenja patriotike ishte e zjarrtë në popullin e Gjirokastrës. Më kujtohen si në ëndërr turma burrash të veshur me brucë që ngjitnin rrugët e pazarit duke kënduar e bërtitur, që drejtoheshin nga kalaja, nën të cilën te Pasha Kauri ndodhej konsullata greke. Si duket kjo demonstratë duhet të jetë bërë në kohën e okupacionit grek. Më vonë, dhe më kujtohet më mirë, pse duhet të kem qenë më i madh, u bë një mbledhje e madhe e burrave në kala dhe u ngrit flamuri. Ne, djemtë e shkollave, vajtëm me radhë. Kjo ditë ishte e shënuar per ne, veçanërisht për mua, pse tri ditë me radhë aneja më bëri një flamur, që konsistonte në dy copa të gjata atllazi kuq e zi të qepura së toku, në mes të të cilave më qëndisi një shkabë. Aneja i qëndiste shumë bukur këmishët dhe jelekët. Këtë flamur atë ditë feste e lidhëm në gjoks si «sharpë», siç i themi tashti. Natyrisht, unë mburresha për këtë dhe mësuesi më vuri në radhën e parë.
Më kujtohet një ngjarje akoma më me rëndësi, e një kohe më të vonë, kur isha ca më i madh. Vullnetarët gjirokastritë niseshin për në Luftën e Vlorës, kundër Italisë. Me mijëra burra, kalamanë dhe disa plaka, turma-turma dhe burra me dyfekë, me gjerdanë në mes, me bruca dhe me sharkëla në krahë, me qylaf ose me feste të zeza në kokë, me shollë o me opinga në këmbë, me nga një torbë
në kr ah, u nisën nga pazari, dulce zbritur nga kisha e Varoshit dhe u ngjitën në bregun e teqesë së baba Manes, sic i thoshim atëherë. N e, kalamanët, mbanim në dorë flamurët dhe këndonim këngë patriotike. Në breg u bë një miting, pastaj filluan të puthurat e të përqafuarat dhe vullnetarët u nisën për nga ana tjetër e bregut, drejt Viroit. Ata ishin disa qindra dhe bënë një vijë të gjatë mne njerëz që ne nga bregu, turma e madhe, u thërritnim, u tundnim festet dhe shamitë. Për mua dhe shokët e mi kjo ishte impresionante dhe që atëherë filluam ta kuptonim dhe ca më mirë vjershën që shënova më sipër.
Kur mbaroi Lufta e Vlorës, luftëtarët u kthyen. Kishte nga ata që vinin në shtëpinë tonë, bisedonin me pleqtë dhe ne i mbanim vesh. Më kujtohen vetëm këto gjëra që i rrëfenin plakut: «Gjëmonte topi dhe mitralozi nga kalaja (kjo duhej të ishte kalaja e Kaninës) dhe, kur ia fillonte, ne thoshim «ulu se të pa kalaja». Pale kur na lëshonin dritat në istikame, ditë fare bëhej» (këto duhet të ishin projektorë).
Mësuesit tanë të kohës së vegjëlisë ishin Thoma Papapanoja, Iljaz Hoxha, Xhafo Poshi, Rexho Muçi, Hvsni Babametoja, Arshi Beu, Sadik Çeloja e të tjerë. Mësuesit i donim shumë dhe po aq shumë i respektonim. Disa i thërritnim «zoti mësues» ose «zoti Thoma», «xha Iljaz» ose «xha Rexho».
Zoti Thoma, që na mësonte aq bukur shqipen, ishte një njeri i qeshur, i dashur, me shtat të drejtë dhe me vetulla të zeza. Ne i këndonim një këngë:

«Thomai një mendjehollë 
Mori f lamurin në dorë...».

Kurse xha Iljazi ishte i rreptë, ai na ndukte edhe veshët kur bënim zhurmë në klasë ose ziheshim në korr idoret para klasave. Xha Iljazi ma kishte vënë mua emrin kur linda. Pleátë e thirrën, sic më ka thënë aneja, dhe i ti,anë të më vinte emrin. Ai bisedoi me ta dhe së toku zgjoc"Ihën emrin «Enver». «Iljazi ta këndoi në vesh, pastai e mbajtëm për drekë» më thoshte aneja.
Xha Iljazi vdiq tash vonë, ai tërë jetën ka qenë mësues. Kur shkova njëherë në Gjirokastër, para se të vdiste, i bëra vizitë në shtëpi; pashë që ishte plakur. Bisedova me të gjer ë e gjatë. Ai kishte një admirim të madh për Partinë. « Ah, mor Enver, - më thosh, - ç'mrekullira bëri kjo Parti, si e ndryshoi faqen e Shqipërisë. U mbush vendi me shkolla e me njerëz të mësuar. Unë gëzohem kur piqem me ish-nxënësit e mi, që sot drejtojnë vendin», - dhe, duke më thënë këto, mësuesi plak u ngrit, hapi dollapin dhe më dha një ftua. «Merce këtë në xhep, se kështu të jepja, kur ishe i vogël». Dolëm tok me të në rrugë, e mbaja nga krahu dhe u ngjitëm sokakut. Kalamanët na ndiqnin nga pas, ashtu siç i ndiqnim ne mësuesit tanë në kohën e vegjëlisë.
Ndërtesat e shkollave, ku kam mësuar në Gjirokastër, kanë qenë në vende të ndryshme. Në Palorto njëra ishte afër mejtepit të vjetër, që më vonë u bë Liceu Francez i qytetit. Kjo ishte një shtëpi e vjetër njëkatëshe dhe me një hajat poshtë, ku mblidheshim kur binte shi. Ndërtesa (që ekziston akoma) bie mbi rrugë. Dritaret aio i kishte me hekura të dredhur, dhomat ishin të vogla dhe të ftohta në dimër. Por shkolla neve na dukej- vendi më i bukur, e donim çdo qoshe muri të sai, deri te shpella e vogël që ishte në rrugë, rrëzë murit të shkollës.
Një ndërtesë shlkeilore tjetër ishte shtëpia e Babathanës, siç i thoshim. Kjo ishte një shtëpi e vjetër, e madhe, dykatëshe, shtëpi tipike gjir okastrite. Këtu më duket se vajtëm kur filluam shkollën «qytetëse», siç e quanim atëherë. Ajo i kishte odat të mëdha dhe penxheret po ashtu. Rreth e për qark sai kishte kopshte me kumbulla që, natyrisht, nuk u mbetej kurr ë kokërr në degë. Ato ne nuk i linim jo vetëm që të piqeshin, por as edhe të rriteshin.
Një tjetër ndërtesë ka qenë «Klubi», sic e quanim. Ajo ishte mbi një kodër, mu në mes të pazarit, prapa bashkisë së vjetër, për mbi Varosh. Andej tërë Palortonë, Kucullën dhe Bregun e Teqesë i kishe si në pëllëmbë të dorës. Një panoramë e mrekullueshme! Oborri në mes, me pllaka vende-vende dhe me bar midis tyre, ishte i rrethuar me parmakë prej druri nga ana e rrëpirës mbi Varosh. Atje dilnim ne për pushime, dimër e verë. «Klubi» kishte nja katër a pesë dhoma, jo më shumë. pse. siç duket, edhe ne nxënësit ishim pak. Ne e quanim atë me këtë emër «Klub». pse, para se të ishte shkollë, kur u hapën shkollat e klubet e para të «Shqipëtarisë» në kohën e Rilindjes e të Kongresit të Manastirit, ajo u bë Klubi i rilindësve dhe baba Çeni qe zgjedhur kryetar i tij, siç më kishte thënë ai vetë. Thoma Papapanoja u mësonte atje burrave abëcënë shqip dhe u këndonte librat e parë në gjuhën ambre. Ky ishte një vend dy herë i shenjtë për ne, pse kishte qenë klub patriotësh dhe shkollë. Këtë ne e dinim që në atë kohë, prandaj mburreshim që mësonim atje.
Nganjëherë xhamet e penxhereve thyheshin atje nga era ose nga ndonjë gur i lodrave tona. Një pjesë e «Klubit» ishte me dërrasa, nga vrimat e të cilave fërshëllente era, që në atë vend, meqenëse ishte në breg, frynte shumë.
Një dita dimri, një shoku ynë u ngrit dhe pyeti mësuesin
- Zoti mësues, është e vërtetë se ka lugat dhe po të vesh natën të ngulësh një thikë në tyrbenë e baba Hasanit vdes?
Ai na u përgjigj
- Agallarët e Gjirokastrës le të bëjnë shaka të vena të vënë ca napolona mbi varrin e baba Hasanit, se una vetë do të shkoj t'i marr ato para dhe, sfido që është një punë jo e mira, do të ngul edhe një thikë mbi tabutin e tyr besë dhe do të shihni se s'do të pësoj gjë, kurse me paratë që do të marr, do të bëj një punë të mira, do t'u vë xhame penxhereve, se këtu po na grin era, do të blej edhe një sobë që ta vë në klasë se u karkallosmë, mbasi s'po na e vë veshin njeri, që të na i bëjnë këto gjëra. lëre qeveria që jo e jo, por as agallarët e Gjirokastrës.
Në regjimin e Zogut çështja e shkollës së mesme në Gjirokastër ka qenë një plaga e rëndë. Zogu dhe qeveritarët e tij ishin kundër hapjes atje të shkollës së mesme.
Protestat e popullit të Gjirokastrës, të mësuesve dhe të nxënësve gjirokastritë. i detyruan Zogun dhe ministrir e arsimit të asaj kohe që të hapnin atje shkollën qytetëse.
Kështu, kur nxënësit e klasës sonë mbaruan filloren, ata u futén në qytetëse. U qetësua me kétë mënyrë opinioni në Gjirokastër. kurse gëzimi ynë. i nxënësve. ishte i madh. 1~a dukej se fituam çdo gjë dhe shtuam zellin në mësime. :\lësuesit tanë patriotë na nxitnin të mësonim shumë mirë pël, të qenë shembull dhe për të mos u dhënë shkak Zogut dhe njerëzve të tij se gjirokastritët nuk mësojnë. prandaj ua mbvllim shkollat.
Po kur të mbaronim shkollën qytetëse. ç'do të bëheshim :' Dëshira jonë për të vazhduar shkollën ishte e madhe. Pa shkollë. mendonim ne. ishte vetëvrasje. Prandaj vazhdoi lufta e popullit të Gjirokastrës me qeverinë në Tiranë. Delegacione pas delegacionesh dërgoheshin nga populli në Tirana, që kërkonte me këmbëngulje hapjen në Gjirokastër të një liceu si në Korçë. Pas shumë lufte dhe përpjekjesh dhe duke par ë rezistencën e popullit të Jugut, Zogu dhe qeveritarët e tij u detyr uan të hapnin shkollë të mesme.
U vendos të hapej lice francez dhe të fillonte nga klasa e 8-të (që ishte klasa e para e liceut) dhe në të të shkrihej edhe shkolla qytetëse. Kështu, ne që mbaronim atë vit qytetësen, do të hynim në klasën e 6-të të liceut. Ç'gëzim kemi ndier ne atëherë, këndonim dhe brohoritnim kur na u komunikua vendimi gazmor. Me ne, nxënësit, u gëzua tërë qyteti.
Qytetësen e mbar ova me nota shumë të mira. Erdhi behari, erdhën edhe pushimet, pritnim me padurim ardhjen e drejtorit të liceut francez dhe profesorët francezë.
Më në fund erdhi dita e gëzueshme e vjeshtës. U hap par herë të para liceu në Gjirokastër. Por una nuk e shijova dot drejtpërdrejt gëzimin e javës së para të hapjes së shkollës së re, mbasi isha i sëmurë, nuk e di nga se dhe nuk më lana nga shtëpia të dilja. Merret me mend ç'mërzi ndieja!
Dita e para imja në shkollën e re ishte jashtëzakonisht e gëzuar. pse do të njihesha me programe krejt të reja, të panjohura nga ne. do të takohesha me profesorët dhe me shokët e vjetër. do té shihja profesorët e rinj francezë. Prandaj. që pa gdhii-Ë u nisa pér në shkollc.
Liceu i filloi mèsimet në një ish-shkollë fillore në Varosh. një ndërtesé mjaft e madhë dhe me dritare të me dha, me oborr me guru. 
Liceu i Gjirokastrës do të kishte nxënës deri në klasën e tretë. Më tej Zogu nuk lejoi që të vazhdonim.
Nxënës e profesorë, shqiptarë dhe francezë, ishin shumë të gëzuar. Drejtori francez quhej Viktor Kutan. Ai ishte një burrë me trup të drejtë, me një fytyrë të pastër, me sy të ndritur, me leshra të zeza, por të thinjura në tëmtha. Hundën e kishte të shtypur dhe fliste ca me hundë. Kutan i qëndronte shumë pastër, si nga trupi, si nga rrobat. Zakonisht vishej me rroba të zeza, me këmishë të bardhë dhe jakë me kollë. Shumë herë ai vishte pantallona me vija (riguê). Që në fillim ne e deshëm dhe e respektonim shumë drejtorin. Ai ishte shumë i rregullt, i përpiktë, kërkonte nga ne rregull, disiplinë, pastërti në çdo gjë, që nga rrobat, trupi, librat, defterët e deri në klasë e në rrugë.
Nëndrejtor i liceut ishte Hysni Babametoja, profesor i vjetër i aritmetikës, i zoti, i drejtë, i sjellshëm dhe i kujdesshëm. Ne e donim dhe e respektonim shumë edhe këtë, s? nuk na bërtiste kurrë, por, kur na qortonte, turpëroheshim shumë dhe gjithë kujdesi ynë ishte që të mos qortoheshim prej tij. Zoti Hysni, thoshim ne, «të vret me pambuk». Mësues e profesorë shqiptarë kishim Vesim e Mumtaz Kokalarin, që dinin frëngjisht, Elmaz Çanin, Hysni Babameton, Ilia Dilo Sheperin, Pano Hidon e të tjerë. Kurse profesorë francezë në fillim kishim Brezhonë, Marshandin dhe më vonë erdhën edhe shumë të tjerë, disa prej të cilëve tash nuk ua mbaj mend emrat. Marshandi dhe Liezëni na mësonin gjuhën dhe literaturën frënge, Brezhoi historinë dhe gjeografinë, kurse matematikë na bënte zoti Hysni, fizikë, gjeologji dhe botanikë na jepnin disa profesorë të tjerë francezë.
Mësonim me zell të madh të gjitha lëndët, veçanërisht frëngjishten, pse ishte diçka e re, e panjohur dhe, pa ditur atë nuk mund të ndiqje dot mësimet. Unë ia fillova me zell frëngjishtes dhe isba nga të parët. Lexoja me kujdes, bëja kujdes në theksin dhe zbatoja me përpikëri metodën që na këshillonin profesorët. Kisha dëshirë të madhe për lexim dhe që në atë kohë profesorët francezë jo vetëm që sollën metodat e frëngjishtes për ne, por edhe librat e tjerë të çdo klase e të çdo lënde, ashtu siç ishin në licetë e Francës dhe në Liceun e Korçës. Kishin ardhur, po ashtu, edhe libra me përralla të tlijeshta në frëngjisht, koleksione të ndryshme e me bojëra, që na tërhiqnin shumë. Ishin libra të bukur, të lidhur mirë, me figura të papara ndonjëherë nga ne, r:)randaj na tërhiqnin shumë dhe, sido që në fillim nuk i kuptonim, ne mbeteshim mbi ta. Profesorët kishin sjellë parta. globe, mjete të tjera mësimi, që ne më parë nuk i rislzim, hishin sjellë edhe trartela me ngjyra me kafshë, me lule. me minerale etj., etj. Të gjitha këto na i bënin mësimet shumë interesante. Kuptohet se edhe profesorët francezë punonin me zeli që ne ta mësonim mirë gjuhën, liter a turën dhe të përvetësonim gjithë programin. Veçanërisht me ne të klasës së 6-të ata bënin kujdes dhe përpjekje që të fitonim kohën e humbur në gjuhë dhe të arrinim të kuptonim programin në gjuhën frënge, prandaj, me përjashtirn të gjuhës shqipe dhe të matematikës që e bënim në shqip, të gjitha mësimet e tjera na i bënin në frëngjisht. Ne ia arritëm kësaj detyre. Unë e mbarova shumë mirë klasën në të gjitha lëndët. Në frëngjisht dola shumë mirë dhe arrita t’i kuptoja librat në gjuhën frënge, lexoja edhe përrain. edhe poezi të caktuara. Kisha një kujtesë shumë të fortë. Profesorët e frëngjishtes më donin.
Çdo vit shtoheshin nxënësit që hynin në lice, shtoheshin edhe profesorët, shqiptarë dhe francezë, prandaj ndërtesa duhej ndërruar. Kështu liceun e transferuan tek ajo ndërtesë që tash është gjimnazi «Aisim Zeneli». Më vonë kësaj iu shtuan dhoma të tjera në krah, pse nuk na mente. 
Organizimi i liceut, natyrisht, çdo vit përmirësohej nga çdo pikëpamje. Programet ishin të përcaktuara dhe zbatoheshin me rreptësi. Librat e duhur nga Franca vinin me kohë, kështu që me hapjen e shkollës, ne kishim çdo vit në duar tekstet e nevojshme. Natyrisht, u zgjerua edhe biblioteka e liceut per nxënësit dhe për profesorët. Përveç kësaj, në fund të çdo viti, kur mbaronin mësimet, ndaheshin çmime, të cilat konsistonin në libra të ndryshëm letrarë, sipas klasave dhe lëndëve. Merrnin çmime nxënësit e parë dhe të dytë në çdo lëndë, kurse të tr etët merrnin nga një fletënderi. Kur ndaheshin çmimet ishte një ditë feste e madhe për ne dhe ceremonia e veçantë Mhej në divanin e madh të shkollës. Përballë derës së daljes vihej një bango e madhe, që mbushej me libra të bukur, të lidhur me kordele të kuqe. Drejtori dhe rreth tij gjithë profesorët rrinin në këmbë prapa tryezës, kurse nxënësit e liceut qëndronin të ndarë sipas klasave, të radhitur bukur në të dy krah°t e divanit. Drejtori Kutan mbante fjalimin e përshëndetjes dhe pastaj fillonte e thërriste njërin pas tjetri-t emrat e fituesve të çmimeve të nderit. Ky ishte momenti më emocionues për ne. Unë merrja kurdoherë çmime të para, sidomos në gjuhën shqipe, në frëngjisht, histori, gjeografi etj.
Kutani dhe të tjerët na shtrëngonin dorën, na thoshin: «Très bien, félicitation»*. *( Frëngjjisht - shumë mirë, përgëzime.) Kur dilnim në të tilla raste nga shkolla, si kurdoherë, po veçanërisht atë ditë, pr itnim edhe profesorët dhe tok me ta kalonim nga pazari. Edhe neve na vinte mirë, edhe pr ofesorëve, por edhe popullit, kur na shihte me togje-togje librash me kordele. Kuptohet se ne mburreshim ca për këtë.
Liceu u bë shumë i dashur për gjithë popullin dhe shpejt u ndie influenca e tij në Gjirokastër. Profesorët francezë silleshin shumë mirë me popullin, i cili i donte, i respektonte, i përshëndeste dhe, kur hynin në dyqane të blinin gjëra që u nevojiteshin, shitësit u shërbenin me buzëqeshje. Kështu që ata gjetën një ambient shumë të ngrohtë në Gjirokastër. Profesorët francezë zunë dhoma me qira, atyre u pëlqenin shtëpitë tona piktoreske, romantike, me nga një kopsht të vogël, ku filluan të mbillnin lule, të na jepnin edhe neve farëra.
Rëndësi të madhe kishte për ne dita e provimeve që i bënim me shkrim dhe pritja e rezultateve. Ata që merrnin nota të mira dilnin në tabelën e nderit, e cila varej në murin e korridorit në mes drejtorisë dhe sallës së prafesorëve. Gëzimi i madh ishte për ne, kur na dilte emri në tabelë.
Kurdoherë kur do të hynim në klasë, ishte bërë rregull që të radhiteshim jashtë në oborr dhe, duke filluar nga klasat e ulëta, duhej të futeshim në rregull e pa zhurmë në divan e pastaj nëpër klasa. Përballë hyrjes, në divan, ndodhej kurdoherë drejtori ose nëndrejtori në këmbë, të cilin e për shëndetnim dhe na për shëndeste të gj ithë. Më kujtohen dy ngjarje në këtë drejtim.
Një ditë, duke luajtur në oborr, Elmaz Konjarit i humbi kopsa e xhaketës dhe, kur u vu në radhë në klasë, një profesori të tij shqiptar i ra në sy që xhaketa e Elmazit ishte pa kopsë dhe i tha këtij
- Herë tjetër duhet të vish i pastër, në rregull dhe me kopsa të qepura, ndryshe do të të kthej në shtëpi.
Elmazi, për çudi, mbajti një qëndrim mospërfillës ndaj vërejtjes dhe puna vajti majë më majë e në këshillin e profesorëve, i cili e dëboi Elmazin dy ditë nga shkolla. Ishte një gjë shumë e keqe për ne dhe kjo ngjarje na bëri përshtypje.
Një ditë kaloi në oborr profesor Salim Kokalari. Si zakonisht unë e përshëndeta me dorë në ballë. Ai u ndal dhe më tha: «Përshëndetëm edhe një herë!». Dhe unë e përsërita përshëndetjen, po prapë më tha e prapë e përshëndeta. Ai nuk u kënaq dhe e vazhdoi prapë e prapë kërkesën, mbase nja pesëmbëdhjetë herë. Nuk e kuptoja arsyen përse atij nuk i pëlqente kjo lloj përshëndetjeje. Të gjithë më shikonin dhe qeshnin, ndërsa unë isha skuqur. M'u lodh dora dhe, së fundi, kur më tha prapë, fillova ta përshëndes me dorën tjetër. Ai u kënaq dhe nuk vazhdoi më të më kthente. Deri pak më parë unë e kisha përshëndetur me dorën e majtë, që populli e quan dhe «dorë e keqe». Ky ishte një mësim për mua, prandaj herët e tjera bëja kujdes për përshëndetjen dhe përdorja dorën e djathtë, «dorën e mirë».
Profesori i parë i gjuhës frëngjishte ishte Liezën, që ne e thërritnim plaku, mbasi në atë kohë do të ishte mbi 60 vjeç. Liezëni ishte zviceran francez nga qyteti Vevei. Megjithëse i moshuar ai kishte një trup të drejtë, ecte me shkop me majë të hekurt si të alpinistëve, vishej me qillota të fryra, me çorape dhe me këpucë alpine me gozhdë dhe mbante një pulovër me grykë të kthyer si të atyre që bëjnë ski. Kokën e kishte krejt tullace, rrinte kurdoherë me kasketë, të cilën rrallë e hiqte edhe në klasë, pse «më ngrin koka» thosh. Ishte njeri me zemër shumë të mirë, ne e donim shumë dhe na donte, e ngitnim, por kurrë me të keq, se e respektonim plakun. Liezëni na fliste me dashuri për Zvicrën dhe na jepte kartolina me bojëra të Gjenevës, të Veveit, të kalasë së Shinonit. Ne i shikonim këto kartolina me gëzim dhe më kujtohet se edhe i pikturoja me kalem të zi, në formate të gjera dhe ia tregoja. Ai më thosh: «Très bien mon garçon». Këslitu thoshte kurdoherë kur i përgjigjeshim mirë në mësime. N e nga simpatia për të, i imitonim edhe zërin edhe mënvrën se si i shqiptonte shprehjet edhe «Très bien mon gctrçon», edhe «Très mauvais»*. *( Frëngjisht - shumë keq.) Por për këto do të flas më poshtë.
Liezëni kishte pasion të madh për lulet. Shtëpinë ku rrinte e kishte mbushur me gjithfarë lulesh. Sillte në Gjirokastër lloj-lloj farërash kur kthehej nga pushimet, na jepte edhe neve dhe na mësonte kur t'i mbillnim dhe si t'i mbillnim.
Liezëni mua, Hamit Kokalarin dhe Kiço Karajanin na dont-e shumë, se ishim të shkëlqyer në frëngjisht. Por në klasë kishim edhe shokë që nuk mësonin, ishin xhore, si Fejzi Selfoja, Mahmut Karagjozi e të tjerë. Kishim edhe ndonjë shok si Nesip Gjebrenë që mësonte mirë, ishte edhe humorist i madh. Kur vinte ora e Liezënit, interesant bëhej kur fillonin pyetjet. Plaku, pasi shpjegonte, fillonte të pyeste nxënësit dhe vinte notat. Mirëpo si plak që ishte, lodhej dhe, gasi i bënte pyetjen nxënësit, kur ky fliste, ai herë dëgjonte, herë dremiste, kështu nota për nxënësin varej më shumë nga ne, sesa nga ai. Kur donim që ndonjë nga shokët tanë të merrte notë të mirë, ne thoshim në kor «Très bien, mon garçon», ose në të kundërtën për ndonjë, si Fejzi Selfon, thoshim «Très mauvais, mon garçon, asseyez vous, vous ne savez rien»* *( Frëngjisht - shumë keq djali irn, uluni, nuk dini asgjë.) etj. Liezëni na shikonte ne të tre dhe si thoshim ne, ashtu e vinte notën. Kur ngrihej Nesipi në pyetje e përgjigjej dhe ia merrte kasketën plakut nga trapeza, ky i thoshte: «Pse e nget kapellën?»
- Ta fshi, - i përgjigjej Nesipi, - dhe bënte sikur ia fshinte, por, duke folur, ia bënte top-top, ia shtrydhte e ne qeshnim, derisa plaku ngrinte kokën dhe ia merr te nga duart.
Një ditë Fejzi Selfoja na u lut që ta ndihmonim të merrte edhe ai një notë të mirë. Ne i premtuarn, por me kusht që të na binte në klasë të gjithëve, edhe plakut, nga një kokërr dardhë për secilin, nga më të mirat e bahçes. Deshi s'deshi «Kopaçja» na i solli. E thërritnim «Kopaçe», se, kur kish qenë i vogël, kishte djegur njërën dorë në zjarr dhe e kishte si kopaçe. Kështu, si hëngrëm mollët dhe dardhët që na solli, Fejziu u ngrit të thosh mësimin. Shkrap! S'kishte mësuar gjë. Mirépo atë ditë plaku na qëndroi zgjuar, syrin dhe veshin i kishte pishë, kështu që fundi ishte i vajtueshëm për «Kopaçen», me gjithë dardhët që na dha. Profesori e përcolli me shprehjen e tij: «Oh! très mauvais, mon garçon, asseyez vous, vous ne savez rien» etj. Të qeshurat tona për këtë ndodhi vazhduan aq shumë dhe tërë ditën, sa e mbaj mend dhe sot. Fejzi Selfoja u bë një ballist i poshtër, Mahmut Karagjozi u bë Ilhandar i Zogut, Nesip Gjebreja la liceun dhe vajti në shkollën e oficerëve në Tiranë dhe atje u vra aksidentalisht nga një shoku i tij. Neve na erdhi shumë keq për Nesipin, pse e kishim shok të mirë, kurse dy të parët nuk i donim që atëherë.
Një ditë zoti Dilo na kishte dhënë për në shtëpi ushtrime gramatikore. Unë i bëra këto në defterin e ushtrimeve. Në shtëpi nuk kishim bankë pune, as karrige, shkruaja dhe mësoja ose duke e vënë defterin mbi minder dhe vetë ulesha në dysheme, ose shkruaja në këmbë mbi tartaposhin e divanit sipër, siç i thoshim, në shtëpinë e dajkos, në Hazmurat. Në mëngjes ia kthyem fletoret zotit Dilo. Ai i korrigjoi dhe, kur na i solli, pashë me habi të madhe se më kishte vënë zero. I indinjuar i them:
- Zoti Dilo, c'është kjo zero për mua?
Ai më tha:
- Për arsye se ti je tallur me mua, ma ke dhënë defterin të bardhë, pa e bërë fare ushtrimin. Ja, shihe vetë !
Në fakt ushtrime në fletore nuk kishte, por nga ana tjetër isha i bindur se e kisha bërë detyrën. I thashë:
- Zoti Dilo, unë e kam bërë detyrën dhe nuk e pra noj zeron. Do të vete te zoti Hysni të qahem kundër jush.
Zoti Dilo m'u përgjigj
- Shko ku të duash, s'ke vajtur të qahesh në Tiranë?
Unë dola dhe drejt e në drejtori, u ankova te Hysni Babametoja. I tregova atij gjithë historinë.
- Zoti Hysni, - i thashë, - unë jam i sigurt se detyrat i kam bërë.
Ai më pyeti
- Po atëherë ku janë? Unë vazhdova.
- Duhet të ketë cjerrë fletën zoti Dilo që të më vinte zero.
- Jo, mor djalë, - më tha Hysniu, - kjo nuk mund të ngjasë. Pa bjere një herë këtu defterin ta shoh. Dhe, kur mori defterin, në vend që ta hapte nga krei, e hapi nga fundi ose nga mesi, ktheu disa fletë dhe gjeti ushtrimet e mia. Më shikoi me ata sy të mprehtë dhe më tha
- Fajin e ke vetë ti, s'e ka zoti Dilo. Ti ke qenë i pakujdesshëm kur ke bërë ushtrimet, e hape kuturu defterin dhe shkruajte, kurse zoti Dilo s'mund ta merrte me mend se ti shkruan në defter së prapthi ose ku të të teket.
Unë u skuqa si paparunë nga turpi, hyra në klasë, i
kërkova ndjesë zotit Dilo dhe iu luta të m'i shikonte ushtrimet dhe të më korrigjonte notën. Ai ma korrigjoi notën.
Profesorin Marshand, që edhe ai na mësonte frëngjishten, e respektonim shumë. Ai kishte një metodë të mirë në mësim. Ishte një burrë i gjatë, i hollë, i shkathët, fytyrëkuq, me ballë të hapët dhe me leshra të verdha. Marshandi luante mirë tenis, por ishte dhe piktor e portretist i mirë, pikturonte vazhdimisht, sidomos bënte portrete të fshatarëve dhe të shumë njerëzve që mendonte se ishin interesanté. Ai i vizatonte ata me bojëra vaji dhe zakonisht në kartone të trasha të formave të ndryshme, që i sillte nga Franca. Çdo ditë pazari dilte dhe zgjidhte fshatarin që do të pikturonte, i blinte këtij fiqtë o pemët që shiste, i kërkonte leje dhe ia fillonte. Fshatari buzëqeshte dhe nusëronte. Në qoftë se e mbaronte me një pozë, mirë, nc mos e pyeste se kur do të vinte prapë në pazar. Mua më merrte disa herë si përkthyes.
Profesori tjetër, Br ezho, ishte i respektuar nga ne. pse ishte i qeshur. Sido që i ri. kishte bark. Kokën kur ecte e mbante mënjanë sikur ta kishte zverkun të shtrembër ose sikur i rëndonte çanta që kurdoherë e mbante dëng me libra, me fletoret tona dhe me gazeta. Ç'të doje gjeje në çantën e tij. Sidoqoftë atë e dëgjonim me shumë vëmendje kur na shpjegonte historinë, sidomos atë të Francës. Revolucioni Francez, veçanërisht, ne na entuziazmonte dhe krahasonim ngjarjet e tij me ato që duhej të ngjisnin edhe te ne kundër Zogut dhe bejlerëve e agallarëve që bashkë me mbretin shtypnin popullin tonë. Krahasimet ne i bënim me shoqi-shoqin, me më të besuarit. Asnjë nga ne nuk i donte monarkinë dhe Zogun. Familjen time e kishin edhe në sy si antizogiste, për arsye të lidhjeve tona me Bahri Omarin, i arratisur politik. Urrejtja jonë ishte po ashtu e madhe për xhandarët e Hysni Demës e të Taf Kaziut, që zaptuan Gjirokastrën, sikur kjo të ishte një vend armik dhe i okupuar. Shumë herë gjirokastritët e manifestuan haptazi urrejtjen e tyre kundër këtyre mercenarëve dhe zyrtarëve të Zogut.
Më kujtohet ngjarja përpara prefekturës. Ishte Dita e Flamurit. Ne me shkollat na çuan përpara pr efekturës, ku kishte dhe popull dhe do të bëhej ceremonia e festës. Dolën në shkallë prefekti, komandanti i xhandarmërisë dhe zyrtarë të tjerë. U këndua himni dhe prefekti filloi të mbajë fjalën e rastit, natyrisht, duke mburrur Zogun dhe regjimin e tij. Kur mbaroi prefekti së foluri, nga mesi i popullit u dëgjua një zë i fortë burri që bërtiti: «Poshtë kusarët e regjimit!». U bë një katrahurë e madhe. Ne, nxënësit e liceut, duartrokitëm, të tjerë bërtitnin: «Pushoni!», ndërsa prefekti hyri brenda dhe xhandarët filluan të lëviznin. U prish festa, u prishën edhe radhët tona. Ishte kapiten Idriz Guri ai që kishte bërtitur. Ai ishte një burrë patriot, shok i Cerçizit, i Hasan Xhikut dhe i baba Cenit. Ai ishte veshur atë ditë me uniformë si oficer madhor, me një kordon kuq e zi në gjoks dhe kishte me vete shpatë. Ne, djalëria, e rrethuam dhe ecëm një copë udhë me të, deri te kafeneja e huqumetit. sic i thoshim. Idrizi ishte zverdhur nga fy tyra, mustaqet i ishin ngr itur dhe sytë i kishte të zemëruar. Pa u tronditur fare, ai mori nje fron dhe qëndroi jashtë kafenesë. Erdhën xhandar ët dhe na larguan. Po kush lar gohej? Ne pritnim të shihnim ç'do t'i ngjiste xha Idrizit, që e donim, sidomos ca më shumë tash që pamë trimërinë e tij përpara gjithë popullit.
Pas një çerek ore erdhi një oficer i gardës sé xha Idrizit me tre ushtarë, me kaska né kokë dhe iu afruan xha Idrizit. Qetësi prej varri! Te gjithë pritnim, ç'do të ngjiste. U dëgjuan fjalët e oficerit: «loti kapiten, Idriz Guri, dorëzoni këllëcin, pse jeni i arrestuar». Ç'do të ngjiste? IVIoment dramatik! Xha Idrizi u ngrit né këmbe, beri tre hapa prapa, nxori shpatën dhe i tha kapitenit: «L argohu, zoti kapiten, se Idriz Guri s'e ka zakon të dorëzojë shpaten. I ti, i unë do të mbetemi ketu të vrarë!». Kapiteni u hutua! «Mbahu Idriz, qëndro!», bërtiti një ze nga kafeneja dhe dolën burrëria jashtë. Ne rinia bërtitem: «Qëndro, xha Idriz, rroftë Idriz Guri». Xhandarët u gjendën të rrethuar, ata nuk mund të vepronin dhe u detyruan të largolzeshin me duar bosh.
Xha Idrizin e morën shokët dhe e çuan né shtepi të tij. Duke parë mbrojtjen e Idriz Gurit nga ana e popullit, Zogu nuk e arrestoi dot, por i zhveshi rrobat e oficerit dhe hapën fjalën që Idriz Guri u marros. Idriz Guri nuk ishte i marrë dhe e vazhdoi luftën kundër Zogut me mënyrat e tij. Ai gdhendte bastune të formave të ndryshme, i lyente me bojë kuq e zi, shkruante gjatë trupit të bastunit shkronja dhe gdhendte figura alegorike. Çdo fjalë e frazës o e parullës përfaqësohej nga shkronja e pare osti nga disa shkronja* *( Për shembull, né një bastun Idriz Guri shkruante: Sh L 23.X1.1912, kurse né anën tjetër: V N 7 prill 1939, që përkatësisht kanë kuptimin: Shqipëri e lirë 28 Nëntor 1912 dhe vdekje nacionale 7 prill 1939.) dhe ai dilte né pazar, né rrugë, né sheshe, nuk i fliste njeriu, po bastunin e ngrinte lart mbi kokë, kurrë s'e ulte poshtë. Kështu bastuni i Idrizit dukej. Të gjitha naruilat ishin kundër regjimit, ai ua shpjegonte ato vetëm njerëzve të besuar të tij, të cilët i përhapnin vesh më vesh. Ne e respektonim shumë xha Idriz patriotin, kurse shërbëtorët e Zogut thoshin : «Doli né pazar Idriz mar r i me bastun».
Kur isha né Liceun e Gjirokastrës nuk kishte as elektrik, as radio, pra nuk kishte as lajme për të ditur se çfarë ngjiste né botti. Gazeta atje dilte nje herë në javë dhe ato  që vinin nga Tirana shkruanin ato lajme që i leverdisnin        regjimit feudal. Ato shanin revolucionin bolshevik dhe Leninin. Por ç'ishte ky revolucion ne të rinjtë nuk dinim gjë. Profesorët francezë né shkollë nuk na flitnin për këtë revolucion. Kuptohet që asnjë prej tyre nuk e simpatizonte atë, derisa mbanin heshtje të plotë. Por ne, të r injtë antizogistë, kur këndonim né gazetat e Tiranes se shahej «njëfarë Lenini» dhe Revolucioni i Tetorit, thoshim: «Diçka ketu ka. Ky revolucion duhet të jetë kundër mbretit, ky revolucion duhet të jetë kundër bejlerëve dhe pasanikëve, duhet të jetë i të varfërve, prandaj po e shajnë». Dhe filloi interesimi ynë, gëzhëvimet, pyetjet me zë të ulët dhe diskutimet me shokë.
Më né fund një verë, gjatë pushimeve. u kthyen shokët tanë që mësonin né Liceun e Korçës, Aqifi, Selamiu e të tjerë. Duke biseduar një ditë me ta për këtë punë, Selamiu më foli ëé vesh: «Lëri këto muhabete né rrugë, se do të na dëgjojnë spiunet e Zogut, po hajde nesër në shtëpi të të tregoj diçka». Të nesrmen unë që në mëngjes shkova né shtëpinë e Selamiut.
«Piaka», pse kështu e thërritnim Selamiun, kishte një shtëpi të vjetër, afër sheshit të Mamanit né Palortó. Babai i tij, xha Fejua, një plak i kërrusur, njeri i ëmbël e i ndershëm, ishte fshesaxhi i bashkisë. Ai na donte shumë. Selamiu kishte edhe mëmën dhe një motër më të vogël. Ai mësonte me bursë në Korçë dhe kishte pasion për libra frëngjisht, prandaj kursente dhe bënte ndonjë porosi të vogël. Selamiu kishte porositur kështu edhe disa libra marksistë, edhe disa libra borgjezë qe flitnin né mënyrën e tyre për Revolucionin e Tetorit, për Leninin, Stalinin, Voroshilovin dhe Ushtrinë e Kuqe. Librat që më tregoi kishin edhe fotografi. Këto ishin gjërat sekrete të Selamiut, që m'i hapi né mënyrë misterioze atë mëngjes që vajta né shtëpinë e tij. Ai i kishte mbyllur ato né një kuti me çeiës né tavan dhe ne përditë me radhë këndonim në frëngjisht në shtëpinë e tij ç'kishte ngjarë në Rusi dite nuk ngopeshim së shikuari fotografinë e Leninit, të Stalinit, të Voroshilovit që me kapelën me majë dite me shiritin e trashë në gjoks shkonte në paradë Ushtrinë e Kuqe në Sheshin e Kuq.
Një botë e re filloi të agonte në trurin tim të ri. Ishte shkëndija e parë e një zjarri të madh, që më ndriti në shtëpinë e një proletari të varfër, që fshinte rrugët e qytetit të Gjirokastrës, xha Fejo Xhaxhiut. Duhej të ishte viti 1926.
Filloi të piqej dalngadalë kështu edhe truri im, të më zgjerohej horizonti i dijenive. Gjërat tash fillova t'i shihja dite t'i kuptoja më mirë. Shumë prej tyre më bëheshin çdo ditë e më të qarta, më kristalizoheshin.
Në mësime merrja nota të mira, veçanërisht në gjuhën shqipe, në gjuhën frëngjishte, në literaturën shqipe dite franceze, në histori e në gjeografi. Në matematikë kurdoherë isha mirë, po nuk shkëlqeja*, *( Në fjalimin e mbajtur me përfaqësuesit e inteligjencies së kryeqytetit më 25 tetor 1962, shoku Enver Hoxha, ndër të tjera tha: «Tani që po flas me kaq zjarr për shkencën e sidomos për matematikën, ndoshta të rinjtë mund të qeshin, ashtu siç kam qeshur edhe unë vetë kur kam qenë i ri, pasi duhet të pohoj, shokë, se nuk e kisha shumë qejf matematikën dite besoj se orët e mësimit të matematikës në shkollën e mesme më kanë shpejtuar ca daljen e mjekrës. Por e vërteta është se matematika ka poezinë e saj të madhe, ajo është pasionante, ajo s'është aq e «egër» sa kujtohet».) klasën e kaloja në rregull. Profesorët më donin dite unë i doja, ata as edhe një herë nuk u qanë nga unë.
Frëngjishten e mësova ta shkruaja dite ta lexoja mirë, por edhe e flisja lirisht, natyrisht, në lidhje me klasën. Kjo më ndihmoi shumë që të lexoja me lehtësi shumë libra, shkrimtarë, poetë, dramaturgë, komedienë, historianë. Autorët e preferuar të mi që në atë kohë kanë qenë Hygoi, Lamartini, La Fonteni, A. Dymas (babai), Perro, Grim, Kornei, Rasini, Molieri, Bualo, La Bryjer, Verharem, Anatol Fransi, Teofil Gotie e shumë e shumë të tjerë, të cilët më vonë i thellova dite e zgjerova gamën e leximeve të mia, sidomos kur vajta në Liceun e Korçës, ku bibliotekat ishin shumë më të mëdha dite në frëngjisht u perfeksionova shumë më mirë. Unë u jam shumë mirënjohës profeso
rëve të mi të parë të shqipes, të gjuhës ambre, por edhe atyre të gjuhës frënge, e cila pas shqipes më ka ndihmuar shumë në jetë.
Kur po vazhdonim klasën e tretë të liceut filluan përsëri qederet tona të nxënësve. Në Tiranë u vu çështja nëse duhet të kompletohet deri në fund Liceu i Gjirokastrës, apo nuk do të ketë më klasë të dytë? Ky ishte një shqetësim i madh për ne dite për popullin arsimdashës të Gjirokastrës. Ç'do të bëheshim ne djemtë që mbaronim klasën e tretë? Do të mbeteshim rrugëve? Punë nuk kishte, regjimi ishte i falimentuar, mësuesit dite profesorët me muaj nuk merrnin rrogat. Në familje ishim keq ekonomikisht. As që mendohej që xhaxhai të më dërgonte dot me të hollat e tij të vazhdoja mësimet në Liceun e Korçës, në shtëpi mezi na dilte të hanim. Ishim shumë të mërzitur ne dite profesorët tanë. Profesorët francezë dite shqiptarë protestuan në eïnistrinë e Arsimit në Tiranë, por askush nuk i dëgjoi. Filluan protestat nga populli dite nga ne, nxënësit, por askush nuk na e vuri veshin.
Zhurma u bë e madhe, por regjimi obskurantist i Zo gut nuk e ndryshoi vendimin që Liceu Francez i Gjirokastrës hëpërhë të qëndronte deri në klasën e tretë për ta prishur krejt më vonë. Tirana, për ta ulur ca pakënaqësinë, vendosi që nxënësve të varfër që mbaronin klasën e tretë, t'u jepej bursë për të vazhduar mësimet në Liceun e Korçës. Kështu, një nga ata që morën bursë për në këtë lice isha edhe unë.
Kur na doli bursa për në Korçë, gëzimi im ishte i madh, i papërshkruar. Filluam përgatitjet. Ëndërrimet ecnin, do të shihnim Korçën e bukur, për të cilën na flitnin çdo verë shokët tanë që mësonin atje. Nga bisedat e tyre ne, pa qenë atje, gati e njihnim jetën e Liceut të Korçës, profesorët, zakonet, zotësinë dite dobësitë e tyre.
Xhaxhai mori borxh dite më bëri një pallto të trashë për dimër dite një palë këpucë. Për rroba nuk tepruan, por aneja bëri si bëri e më preu dy palë këmishë dite dy palë pantallona. Më bëri edhe dy palë çorape të leshta dite dy palë me «dhigari». Të gjitha i vendosa palë-palë në një valixhe të vjetër të të ziut vëlla që e kishte sjellë nga Amerika. Mbetej kasketa, «uniforma» e vetme e liceut. Ia rropa kokën xhaxhait dhe ai porositi babanë e Samuel Cifutit që ma solli nga Janina. Kushtoi 25 lekë. Shiritin e kuq me dy vija të zeza në mes do ta blija në Korçë.
S'na tubante vendi nga gëzimi, i shtynim ditët njëra pas tjetr ës. Erdhën edhe shokët nga Korça për pushime dhe gjatë tërë pushimeve bisedonim e bënim plane. Më në fund dita e gëzuar erdhi, por megjithëkëtë zemrën e kisha prapë të trishtuar, pse më vinte keq që do të lija vetëm xhaxhanë, anenë, Sanon, të dashurit e mi, që i doja dhe më donin me gjithë shpirt. Ishte hera e parë që ndahesha prej tyre, më dukej sikur i lija në mes të katër rrugëve. Ata vetëm mua më kishin, nga mua pritnin, tek unë shikonin të ardhmen e tyre. E gjithë bota e tyre isha unë. Ata më rritën me ato që kishin, kaluam kaq brenga e halle së toku dhe kjo ma shtrëngonte akoma më shumë zemrën, sidomos kur shikoja anenë të qederosur, që qante edhe fshehurazi. Para se të nisesha më dhanë një barrë këshilla, të ruhesha se mos ftohesha, t'u shkruaja letra ngaherë, se do t'u mbetej mendja tek unë, të mësoja, të sillesha mirë, që të mos turpërohesha për vete, të mos turpëroja edhe familjen. Xhaxhai nuk mungoi të më thosh: «Shih, Enver, ti e di që ne jemi të varfër, pare nuk kemi të të dërgojmë, prandaj nuk ke ç'kërkon nga ne. Unë do të jap një napolon hashllëk, ruaje, mos e prish, kije për ndonjë hall të keq», dhe me këtë r ast më b'ènte llogaritë që «mora borxh kaq dhe kaq bënë këpucët, kaq këmishët, kaq çorapet, kaq kapelloja, kaq «navlloja», rruga deri në Korçë» etj. Aneja më bëri një byrek, disa qofte të thata, ca djathë, një çyrek me bukë dhe m'i futi në një qese që t'i kisha për rrugës, pse do të flinim një natë në Përmet.
Në mëngjes ia hipëm automobilit në Sheshin e Cerçizit, ku ishin mbledhur burra të na përcillnin. Me anenë dhe me Sanon u puthëm dhe u përqafuam dulce qarë që të tre, që në shtëpi. Duke qarë ato më përcollën deri te furra. Hodha valixhen në krahë, xhaxhai më tubante qesen me bukë dhe pallton e madhe. U ndamë përsëri duke qarë e duke ua bërë me dor ë të dashurave të mia, anesë dhe Sa nos që po i lija vetëm.
Pasi u përqafuam me xhaxhanë e me të tjerët në shesh, automobili kamion plot me studentë u nis. Ia filluam këngës duke zbritur xhadenë, ku linim aq kujtime të ëmbla të rinisë sonë, të vegjëlisë sonë. Rruga, kodrat, muret, pemët, qersat e çairet, ura e lumit, më dukeshin sikur na e bënin me dorë, sikur na përshëndetnin dhe na thoshin: «Kurrë mos na harroni, pse këtu është zemra juaj». Po
hapej një faqe e re e jetës sime, me shpresa të mëdha, me ëndrra të bukura, me mendime dhe me një ndjenjë përgjegjësie më të madhe për detyrat e mia të djalërisë ndaj familjes dhe atdheut. Automobili ecte, rendte drejt Tepelenës, Këlcyrës, Përmetit, Leskovikut, Ersekës e Korçës. Sa
gjëra po shikonim, atdheu na dukej i madh, i gjerë, pa mbarim. Ky ishte atdheu ynë i shtrenjtë, i dashur, i bukur, por i varfër e i mjeruar nën thundrën e satrapit Zog dhe të bejlerëve e agallarëve, kundër të cilëve do të luftoja pa mëshirë deri në shkatërrimin dhe asgjësimin e tyre të plotë. 


SHËTITJE TË GËZUARA



I kam dashur shumë këto lloj shëtitjesh, ndoshta se këto kishin bukurinë e tyre, pse iknim nga sokakët me gurë, nga sheshi i vogël i xhamisë, ku luanim çdo ditë, nga Sheshi i Xhepit dhe shpella para portës së xha Rikos dhe dilnim në ajër e në hapësirë; ndoshta gëzoheshim edhe për atë që dilnim së toku gjithë shokët e klasës bashkë me mësuesit tanë, të cilët në këto raste bëheshin për ne shumë më të afërt, më të çlirët. Ruaj për këto shëtitje, tash në këtë moshë të kaluar, mallin e kohës së fëmijërisë e të rinisë sime. Mbyll nganjëherë sytë dhe, duke menduar për ato kohë të largëta, më duket sikur jam afër me aromën e barit, me erën që fërshëllen në qiparisa, me zhurmën e bletës që bredh nër cfakat luleverdha.
Kur qe puna për shëtitje, zakonisht mësuesi na thoshte:
- Nesër, djema, po të bëjë kohë e mirë, do të dalim shëtitje që në mëngjes dhe do të kthehemi në mbrëmje.
Me të dëgjuar këtë lajm, përplasnim duart, bërtitnim dhe hidheshim përpjetë nga gëzimi.
Njëri pyeste:
- Zoti mësues, të marrim bukë me vete?
Ai përgjigjej
- Medoemos, nuk na e ka shtruar njeri!
Tjetri vazhdonte:
- Zoti mësues, po ndonjë shishe me ujë të marrim? 
Dikush priste fjalën:
- Ku do të shkojmë? Te Përroi i Shamanje?
- Ç’do të bëjmë né gurrë?
- Të vemi né teqenë e baba Manes né kodër.
Jo, né bahçenë e zotit Elmaz (ani. «Jo, është larg, jo, është afër, ka ujë, s'ka ujë, ka hije, s'ka hije» dhe mësuesi i jepte fund debatit tonë të gëzueshëm, duke thënë:
- Mos u bëni merak, se do të shkojmë né një vend të mirë, vetëm të na mbajë koha.
- Ah, të na mbajë koha!
Ne me të dalë nga dera e shkollës, e mbanim kokën përpjetë nga qielli.
- Dreqi, ka ca re!
- Sa e bukur është, qelq!
- Mos na prishet natën?
Më parë se të venim të flinim, nxirrnim kokën né penxhere ose dilnim né avlli dhe soditnim thellësitë e qiejve dhe misteret e tij. Do të kishte mëshirë për ne, do të bënte kohë e mirë? Mëngjesi herët përsëri do të na gjente né dritare o né avlli, për të parë kohën. Né çdo rast thoshim: «Do të vemi doemos shëtitje, me diell o pa diell, vetëm shi të mos bjerë».
Mirëpo «vendimi» i mësuesit dhe i drejtorit qëndronte mbi ne si shpata e Damokleut. Këtë shprehje, «shpatën e Damokleut» atëherë ne as e dinim, as e përdornim, por. dinim vetëm një gjë, se vendimi ishte i lidhur me diellin, me qiellin e kaltër. Varej nga ky vendim dhe nga ky diell, që gëzimi apo trishtimi të na pushtonte zemrat tona të vogla për gjithë atë ditë.
Kur dilja nga shkolla, pasi mësuesi na kishte thënë se të nesërmen do të venim shëtitje, unë, si gjithë shokët, shkoja né qafë qesen me libra dhe, me një të rënë të dorës, e shtyja né krah si torbën me zarzavate kur ma vinte né krah babai për ta çuar né shtëpi, dhe vrap me të katra për né shtëpi, duke rregulluar herë pas bere, qylafin né kokë, se mos më binte. Shollët e mia me proka e me maja i merrnin gurët përpara. Për këto aneja më thoshte:
- Ec me mend, mor djalë, se i grive shollët sikur i ke ngrënë me dhëmbë.
- Ç’të bëj unë, moj ane, s'janë dhëmbët, po janë gurët që i grijnë.
Veja kështu né shtëpi me një frymë, varja çantën né një peronë afër derës sé patit dhe drejt e tek aneja:
- Ane, nesër do té vemi shëtitje jashtë, do té rrimë gjithë ditën, prandaj duhet té marrim edhe bukë me vete, C'do té më bësh?
Ajo më thoshte: «Kësmet mor bir, do té mendoj, po shko luaj tanfi dhe mos u vono ! ».
Dhe unë dilja atje afër, tek ulliri i (uços ose né Karanxha dhe luaja me evgjitët, shokët e mi té afërt té vegjëlisë e miq té shtëpisë. Kur kthehesha né shtëpi, para se té vinin burrat, po ajo pyetje:
- Ane, ç'do té më bësh për nesër?
Dhe aneja e miré kishte menduar për këtë. Zaten s'duhej vrarë shumë mendja për aq pak gjëra që kishim atëherë.
- Do të të jap një vezë të zier, djathë, një qepë, dy qofte, një çikë kripë e rigon té përzier, té mbështjellë në një copé letër për té ngjier vezën dhe boll i ke.
Unë i gëzuar e ngalasja anenë dhe i thosha:
- Sa e miré je ti. Po kur do Vi kem gati, që sonte apo nesër né mëngjes?
Ajo më thoshte:
- Mos u bën merak, nesër kur té shkosh, do të Vi lidh né një shami, do të Vi fus në qesen e librave dhe i ke gati. Tanfi shko bën mësimet!
Këtë aneja s'e harronte, por unë né té tilla net të gëzuara diku harroja dhe i thosha:
- Po nesër kemi pushim.
Aneja ma kthente:
- Punën e sotme, djalë, mos e le për nesër. - Dhe më ndizte idarenë, llambushkën.
Shtrihesha përdhe né dysheme, se tryezë nuk kishim dhe barkazi shkruaja ose mësoja mësimin, gjersa vinin babai me xhaxhanë nga pazari dhe hanim bukë. Né até kohë né Gjirokastër nuk thuhej «burrat venë ose vijnë nga puna», por «venë né pazar, vijnë nga pazari, janë né pazar». Pazari ishte epiqendra e qytetit. 
Shkonim që në mëngjes në shkollé dhe vinim rrotull oborrit. Koha ishte e bukur, me diell. Pritnim sa të vinte ora e caktuar, bisedonim të gëzuar me njëri-tjetrin:
- Do të vijë gjithë shkolla apo disa klasa?
- Të tërë do të vemi, kush rri këtu! Pa shihni kanë marrë bukë edhe ata të klasave të tjera?
Të tilla ishin bisedat derisa dilnin mësuesit dhe njëri prej tyre përpiqte duart ose i binte ziles dhe thosh:
- Djema (se nuk kishte vajza), pa humbur kohë dhe pa zhurmë, vihuni në radhë, veç e veç çdo klasë, se do të nisemi për në kodrat e teqesë së baba Manes.
«Urra!» - të bërtitura nga gëzimi, vrapime andej-këtej për të gjetur klasën dhe shokët dhe pas një copë herë gurguleje niseshim nga rruga e Varoshit. Ndonjërit babai çoku i kishte dhënë ndonjë grosh. Ai, me lejen ose pa lejen e mësuesit, me të arritur te bishti i urës së vogël me gurë, mbi përruan që zbret nga Angonatët e më lart dhe cë tërhiqet zvar rë poshtë në zall, rrëzë binave të shtëpive, shkëputej dhe kthehej te dyqani i vogël, por aq i dashur për ne të vegjlit, te dyqani i koshallvaxhiut, Shaban Gegës. Atje gjeje tahinhallva, kadaif, hallva, koshallva, që ishte e bardhë me arra, që, kur veje blije, Shabani e thyente me një sëpatkë të vogël. Atje gjeje, gjithashtu, beblebli (qiqra të pjekura), arra, pllaka me sheqer të djegur, shufra të gjata «zariko», herë krejt të bardha, herë të bardha me një vijë të kuqe që për dridhej si gjar për. Sa gjëra të mira bënte «gega», se ne ashtu thoshim: «Te Bega», «Erdhi Bega», kur ai shëtiste nëpër mëhallë me një si sini të rrumbullakët prej druri, plot me gjërat që numërova më lart, të vënë në kokë mbi një kokorreth, ndërsa në dorë mbante një mbështetëse me tri këmbë. Kur i thoshe: «Gegë, dua një shufër, dua një grosh tahin», ai pa përtuar vinte këmbëzat, ulte tepsinë, të priste tahinë me thikë, merrte paratë, i fuste në xhep dhe vazhdonte rrugën duke bërtitur: «Koshallva, tahinhallva!».
Kolona jonë futej në rrugën që çan lagjen Varosh në mes. Ajo është tatëpjetë, me kalldrëm dhe me sufa përpara dyerve të shtëpive, të cilat në këtë rrugë, po t'i shikosh snt, na duken të vogla, kurse atëher ë na dukeshin ndryshe, të larta. Në fillim të rrugës kishte edhe dyqane, ndonjë bakall, ndonjë ballomatar, ndonjë palo han, ndonjë opingar. Më poshtë, kur kaloje shtëpinë e Fane Rodit, shok shkolle, ishte një furrë, mbi të cilën qe një dyqan, ku shitej hindja (beze). Të gjitha këto i bie në mend, sikur shoh ndonjë film të vjetër, të vjetër, por aq të dashur e të dhembshur për mua. Ja, më poshtë rrugica që veje në shtëpinë e Fane Hidos, tregtar pasanik. Këtij ia dija emrin, pse, kur në familje bliheshin çitjane për motrat dhe për çupat e xhaxhait, vinte djali i Fane Hidos dhe sillte një tog me hindja që zgjidhnin gratë, pse në pazar gratë nuk shkonin.
Ja, më poshtë sokaku që të con në shtëpinë e Ficos dhe andej nga Sokaku i të Marrëve veje në shtëpinë tonë, ku rrinim pasi na u dogj shtëpia e parë. Këto rr ugë i dija mirë, i doja shumë, pse më vonë, në një shkollë atje afër mbi përruan, për të cilin fola më lart, u hap Liceu i parë Francez në Gjirokastër. Këtu unë për herë të parë vajta në lice. Këta sokakë i doja edhe pse me anenë e me motrat veja te dajkoja në Hazmurat, duke kaluar nga Gjobeku, nga shtëpia e shokut tim Comes, djalit të Lipe Dhramit, i cili e kishte shtëpinë afër doro Kasapit që bridhte rrugëve duke shitur -e duke thirrur: «Paga me këmbë, mer rni paga ! ».
Në rrugën e Varoshit ecnim në rreshta herë nga dy, herë nga tre, pse rruga diku ngushtohej, diku bëhej më e gjerë. Ecnim duke kënduar këngë patriotike, si: «Për mëmëdhenë», «Që më një të kollozhekut» etj.
Më në fund dilnim nga rruga dhe në të mëngjër linim shtëpitë e fundit të qytetit, hidheshim në zallin e Përroit të Qullos dhe ne, nxënësit, përhapeshim si zalli i kRij përroi. Aty s'kishte më radhë, rruga bëhej e mërzitshme për një copë kohë, pse isbe i detyruar të ecje mbi e nëpërmes poplave. Kalonim mbi kishën e rrethuar me ovoro dhe shpejt arrinim në këmbët e bregut, një tokë e butë shtufë. Atëherë, sikur të ishim çliruar nga gurët e përroit dhe për inat të tyre, ia fillonim me vrap ngjitjes së bregores si kecër, «me një frymë», siç thoshim dhe, kur arrinim në krye, të skuqur në fytyrë e tërë djersë, as që donim t'ia dinim. Atje lart zinim ndonjë gur o ndonjë cep muri dhe shikonim me kënaqësi qytetin dhe shokët që ngjiteshin. Gjithsecili përpiqej të tregonte me gisht shtëpinë e tij, shtëpinë e shokut. Me tmerr shikonim Përroin e Çullos nga larg, sido që nga afër, kur venim me shokë dhe mblidhnim bizhgo, nuk na dukej i tillë. Kushedi, mundet që bizhgot e gjelbra e zbutnin ca pamjen e tij.
Kur ngjiteshim, nxënës dhe mësues, në majë të bregut dhe pasi çlodheshim pakëz, zoti Xhafo na hiqte nga rruga drejt jugperëndimit të kodrës dhe na thoshte:
- Djema, këtu, në këtë vend ku jemi tash, ka qëndruar edhe Çerçiz Topulli me shokët e tij të çetës. Ai priste të ktheheshin të dy shokët që kishte dërguar brenda në Gjirokastër për të vrarë bimbashin turk. Këtu Çerçizi dëgjonte me kujdes kur matanë të kërcitnin pushkët dhe vërente me sy shqiponjë atje tej.
Dhe zoti Xhafo na tregonte me gisht matanë bregut teqenë tjetër të baba Hasanit dhe qersat e Embro Totos nga do të dilnin të dy shokët e Çerçizit pasi të kryenin vrasjen.
- Bimbashi do të vritej, - vazhdonte zoti Xhafo, dhe kështu ngjau aty në rrugën që zbret nga pazari në Hazmurat, pse në atë lagje jetonte ai jezit. Kështu që atje, afër shtëpisë së Jupit, krisi pushka dhe bimbashi turkoman ra si viç i ngordhur mbi kadërdhëm. Të dy trimat e Çerçizit zbritën me shpejtësi sokakun dhe në vend që të dilnin poshtë në teqenë e baba Hasanit, kaluan Sokakun e Lulës dhe dolën para kishës. Ata ecnin si sorkadhe mali, rendnin si veriu.
Çerçizi i dëgjoi pushkët, u ngrit në këmbë, - vazhdonte zoti Xhafo, i cili u ngrit edhe ai në këmbë, - dhe Çerçizi thirri i gëzuar: «U vra halldupi! Rroftë Shqipëria e lirë!». Çerçizi pastaj dha urdhër: «Fishekët në grykë të dyfekut!». U dëgjua njëherësh zhurma «krak-krak» dhe e gjithë çeta rrinte në këmbë. Çerçizi, përpara saj, Ariste me atë trup të bukur, me gjerdanin plot fishekë në mes dhe me flokët e tij të lëshuar që ia mente era. «Ja, dolën shokët te kisha», tha Çerçizi dhe për t'i përshëndetur e nderuar ata për veprën e guximshme patriotike që kryen, u dha urdhër shokëve:
«Pushkët gati për qitje drejt huqumetit të Gjirokastrës, zjarr!» Dhe filloi batareja, për t'i thënë kështu Turqisë: «Edhe huqumetin ta godita, edhe bimbashin ta vrava».
- Këtu u mblodh gjithë çeta që luftonte për Shqipërinë e për lirinë, siç jemi mbledhur edhe ne sot, nxënës e mësues, që mësojmë dituri për të mirën e Shqipërisë, vazhdonte zoti Xhafo, me kokën përpara si të Ceços tonë, me sy që i lëshonin shkëndija. Dhe ne të vegjlit e shikonim
me admirim zotin Xhafo, mësuesin tonë. Kokët tona vinin deri te zinxhiri i bardhë i sahatit të tij dhe në ato momente në sytë tanë të vegjël, të hutuar, ky zinxhir merrte forma kolosale të gjerdanit me fishekë.
- Zoti Xhafo, - bërtiti njëri, - e ke parë ti Cerçizin ?
- E kam parë, djema, kam biseduar e kam ngrënë bukë me të.
- Dinte t'ia merrte këngës Cerçizi? - tha një tjetër.
- Për bukuri, dinte jo vetëm t'ia merrte, po edhe t'ia kthente. Ishte i vetmi për të hedhur valle labçe.
- Zoti Xhafo, na thuaj ç'u bë më vonë?
- Një herë tjetër të tjerat, djema!
- Aman, zoti Xhafo, vazhdo !
Dhe mësuesi vazhdonte:
- Pasi Çerçizi i puthi dhe i përqafoi të dy shokët që vranë bimbashin, çeta mori atëherë rrugën për në Mashku
llorë. Kthehuni tani nga ana tjetër e kodrës, - na thoshte zoti Xhafo dhe na tregonte me gisht: - Ja Mashkullora, atje tej, në mal. Këtej Çerçizi zbriti si levend me çetën, me dyfekë në sup, kapërcyen atë zall atje dhe dolën në fshat, te miqtë e tyre besnikë mashkulloritë. U ulën nën rrapin e madh historik dhe i treguan popullit ngjarjen e madhe*. *( Më 20 mars 1978, shoku Enver Hoxha bëri një vizitë në Mashkullorë ku u ul gju më gju me popullin te rrapi. Lidhur me këtë, në Ditarin e Tij, ndër të tjera Ai shkruan: «Ishte një ditë shumë e bukur për mua... Kaluam përpara haurit ku Çerçizi luftoi me orë të tëra kundër hordhive otomane... Duke kaluar përmes njerëzve që brohoritnin, u nisëm për te rrapi i famshëm. Me emocion të madh e shikoja atë pemë madhështore, që ka rnhetur përgjithmonë në historinë e vendit tonë... Kam ardhur këtu të takohem me popullin e kësaj ane, t'ju shikoj dhe të gëzohem me ju, të shikoj rrapin historik... Ky rrap i ka rrënjët të forta si vetë Mashkullora dhe njerëzit e saj...».) Rrapi mbeti dhe do të mbetet në histori, pse atje luftuan si asllanë Çerçizi me shokë. Ju e dini këngën, vazhdonte zoti Xhafo.

«Në Mashkullorë te Rrapi        Te rrapi në Mashkullorë
Ergjeri ç'u vra bimbashi        Foli Ceçua me gojë».


Pas këtij tregimi historik, që na e bënte shëtitjen tonë aq shumë të gëzueshme, ne merrnim rr ugën e teqesë, rrugë me bar, vendet me hije, me lule e me cfaka. Futeshim në avllinë e teqesë nga porta e madhe si bletët në koshere, pastaj prapë shpërndaheshim si ato nga të katër anët nëpër kopshte, lëndina, nën pemë, nën hije. Avllia e teqesë ishte mjaft e madhe, tek-tuk ajo ishte shtruar me pllaka dërrasash të murrme, sidomos pjesa që të çonte në shtëpinë ku rrinte baba Manja dhe ajo që të çonte në cepin tjetër të teqesë, ku rrinin dervishët. Pjesa tjetër e avllisë ishte pa dërrasa, baltë e shtypur, e fshirë nga plehu i bagëtisë. Siç duket kjo pjesë shërbente edhe si vathë e dhenve të teqesë, e cila kishte një kope të madhe. Dhentë ia falnin teqesë njerëzit që bëheshin muhibë.
Teqeja kishte zonën e vet të muhibëve, «zonën e influencës», në të cilën nuk ndërhynte teqeja tjetër, pse krijoheshin konflikte. Teqeja e baba Manes kishte si muhibë disa familje gjirokastrite, si ato të Javer Beut, të Sami Karagjozit e të tjera familje agallarësh, por «zona» e saj ishin Mashkullora, Plesati, Prongjia, Picari etj. Të gjitha këto ishin të huaja për ne në atë kohë. Në shkollë ne jo vetëm që nuk na flitnin për fenë, por kishte mësues që na flitnin kundër saj. Në familjen tonë që nga baba Çeni, dervishët dhe hoxhallarët trajtoheshin xhahilë. Rreth oborrit-vathë teqeja kishte edhe koçekët.
Mësuesit i bënin një vizitë babait, i cili i priste në odën e tij, u jepte nga një kafe dhe i nxirrte nga dhoma e madhe e dervishëve, «dhoma-kuzhinë», ku bëhej hashureja dhe ku dervishët luanin filxhanët, «se s'kanë ç'bëjnë», na thoshte zoti Rexho, një nga mësuesit që i mbante më në gojë dervishët. «Këta, - na tregonte zoti Rexho kur mblidheshim ne në qiparisa, - janë dembelhanët më të mëdhenj, hanë, pinë e lozin filxhane, nuk lahen kurrë, bien ere përç, por ç'të bësh. Mos i thoni njeriut për këto që ju thashë!».
Ne ngjiteshim nga fundi i oborrit nëpër disa shkallë dhe dilnim në një avlli tjetër, që ishte e tëra e shtruar me dërrasa. Në të majtë ishte muri që mbante kodrën, në të djathtë kishte disa oda dhe në një cep të saj - një pjergull hardhie e ngjitur në një rrjetë teli, që i bënte hije avllisë. Në krye të avllisë kishte një thoropullë, deriçkë e vogël, që të nxirrte në hapësirën e bahçeve të teqesë. Andej ne dilnim si bletët dhe shpërndaheshim tufa-tufa nga të katër anët. Për orë të tëra, natyra, qiparisat, lofatat, fiqtë, çerçemet ku ngjiteshin pjergullat, bari, lulet, deri te varret dhe mekamet e baballarëve ishin tonat, ishin zaptuar nga ne, djemtë e shkollës.
Të vegjlit që vinin për herë të parë në bregun e teqesë, ndaleshin në dritaret e vogla të tyrbeve. Zakonisht rreth e r rotull ato mbaheshin pastër; kishte qiparisa të lartë e të zinj. Këta qiparisa të vrenjtur na dukeshin si njerëz të gjatë të heshtur që «ruanin» baballarët e vdekur. Shikonim nga penxheret qivuret e tyre të ftohta, me nga një taç të rrethuar, me një cohë jeshile ose me ndonjë namazbez. Nga frika ndienim të ftohtë në trup dhe largoheshim shpejt.
Ndaheshim togje-togje, përpiqeshim të gjenim vendet më të bukura nën hije, mbi bar, dhe atje, në rrëzë të pemës, shokët e grupit linin kush shaminë, kush qesen me bukë, disa zbathnin këpucët, disa hiqnin xhaketat, në kishin, dhe fillonim lojën. Lloj-lloj lojërash: arabadaulen, turanë, pëzen, merr-zjarr, pingëlin, lojën me pllaka, mundjet nga meset me të vënë ose pa të vënë këmbën. Në mes të lojërave ia merrnim ndonjë kënge shkolle ose kënge labe. Kodra ziente nga nxënësit. Ç'kënaqësi! Herë pas bere mësuesit na kalonin afër, hidhnin nga një sy dhe ne e ruanim këtë «sy» për të treguar zotësinë në të kërcyer, në të mundur o në të kënduar.
Kështu më kujtohet tani, në moshë të shkuar, se si na kalonin si era orët e gëzuara të lojërave të vegjëlisë në shëtitje. Luanim e luanim dhe nuk lodheshim, por më në fund stomaku gërthiste: «Dua bukë!». Atëherë vendosnim të hanim, ashtu së toku, nën hije, mbi bar, pajdash, rreth e rrotull ushqimeve që i bashkonim së toku, si shokë të pandarë që ishim. Pastaj vërsuleshim te çezma e teqesë për të pirë ujë. Vinim grushtet dhe futnim turinjtë në ujët e ftohtë që na kënaqte; ngopeshim me ujë, lanim fytyrën, futnim dhe freskonim kokën dhe pastaj largoheshim, duke u lënë radhën shokëve që vinin vargan.
Pas kësaj mërzenim si qengjat nën hije ndonjë copë herë të gjatë. Ishte kërci i vapës. Mësuesit hanin bukë në teqe, mundet me baba Manen, mundet babai u kishte therur ndonjë mish, pse këtë gjë e bënte teqeja ngandonjëherë kur i venin miq. Kjo ishte traditë. I çonin teqesë pesë desh, ajo u therte nga një qengj, pavarësisht se asnjë nga mësuesit tanë nuk besonte, nuk çonte asgjë në teqe dhe zoti Rexho lukuriste gjithë ato kundër tyre.
Kur vente ora tre e pasdrekes, ne mblidheshim në lëmin e teqesë. Ai ishte një lëmë i gjerë, i rrethuar me sufa dhe rreth e rrotull kishte qiparisa. Andej ne bënim sehir fushën, lumin e Drinos, malet e Lunxhërisë, kalanë e Shëntriadhës. Ç'mrekulli nën rrezet e diellit që do të perëndonte ! Ne e donim vendin tonë me mall të madh. Rrinim mbi sufa, këmbët tona tundeshin e sytë kullotnin në natyrë.
Na vinte pranë zoti Arshi, mësues i gjeografisë. Ai na i mësonte përmendsh fshatrat e Lunxhërisë, që nga Erindi, Karjani e Kakozi e deri në Stegopul. Këtu ai na mësonte në natyr ë, dhe pastaj me gishtin e tij të hollë na thoshte
- Ja Qesorati, ja Dhoksati.
- Ku, ku? - i thoshim ne.
Ja Qesorati, thoshte zoti Arshi, fshati i Koto Hoxhit, mësuesit tonë të madh të gjuhës shqipe! Djema, mos e harroni kurrë këtë burrë patriot të ndritur!
Ja - Dhoksati. Ky fshat ka tradita patriotike, luftëtarët myslimanë që kalonin këndej priteshin si vëllezër nga të krishterët, sic e keni dëgjuar dhe në këngët popullore. Dhe zoti Arshi vazhdonte: Dëgjoni këngën popullore të luftër ave që bënin fshatarët kundër bandave. Këta i zinin në befasi, po dhe i goditnin ata që kalonin riga Dhoksati

«Në divan te Koço Duda  Të kish bënë Kaço Shkurta
Hidhej valle Hamit Guga O Hamit Gugë levendi
E kthen glikonë me kupa,        Në Sopot t'u pre derveni».
O glikoja kupa-kupa


Pastaj zoti Arshi me gishtin e tij të hollë na tregonte Sopotin, ku, gjithashtu, ishin bërë përpjekje me armiqtë. Ne kthenim kokën si të magjepsur. Ç'vend i çuditshëm ky yni! Në çdo gërxh është bërë pushkë me zaptuesit!
Zoti Arshi vazhdonte
- S'ka fshatra më të bukura në botë se këto të Lunxhërisë, me ato shtëpitë në mes të pemëve frutore. Atje mbin për bukuri dardha, kumbulla, gorrica, mani, thana, ftoi, fiku, qershia, pjergulla. Atje ka ato goxha burime, çezma me ujë të freskët e të kulluar që del si me këngë nga mali, atje ka hauze ku grumbullohet ujët dhe ujiten kopshtet me zarzavate, qepë, presh, kunguj, spinaq, majdanoz e shumë të tjera, deri te dhiozma, që fshatarët na sjellin edhe neve në pazarin e Gjirokastrës të hënat dhe të xhumatë.
- Zoti mësues, - bërtet njëri nga muri, - xhikoja, kur na bën jahni, i hedh dhiozmë. Pse atje bëhet kjo?
Tjetri kërcen dhe thotë:
- Aneja ime i hedh jahnisë rigon, dhe këtë e mbledhim në Kucullë.
- Zoti Arshi! - pyet një tjetër, - po trëndelinë ka në Lunxhëri?
- Trëndelinë ka atje, - dhe zoti Arshi me gishtin e tij të hollë tregon një qafë mbi Erind: - Ja, ajo qafa quhet Serpen dhe pas saj është një «xhenet» që quhet Çajup. S'ka në botë si Çajupi! 
- Po Çajupi është një poet i madh yni, zoti mësues!
Dhe zoti Arshi i papërtuar fillonte e shpjegonte prapë.
Në një shëtitje, ja aty, mbi një mur të lëmit nën q1parisa, ai u mësonte nxënësve të tij, ashtu thjesht e ëmbël, historinë e atdheut, gjeografinë, literaturën.
Vinte mbrëmja. Fillonim kthimin në shtëpi; ktheheshim në vatrat tona, siç ktheheshin në vathë dhentë e teqesë me desh përçorë në krye, me bipën e rëndë në qafë. Duke iu gëzuar bagëtisë, shoku që kisha përbri ia nisi:


«Oh sa bukuri ka tufa, sa gaz bie bagëtia 
Vinë posi mbletë e plotë, i bekoftë perëndia!».


- Enver, - më kthehet mua pastaj, - ç'thotë mulla Hisenji, ka perëndi?
- Jo, - i them, - s'ka perëndi, thotë baba Çeni, të gjitha janë përralla të kurdisura nga xhahilët.
- Po mua më tha Mahmuti që babai i tij ngul këmë se ka perëndi. E ka parë një natë të nxirë kur binte shi me bubullimë...
- Pika që s'i ra! Të pyesim nesër zotin Rexho. Më mirë të besojmë zotin Rexho dhe baba Çenë, se këta janë të ditur e këndojnë libra, - i them une.
Kthehesha në shtëpi i gëzuar dhe aspak i lodhur. Në kokë më tingëllonin bataretë e Çerçizit, përfytyroja mundimet e Koto Hoxhit*, *( Një nga pionierët e Rilindjes sonë Kombëtare, pjesëtar në themelimin e Shoqërisë së Shkronjave të Stambollit e autor shkrimesh e librash patriotikë. Ka vepruar në qytetin dhe krahinën e G,jirokastrës.) lulet, pemët, bagëtitë, kukunaret, mekamet, dervishët, ata qiparisat e gjatë, burimet që rrjedhin si vargjet e Naimit dhe ua tregoja të gjitha anesë, nënos, motrave. Kur vinin xhaxhai me babanë po atë gjë bëja, pastaj haja bukë dhe shkoja e ia këputja një gjumi të atillë të ëmbël, që duhej të vinte aneja në mëngjes të më zgjonte për të vajtur në shkollë.
Si sot më kujtohen gjithë këto kohë kaq të ëmbla e kaq të largëta të fëmijërisë sime. 


ARGËTIMET TONA


Natyrisht, kur t'i këndojnë këto që po shkruaj për fëmijët e mi, këta do të qeshin, pse shumë prej lojnave të vegjëlisë sime tash nuk praktikohen më, mbasi të tjera, më të zhvilluara, më moderne, i kanë zëvendësuar.
Në vegjëli lëvonte topi me lecka. Aneja m'i qepte në fillim të vegjël, pastaj ata shkonin duke u rritur, siç rritesha dhe unë. Ajo i bënte mirë ata, përpiqej t'u jepte rrumbullakësinë, por shpeshherë dilnin si vezë. Si aneja, edhe ne, të vegjlit, nuk dinim që ekzistonte edhe një lloj topi si vezë, që e quanin «rugby». Top llastiku është edhe ai, por vonë mësuam që kishte të tillë dhe e pamë me sy. Ndonjërit nga shokët e vegjëlisë i sillnin ndonjë top të vogël llastiku me bojëra të afërmit nga Stambolli, nga Janina o nga Amerika. Kjo ishte një ngjarje e rrallë né atë kohë dhe ne, kur e merrnim vesh se kujt i kishte ardhur, do të na gjeje të grumbulluar te sokaku ose te sheshi afër shtëpisë sé «të lumturit». Mirëpo lumturia nuk vazhdonte për shumë ditë, pse gurët e sokakut né Gjirokastër dhe shollët (kèpucët) tona me proka e çanin topin e bukur dhe ne ktheheshim përsëri te lodra e kadimisë. Futboll si ky i tashmi ne pamë vonë, kur vajtëm né shkollën qytetëse. Por topat për këtë lojë ishin shumë të shtrenjtë dhe të rrallë.
Me top ne nuk luanim vetëm me këmbë, por edhe me dorë. Praktikonim një lojë që e quanim «top-meso». Bëheshim tre veta, njëri nga të cilët rr inte né mes. Pasi caktonim distancat fillonim dlie qëllonim atë që rrinte né mes, duke bër ë finta që të tre, por sidomos ai i mesit. Né rast se ky kur qëllohej nga dy të anës nuk goditej, atëherë ai që nuk qëllonte mirë i zinte vendin, futej né mes. Por kjo lojë ishte më pak e rrezikshme dhe më «ekonomike» sesa topi me këmbë, prandaj ishte e rekomandueshme nga nënat, se i grinim në shollë, majat e të cilave ishin të parat që vuanin. Për këtë arsye ne, për të mos grisur shollët, preferonim të luanim zbathur. Shollët atëherë i var nim né ndonjë vrimë muri nga «hunda» e tyre, prandaj këmbët na bëheshin helaq. Çdo mbr ëmje, kur ktheheshim né shtëpi, dimër behar, duhej të lanim medoemos këmbét né muslluk me ujë të ftohtë akull, që të mos na qortonte aneja, se i ngjishnim shtëpinë, shkallët, odën.
Edhe vrapimet nuk i linim mënjanë ne vegjëlinë tonë.
Zaten të gjitha lojnat kishin këtë karakter, po veganërisht loja «merr zjarr». Kjo lojë ishte thjesht me të baritur me vr ap, pse të ndiqte tjetri të të kapte dhe, që ta evitoje këtë, ktheheshe né bazë, merrje frymë, çlodheshe, pra «merrje zjarr» dhe ia filloje prapë vrapit deri né rraskapitje të njërit ose të tjetrit.
Kush i mban mend, ne kishim edhe lojna të tjera. Fushat e lojnave tona të vegjëlisë ishin rrugicat e sokakët plot me gurë, kopshti i Cuçes, Sheshi i Xhepit, Sheshi i xhamisë, Sheshi i Mamanit.
Kur u rrita ca dhe pas djegies sé shtëpisë vazhdonim të rronim akoma né Palorto, te shtëpia e Gjylfidanit, lojnat tona dilnin edhe jashtë caqeve të shesheve që përmenda më lart. Kuculla na tër hiqte dhe për këtë do të flas më vonë.
Tash do të flas për Shpellën e Zekatëve. Atje veja bëja «ski» me shokë. Por ky ishte një ski special, ski gjir okastrit çe, nuk ishte ski pa zhurmë, si ajo mbi borë dhe me kërbë, por me zhurmë, ulur, me një gur të lëmuar nën vete, të cilin e n lerrje né duar kur ngjitje shpellën dhe shkisje pastaj g jatshpellës sé ndritur dhe të lëmuar me një zhurmë shurdhuese. Kjo lojë vazhdonte nga ne disa orë, «bënim qejf», soditnim edhe Gjirokastrën e bukur.
Loja me lajthi dhe me arra ishte, gjithashtu, e prefer uar nga ne, të vegjlit, pse kjo lojë ishte e lidhur edhe me barkun dhe në raport me lojnat e tjera merrte një karakter të ndryshëm nga çdo pikëpamje, jo vetëm «nga barku-, por edhe nga «interesi» i thjeshtë i pronës personale. Këto i kuptojmë tash, po nuk i kuptonim atëherë. Loja zhvillohej në dy mënyra: e para, vihej një arrë o lajthi në mes dhe e qëlloje nga larg. Kush e godiste, ai i merrte të gjitha. Me këtë variant loje duhej të ishe nishanxhi. Unë me këtë lloj loje nuk fitoja.
Mënyra tjetër ishte ajo e përplasjes së lajthive në mur, ku vinim një si shenjë dhe, në qoftë se kokrra që përplasnim i afrohej shenjës barazi me një pëllëmbë, i fitoje të tëra kokrrat. Me këtë mënyrë unë fitoja, se e kisha dorën të madhe dhe pëllëmba i afrohej shenjës pa vështirësi. Por kjo lojë ishte sezonale, nuk vazhdonte gjatë, pse, e para, lajthi dhe arra nuk na binin shpesh në duar dhe, kur na binin, barku i përfshinte që para se të mblidheshim të luanim me shokët.
Kur mungonin lajthitë, këto zëvendësoheshin me xinat (majat e penave), të reja e të vjetra, të bardha, të verdha e të skurjasura, shenjë kjo që tregonte se shkollat punonin.
Më kujtohet që një kohë lajthitë e xinat u zëvendësuan me kalamidhet e kokat e plumbave të fishekëve. Këta kishin një bezdi, se na rëndonin dhe na çirrnin xhepat e brekëve. Po nga dolën gjithë këto kalamidhe, që u bënë lojë për ne? Do t'jua them, sic ia thashë një ditë, në qoftë se nuk gabohem, shokut Gogo, kur ishim tok në Gjirokastër dhe rrinim shikonim qytetin nga ballkoni i shtëpisë së Partisë. Unë kisha humbur në mendime, shikoja me vërejtje në drejtim të r rëpirës prapa shtëpisë së kulturës, kinemasë dhe ish-ndërtesës së Komitetit të Partisë. Gogoja më fliste, por unë nuk e dëgjoja, se nuk e kisha mendjen. Ai më në fund më pyeti:
- More, po çfarë dreq tra në atë rrëpirë, mbi të cilën tre njëzet minuta që po shikon dhe s'i heq sytë andej?
I thashë Gogos:
- Është e vërtetë, ti nuk tre se ç'sheh atje, por unë shoh veten dhe shokët e mi të vegjëlisë në atë vend, ku ditë me radhë mblidhnim plumba dhe kalamidhe pushkësh. Jo, atje nuk ishte bërë luftë. Vërtet, siç më tra thënë plaku, nga brigjet e teqesë së baba Manes, Çerçizi, për të mbrojtur tërheqjen e shokëve të tij që vranë bimbashin, qëllonte me ma liher në drejtim të penxhereve të huqumetit, por ato për ti cilat flas unë nuk ishin plumbat e pushkëve të Cerçizit por ishin plumbat që gjetëm pas djegies së një depoje mE municion, të grekëve, që ishte pikërisht ku ishte kisha E vjetër e Unitëve. Një natë, pasi kishin ikur ata, nuk e d pse, depoja mori zjarr dhe tërë atë natë, bam-bum kërcistE municioni në Gjirokastër. Si u qetësua puna dhe rreziku u largua, atëherë u vërsulëm ne, vegjëlia, dhe qëmtonim plumbat e kalamidhet si pulat kokrrat e kallamboqit. Kjo ështt historia e lojës me plumba.
Lojna të tjera kishim plot, por mund të përmend «arabadaulen» dhe lojën e «kalasë». Këto lojna më p-lqenin shumë, ishin lojna atletike, shpejtësie, shkathtësie, kërcimi. Tash «arabadaules» i thonë «kala dibrançe» ose «kali i drunjtë», po atëher ë kali ishte kurrizi ynë. E vështirë bëhej kjo lojë kur ishte ndonjë trupmadh dhe mezi kapërcehej nga të tjerët dhe unë isba një prej tyre që vetë kapërceja më lehtë, por shokët më kapërcenin më me vështirësi. Kurse në lojën e «kalasë» isha «kalë» i mirë, më mbante kurr izi, dhe shokët një e dy e mbi mua.
Lojë ishte edhe «pëzja», si i thoshim, të cilën e kemi luajtur edhe vonë në lice, kur u rritëm. Në këtë lojë duhet të zësh sytë me njërën dorë për të mos parë shokët dhe tjetrën e tendos nën sqetull, duke mbajtur prapa shuplakën hapur lart që ta qëllon një nga shokët me sa fuqi që tra. Ti duhet të gjesh kush të qëlloi dhe, po e gjete, ai ndëshkohet, të zë vendin, ndryshe vazhdon të hash shuplaka. Në këtë lojë unë i kisha të dy avantazhet që sjell një dorë e madhe, edhe goditjen e fortë, por edhe fushën e gjerë të goditjes nga të tjerët. Kështu, pas mbarimit të kësaj loje, zor se të ngrinin duart, edhe sikur akull e kallkan të bënte jashtë.
E së njëjtës natyrë ishte edhe «loja me kokall» dhe me «dizbai». Dënimet jepeshin sipas dëshirës së kryetarit të lojës dhe priteshin në pëllëmbën e dorës së hapur me të goditurat e një shamie me trombe (me nyje) dhe shumë herë të njomur me ujë. Ky dënim ishte më keq se shufra e mulla Kamanit, kur na godiste në mejtep.
Mjaft tash me kujtimet për lojnat. Të hidhem në kujtime të tjera.
Populli i qytetit të Gjirokastrës e ka dashur arsimin, kulturën dhe artin, por jo vetëm qyteti. Njerëz të mësuar kanë dalë gjithë kohën nga qyteti, nga Libohova, nga Dropulli dhe nga Labëria, e cila shquhej për trima.
Populli është gjithçka, ai ka qenë gjithçka edhe në botën e vegjëlisë sime, sido që është e natyrshme, nuk i kisha as këto kuptime, as këto mend që kam sot. Populli i Gjirokastrës, një popull trim dhe i guximshëm, në të parë duket si i mbyllur, jo shumë i hedhur, ai është i matur në fjalë dhe në gjeste. Kjo vjen nga vuajtjet, nga përpjekjet, nga fatkeqësitë që i kanë ngjarë, si gjithë vendit tonë, por veçanërisht qarkut të Gjirokastrës, që kërcënohej nga grekërit shovinistë dhe nga shtypja ekonomike e agallarëve. Populli fukara luftonte për të nxjerrë një kokërr misër nga Buri, nga stralli, por ai kurrë nuk iu përul as agallarëve, as bejlerëve, as grekëve. Agallarët e ruajtën deri në çlirimin e atdheut fuqinë e tyre ekonomike, por duhet thënë, se populli fukara i Gjirokastrës kurrë nuk u nënshtrua tek agallarët, kurrë nuk iu bind forcës së tyre, ai hapët i përbuzte dhe i sulmonte.
Gjirokastritët dhe gjirokastritet janë njerëz shumë të dashur, janë mikpritës, bujarë, kanë respekt të veçantë sidomos për «jabanxhinjtë», interesohen për ta. i ndihmojnë, u krijojnë ambient të ngrohtë, por, kur ndonjëri ua ka me hile, dinë «Via këndojnë». Gjirokastritët e duan përparimin, duan folklorin e tyre, këngët e vallet. Ata kanë kënduar dhe kanë kërcyer vazhdimisht.
Kënga labe gjirokastrite ka karakteristikat e saj si nga përmbajtja, ashtu dhe nga muzika. Vallet po ashtu.
Gjirokastriti këndonte kudo, në dasma, në rrugë, në dyqanin ku punonte, në arë kur kosiste barin, kur çante dërrasa me vare në shpellat e Dunavatit e të Manalatit, kur punonte me talika, kur mbartte ujë me bucela, kur fuste fëndien në shollë, kur e rrihte këpucën me çekiç mbi një pllakë, vënë në gjurin e tij me kallo, kur kishte thesin një kuintal në krah, kur kulloste delet etj. Ai këndonte jo vetëm kur kishte gëzim, por edhe kur zemra e tij ishte e brengosur. Gjirokastriti këndon edhe kur është vetëm, pale kur bëhen kokë më kokë dy-tre e më shumë veta.
Gratë këndonin më pak se burrat në Gjirokastër, ato e kishin të shtrenjtë këngën, vetëm me raste, në dasma e në gëzime këndonin. Kënga e grave gjirokastrite është e bukur e harmonishme. Vallja e tyre, veçanërisht, më pëlqen aq shumë, sidomos eleganca e ritmit të tyre.
Këngët gjirokastrite janë këngë luftërash, këngë trimash, këngë që u këndojnë edhe luftëtarëve të lirisë, por edhe trimave si individë, pavarësisht cilat ishin arsyet e aktit. Por s'ka vetëm këngë trimash në Gjirokastër. ka edhL kërgë që u këndojnë ngjarjeve të tjera të jetës, dashurisë, fa:niïjes, mësuesve pionierë, vendimeve të gjyqeve, bagëtisë, fshatarëve e shumë ngjarjeve të kohës. Satira në to është e hollë, sidomos në këngët e grave. Ato përbëjnë një thesar të madh, të pashtershëm të popullit që më ka r:.ethuar dhe më ka frymëzuar në rininë time të thjeshtë.
Njëherë, kur isba në Komitetin e Partisë në Gjirokastër. vura re se aty afër ishte ndërtesa e degës së bankës. S'kisha hyrë kurrë në ndonjë bankë. «Hajdeni ta fut një herë kokën në këtë vend të parasë», - u thashë shokëve. Iu afrova sportelit me tel dhe me të qeshur i thashë nëpunësit të bankës, duke i dhënë dorën:
- As kam pasur dhe as që dua të kem të bëj kur rë me para.
Nëpunësi që nuk po ma lëshonte dhe po ma mbante dorën fort, më tha:
- Atëherë, Enver, eja t'ia marrim një herë këngës si qëmoti.
E pashë me kujdes në sy, e njoha Poçolin, shokun e vjetër që ia kthente aq bukur me grykë në netët e ramazanit, kur ngjitnim e zbritnim, grumbull shokësh, rrugën e pazarit për në Hazmurat,
Fëmijët e mi! Një natë, mamaja më kishte përgatitur një «kurth», kish ndezur magnetofonin, kur unë këndoja nëpër dhëmbë e në surdinë disa këngë labe, pa ditur se ajo po më regjistronte. Kur e mora vesh, qesha. Kur i dëgjon në shirit, ato nuk kanë asnjë vlerë, por ajo që më bëri mamaja, më pëlqeu, sepse kur të plakemi, do ta hap magnetofonin dhe mamanë do ta detyroj jo vetëm t'i dëgjojë e t'i dëgjojë këngët labe, por edhe t'i mësojë e të më shoqërojë.
Më vjen keq që. nne g-jithë përpjekjet e mia. s'jua mësova dot të kënduarit labçe. Ku të dini ju sa keni humbur!
Ne në atë kohë i interpretonim ashtu siç ishin fjalët dhe. dulce i kënduar. shijonim burrërinë e njerëzve, përbuzjen përpara vdekjes dhe armikut apo beut.

«Qajnë malet me borë
Për hajdutët që zen e shkojnë, en e shkojnë në Mesallonjë,
Në Mesallonjë të shkretë,
Lufton Lord Bajroni vetë...».

Në shkollë ne mësuam ku ishte Mesallonja, kush ishte Lord Bajroni që kishte kaluar në anët tona, e që kishte shkruar aq gjëra të bukura për shqiptarët në «Çajld Harold»-in dhe cilët ishin këta «hajdutë» shqiptarë që i venin në ndihmë kryengritjes greke.
Ose vjersha që këndonim:

«Riza bej, Riza Kolonja
Palla jote pret perona...».

Aneja e di përmendsh këtë vjershë që është shumë e gj atë.
Riza Kolonjën dhe shpatën e tij i mbaj mend dhe unë. Ne kishim një gjitone, një plakë shumë të mirë, të ndershme dhe shumë shakatare. Ajo quhej Hava e Toros, kishte një djalë që e quanin Mahmut, që ishte burrë i ndershëm. Djali i Mahmutit është agronom i shquar i kohës së Partisë. Teto Havaja na donte shumë, na gëzonte dhe na shkundte manin që kishte në oborr. Një ditë me diell në sufa të oborrit të Havasë ishte ulur një plak i moçëm me mustaqe të bardha. Unë mblodha në grusht nja dv kokl-ra mana dhe ia dhashë plakuì. Ai më gëzoi kokën. Unë e p~,eta:
- Kush je zotrote?
- Unë jam Riza Kolonja. - m'u pëi-gjigj plaku.
Ai ishte kushë ri a niqastar i teto Havasë. kushedi, por mbaj mcnd që, kur luanim e, hanim mana në oborrin e teto Havasë me Hiqmetin e Tartales dhe me Rushitin e mulla Refikut. Riza bej Kolonja i binte xhamit dhe na thërriste sipër t'i çonim ca mana. Nganjëherë i niblzshnim edhe nga një ujë «Shkularakut», sic ia kish vënë emiro teco Havaja dhe në dhomë ai na tregonte «shpatën e famshme». dulce na thënë:

«Riza bej. Riza Koloìzja, Palla jote pret perona».

Një ditë e pyeta:
- Xha Riza. nuK prishej palla, kur prisje perona zotrote?
Xha Rizai u ngrit në këmbë, e zhveshi pallën që ndriste dhe më tha:
- Ja, shihe vetë. është e prishur? Unë habitesha dhe i thosha:
- Jo, nuk ësh:ë e prishur. Ai më gëzonte kokën dhe më thoshte:
- Kur të rritesh do ta kuptosh këtë gjë se si ngjiste.
Kjo që do të tl-iem më poshtë nuk ka lidhje as me këngët. as me vallet, por me një ngjarje të hidhur. Më sipër fola për djalin e mulla Refik Mezinit, Rushitin, me të cilin hanim së toku mana në avllinë e teto Havasë. Ai ishte një shoku im i vegjëlisë. të cilin e thërritnim «Qepa» pse ngaherë binte erë qepë, ai rrallë lante duart, kurse not në lumë dinte të bënte mirë. «Çdo të hënë dhe çdo të premte, kur bëhej ditë pazari në qy tet, vente hidhej nga ura në lumë. jo nj -', herë . po shumë herë. Këtë nuk e bënte nga qejfi, po për të fituar ndonjë lek, për të blerë librat dhe defterët. Kështu që, kur vinin fshatarët e Lunxhit për të bërë pazarin në Gj irokastër. ai rrinte mbi urën e lumit dhe u thoshte: «Hidheni dot nga ura në lumë me rroba? Ja, unë hidhem, po të më jepni një grosh». Dhe kur i jepnin diçka fshatai-ët. ai hidhej. E kishte bërë këtë punë si zanat. Ne edhe e admironim «Qepën» për guximin e tij, por edhe e këshilloniin ta linte këtë lojë të rrezikshme.
Nji, ditë nëndajkoa bleu një dhi, por e, zeza dhi duhej të hante. Nëndajkoja na vuri në të qëronirn drizat. Na dha nga një kizë dhe ia filluam gjithë mëngjesin. Në drekë m'u bënë flluska né duar. Me bicakun që mbaja lidhur me gjalmë e bëra vetë «operacionin». Mirëpo e pësova keq, m'u infektua plaga, më mblodhi qelb, u mahis, prandaj këtë herë duhej bërë operacioni i vërtetë dhe nga një doktor i vërtetë, «qir Telemahu», siç e thërriste nëndajkoja. Né pëllëmbën e dorës e kam akoma edhe tash shenjën e «operacionit». Pra, për një «operacion», u desh té bëheshin dy operacione. Nga dhimbja e dorës m'u fry vendi nën sqetull; ma futi dhe atje një thikë «qir Telemahu», prandaj e kam edhe atje shenjën. Kur ishim té rinj dhe laheshim né lumë shokët më pyetnin:
- Ç'ke atje, nën sqetull?
Unë me seriozitet u thosha:
- Jam plagosur né luftë.
Atëherë nuk e mendonim se edhe luftën e vërtetë do ta bënim, mund té plagoseshim edhe té vriteshim bile, por këtë herë jo për lojna, por për çësltjen e madhe té popullit dhe té atdheut.
Bahqeja ishte një rrip i gjatë toke, që u përkiste shumë pronarëve, dajkos, xha Haxhi Shurdhit, xha Bastriut, xha Mujmanit, Bozgos dhe Selfo Qoftesë. Kufiri i gjithsecilit ishin cepat e shtëpive, kurse brenda né bahçe s'kishte as mure, as kufi për ne, bridhnim nga té donim nëpër pemë. Bela kishim vetëm plakun xha Mujman Qosenë, ca ters si njeri, por jo i keq. Ai na gjurmonte, se i hanim thanët dhe shegët. Manat s'ia ngitnim dot, se i kishte para derës sé shtëpisë.
- Moj Gjulo, - i thosh xha Mujmani plakës, - i folë atij djalit se m'i shqeu thanët.
- U, xha Mujman, - i thosh aneja, - ç'thua kështu, nuk është nga ata djelm Enveri.
- Po kështu më thonë, moj Gjulo, se unë me sitë e mi nuk e kam parë.
Né shtëpi aneja m'i shkulte veshët. Dhe unë, që ta zbusja politikën me plakun xha Mujman, kur kthehesha nga shkolla dhe e takoja me torbën plot me zarzavate që sillte nga pazari, i thosha: «Xha Mujman, ma hidh mua né sup torbën, se zotrote je plak».
Xha Mujmani qeshte me djallëzi, se e kuptonte hilenë, por torbën ma hidhte né sup dhe një herë më tha: «Mundimin do té ta paguaj me thanë». Mua m'u skuqën veshët nga turpi, pse e doja xha Mujmanin, mbasi ishte njeri i drejtë dhe qe pa djem, dy që kishte, ishin larguar té vegjël né Amerikë dhe kishte ngelur kukuvriq me teto N azon e Qosejve, plakën e tij.
Bahçeja ishte dhe «atelieja» jonë e muzikës. Fëmijët né kohët tona nuk kishin gjithë këto instrumente té ncryshme që keni ju sot, jo vetëm pse ishim té varfër dhe s'kishim me se t'i blinim, por nuk kishte fare as né pazar. ï~'legjithatë zemra na këndonte, sidomos mé shumë né pranverë, kur celte gjethi, kur dilte manushaqja nën ferrë dhe këndonte bilbili mbi gjembin e bahçesë. Atëherë rroftë biçaku, fillonim bënim me duart tona camunxat dhe boritë me lëkurën e lofatës sidomos. Lëkura e lofatës na shërbente për camunxat e boritë dhe lulet e kuqe té saj i hanim si dhitë. Lëkurën e njomë té lofatës e nxirrnim me kujdes si rrip, past.aj e dridhnim si bori dhe né majë i vinim camunxën që edhe këtë e nxirrnim nga degë té holla dhe, për té dalë pa u prishur, i binim me kujdes me dorezën e biçakut, duke i kënduar këngën:

«Dil bilbil, karafil 
Në mos dalc të pë'caç».

Nganjëherë bënim edhe cule pr ej dr uri. Ato i kishte zanat dhe i bënte mirë «Çobani», një vërsniku im nga fshati i Kardhiqit, babai i té cilit ishte pajtuar te dajot e babait tim. Çobani ishte djalë shumë i zgjuar, ngjitej si majmun ne pemë, vinte rrotull si rreth me këmbë e me duar, ruante dhitë dhe s'vinte né shkollë. Nën arën e dajkomadhit, siç i thoshim, ai bënte culen dhe unë i tregoja përralla nga librat, po përpiqesha t'i mësoja edhe abëcënë.
Më vonë né dyqane dolën bilbilë té vegjël që i sillnin nga Janina. Ua merrnim veshët banorëve té mëhallës me ta. Pastaj ata filluan t'i bënin artizanët e qytetit me teneqe.
E vetmja vegël popullore që shitej né treg, ishte fyelli prej teneqeje. Tek teneqexhiu Malo, varur afër fotive e triotrifeve, do té gjeje edhe fyej prej teneqeje. Ata i blinin më shumë gobanët, lebërit ua dinin zanatin dhe shijen, qytetarët jo. Né Gjirokastër ishin dy njerëz të talentuar të mrekullueshëm që i binin fyellit si ata, dy qorra: Vehip Qorri dhe Selman Qorri. Këta ishin nga fshatrat e Labërisë, njerëz fukarenj, të këputur fare, që rronin né dy haur e, të mjeruar. Të dy lypnin nëpër rrugë, ata kishin një shkop né dorë, culen dhe asgjë tjetër, absolutisht asgjë. Po ishin njerëz të mrekullueshëm nga shpirti, ishin dy artistë të mrekullueshëm të fyellit; né mjerimin e tyre të pakufishëm nga çdo pikëpamje atyre u këndonte zemra. Unë i kam dashur me gjithë shpirt ata, që kur kam qenë i vogël 10 vjeç dhe derisa vdiqën. Selman Qorri vdiq né kohën e Zogut, kurse Vehip Qorri rrojti edhe pas Clirimit, ai e gëzoi Çlirimin, pa edhe kujdesin e madh të Partisë, pse u vendos derisa vdiq né azilin e pleqve, i nderuar.
Vehipi dhe Selmani i binin cules edhe veç e veç, po edhe të dy tok, njëri ia merrte, tjetri ia priste, sipas porosisë, me të qarë, me të kënduar. Gishtërinjtë e tyre të skuqur, të verdhë, e shumë herë të nxirë nga duhani, lëviznin mbi cule si të xhindosur. Zëri i fyellit të tyre të magjepste. Por pak njerëz e shijonin këtë mrekulli. Unë, kur them fyell, kujtoj menjëherë Vehipin dhe Selmanin. Vehipi ishte edhe bejtexhi, ai nuk fliste né prozë, me tërë kuptimin e fjalës, po fliste me vjersha, me bejte.
Kur isha 10 vjeç, Vehipi mund të qe nja 30, Selmani qe edhe ca më i madh nga Vehipi. Të dy rronin né Palorto, né mëhallën tonë, po Vehipin e kishim afër shtëpisë. Unë, sidomos Vehipin, e doja si babanë tim, ndaja me të thelën e bukës sé misrit me djathë që më jepte aneja né qindi. Ai më thosh: «Haje ti or bir, se je i vogël dhe duhet të rritesh». Né bajram, kur mblidhja ndonjë lek, i ndaja me Vehip Qor rin, blinim cule dhe pasta te Stathi. Kurdoherë që takoheshim, kur e merrja nga dora dhe e çoja né haurin e tij të errët si nata ose nga Sokaku i të Marrëve, kur na zinte shiu né rrugë dhe fshiheshim nën strehën e ndonjë porte që të mos lageshim, Vehipi mé thoshte:
- T'i bie një herë për ti?
- Bjeri, xha Vehip!
- Si e do?
- Me të qarë, xha Vehip. - Dhe këndonte me trishtim fvelli i këtij artisti të panjohur.
Nganjëherë i thosha:
- Xha Vehip, bjer i «Tanës»! - dhe ai fillonte me fyell:

«Tanë, moj Tanë,
Ngreu e zgjo babanë, Se dhentë na vanë
Dash përçor né hell e kanë».

Kënga e çobanit të bagëtive, që i kishin rënë hajdutët né kope dhe lajmëron me anën e fyellit vajzën e të zotit të tufës.
Sa bejte kisha dëgjuar nga Vehip Qor r i. Ai m'i bënte vetë ose ia kërkoja unë. Mjaftonte t'i thoshe subjektin dhe ai ne minutë ta kurdiste vjershën. Sa e ndiej veten fajtor, që né atë kohë të rinisë, që dija dhe shkrim e këndim, nuk i kam shkruar! Sa keq, sa keq kam bërë që nuk i kam mbajtur, por atëherë nuk kisha këto mend që kam sot, prandaj u them të rinjve: asgjë të mos ju shpëtojë nga gur ra e popullit, mbani çdo gjë shënim!
Disa bejte të pakta, shumë të pakta të tij i kam shkruar diku né fletët e mia më vonë, por janë shumë pak. Më kujtohet kur isha né shkollën fillore, këndonim disa libra të vegjël, të rrallë të Naimit, të shtypur jashtë me alfabetin e Stambollit. Këta libra m'i gjente baba Çeni. Xha Vehipi më pyeste: «Ç'vjersha mësove sot, biro?».
Unë i thosha si të qëllonte... «Qiririn».
- Kush e ka bërë? - pyeste Vehipi.
- Naim Frashëri, - i përgjigjesha.
- Ma thuaj dhe mua. - Dhe unë, që e dija përmendsh, ia thosha, duke vështruar sytë e tij të bardhë, pa dritë, që sikur më shikonin. Mbaj mend njëherë që, kur e mbarova vjershën, Vehip Qorri tha: «Ah, të puthça né ballë Naim Bej» dhe kurdisi këtë bejt, që më kujtohet:

«Në haurin tim të mj erë
Unë po dëgjoj Enverë,
Naim Bej ti; qofsha falë 
Hajde të të puth në ballë,
 Ti je dritë, ti je dritë, 
Je fener në errësirë 
Vehipit i hape sitë».


Në kujtimet e mia të shkurtra, ku flas edhe për xha Vehipin, kam shënuar, né qoftë se nuk gabohem, edhe disa bejte të tij, që i kurdiste kur i tregoja ngjarjen. Diçka kam shënuar për revolucionarin e madh francez, Rob°spierin, që kishte mbushur mendjet tona të reja, kur mësonim Revolucionin Francez, që rrëzoi monarkinë dhe i preu kokën mbretit, Luigjit të 16-të. Por nuk e di në e kam shënuar edhe këtë bejt, që xha Vehipi e bëri fët-fët, kur e shoqëroja né bahçen e teqesë ditën e pazarit, ku shkonte për të lypur ndonjë domate, ndonjë presh, o ndonjë kokë hudhër.

«O moj ti Franca e mjerë
 Pse e vrave Robespierë 
Atë që të dha lirinë 
E çove në gijotinë».


Po një diçka tjetër, një thesar i madh i Vehip Qor rit, nuk     mund të mblidhet. Ky thesar janë tingujt e mrekullueshëm që nxirrte nga curlja (fyelli) e tij prej teneqeje, që ia kishte falur Malo Teneqexhiu. Gëzimet, brengat e vuajtjet dilnin nga curlja e Vehip Qorrit. Këto melodi të mahnitshme, ne që i kishim dëgjuar, na kanë mbetur në mendje e né zemër dhe na janë bërë mish e gjak, ndjenja e shprehi, sé toku me thesarin e madh të gurrës popullore.
        Kur i binin fyellit Vehipi dhe Selman Qorri, pleqtë rr inin né bisht, siç thoshim në Gjirokastër dhe ne djelmuria në këmbë dhe dëgjonim vajin e përmallshëm të këtvre dy «bardëve» popullorë, që i donte gjithë populli i Gjirokastrës. Kur Par tia çliroi atdheun, Vehip Qorrin, që rronte akoma, e mori dhe e çoi né azilin e pìeqve né Hazmurat, në pallatin e Kadareve, ku, duke vazhduar t'i binte fyellit, kaloi në prehje, në qetësi, né lumturi ditët që i kishin mbetur të rronte.
Vehipi kishte një vesh të çuditshëm. Ai ma njihte zërin edhe kur më humbiste nga sytë për vite të tëra. Kështu, kur kthehesha nga Korça apo nga Franca, bile edhe kur u ktheva nga lufta dhe vajta pas kaq vjetësh në Gjirokastër, ngjiste e njëjta gjë me té. Mjaftonte Vi thosha:
- Vehip, si të kam nga shëndeti? - Ai shtangej për një moment né vend, më shikonte me ata sy të zbrazët dhe i gëzuar më përgjigjej, pa i thënë kush isha:
- Ah, erdhe Enver?
Të tillë ishin Vehip dhe Selman Qorri, bij të mr ekullueshëm e të mjeruar të një populli të varfër, por të papërkulur përpara fatkeqësive.
Kur vajtëm né lice, profesorët shqiptarë dhe francezë na futën dëshirën edhe për instrumente muzikore, edhe për organizimin e orkestrinave. Né muzikë kishim profesor Pano Hidon. Ky i binte violinës. Leshrat, ndryshe nga të tjerët, ai i priste «karé». Ne organizuam orkestrinën tonë të shkollës né lice. Xhaxhai më bleu një mandolinë. Ky ishte një gëzim i madh për mua. Aneja i bëri asaj edhe një këllëf. Ne jepnim koncerte né lice dhe jashtë tij né ditë feste, në ditën e ndarjes së çmimeve në shkollë, në shfaqjet teatrale, si edhe né popull, nga ballkoni i klubit të studentëve, që binte mbi mesin e pazarit. Kështu që ne, rinia e shkollës, i dhamë një gjallëri të re qytetit në këtë degë të artit dhe të kulturës. Né fillim nuk na e vinin veshin, na thërritnin me nënvleftësim: «U bëtë si jolinxhinjtë»; domethënë si evgjitët, por kjo nuk zgjati shumë. Ne e kapërcyem këtë vështirësi dhe populli e pëlqeu shumë veprën tonë. Kur ne u binim instrumenteve nga ballkoni, mesi i pazar it mbushej, njer ëzit heshtnin, na dëgjonin dhe na duartrokitnin.
Me formimin e shoqërisë sonë të studentëve, ku merrnin pjesë aktive edhe shokë si Aqif Selfoja, Selami Xhaxhiu e të tjerë, që ktheheshin né pushime, u gjallërua shumë jeta kulturore dhe artistike në Gjirokastër. Në këtë drejtim ndihmoi edhe çelja e liceut, ndihmuan edhe profesorët, francezë e shqiptarë. Këto aktivitete ne i zhvillonim në shkollë dhe jashtë shkollës. Në shkollë kishim një bibliotekë me libra shqip dhe frëngjisht, por ne, të shoqërisë, dëshironim dhe krijuam bi'oliotekën edhe jashtë slzkollës.
        Duke mbledhur ndihma andej-këtej, në nxënës d'ne né popull, arritëm të merrnim me qir a një lokal në mes të pazarit, blemë dhe një dollap për libra, mblodhëm libra, caktuam bibliotekar një shokun tonë dhe vumë rregull për   mbajtjen mirë të librave dhe për kthimin e tyre në kohën e caktuar, me qëllim që të bëhej si duhej qarkullimi i tyre, pse librat edhe të shtrenjtë ishin, edhe të paktë.
Kështu, siç thashë më lart, né këtë lokal mblidheshim pasdreke plot nxënës, lexonirìz libra, këndonim këngë në kor dhe  orkestrina jonë u binte instrumenteve né ballkon, përmbi        pazar. Ishte një gjë e bukur dhe shkonte mirë, saqë filluam ta zgjeronim aktivitetin edhe me konferenca.
Kjo na detyroi të ndërronim lokal, u përpoqëm dhe gjetëm ca më tej një lokal tjetër më të gjerë, prapë né pazar, né rrugën që të çonte né prefekturë. Ky lokal kishte tri-katër dhoma dhe ishte né katin e dytë mbi dyqane. Atje ngjiteshe nëpërmjet një palë shkallëve të lama. Dera poshtë ishte e hekurt dhe kishte një çelës të madh. Këtë çelës unë e mbaj mend mirë. pse luftuam shumë për të mos e dorëzuar dhe nuk e dorëzuam, kur kërkuan të na prishnin klubin dhe shoqërinë. Klubin donin të na e mbyllnin, se gjoja bënim zhurmë, por halli nuk ishte atje, por për arsye se né aktivitetet tona ndihej rezistenca dhe satira kundër regjimit, theksoheshin nga ne me të madhe momentet patr iotike, këndonim me sa zë që kishim ato këng° patriotike, né të cilat flitej për lirinë:

«Se mjaft në robëri, moj e mjera Shqipëri O djem rrëmbeni pushkat, ja vdekje ja liri...».


Atje ne theksonim momentet revolucionare të popullit francez që mësonim né lice etj. Këto natyrisht bënin përshtypje né popull dhe nuk u pëlqenin njerëzve të regjimit të Zogut që e kishte zët zhvillimin e arsimit, veçanërisht në Gjirokastër. Né klub, ku mblidheshim çdo pasdreke, bënim edhe komentin e ndonjë libri që dilte.
Përveç komenteve të librave që dilnin shqip, ne recitonim edhe vjersha që i mësonim në shkollë dhe jashtë shkollës, si ato té Naimit, té Çajupit, të Vaso Pashës, të Ndre Mjedës e të tjerëve, recitonim, gjithashtu, vjersha té Viktor Hygoit, Lamartinit, La Fontenit e té tjerëve.
Një aktivitet tjetër letrar né klub ishte tregimi për shokët i romaneve që këndonim, si me rekomandimin e profesorëve ashtu edhe vetë. Mua më kishin ngarkuar të kallëzoja përmbledhjen e disa romaneve franceze, si «Les miserables», «Notre Dame de Paris», tregimet e Grimit e të Perrosë etj. Kamber Bilali kallëzonte romane té tjera shumë interesante, që ne nuk dinim se ku i kishte kënduar ose kush ia kishte treguar, mbasi ai dinte shumë pak frëngjisht, shumë pak turqisht dhe shqip. Kamberi ishte nipi i Hysni Babametos, zëvendësdrejtorit té liceut.
Intrigantët, pra, ndërhynë andej-këtej që té na pengonin né veprimtarinë tonë përparimtare jashtëshkollore. Ata donin té na e mbyllnin klubin, që té paralizonin aktivitetin e shoqërisë. «Ç'ju duhet juve, studentëve, té keni klub! Ç'ju duhet juve bibliotekë né klub, librat e klubit i bashkojmë me ato té shkollës» etj., etj. Ne nuk bindeshim dhe rezistuam.
Më thirri një ditë né drejtori zoti Hysni Babameto dhe më tha:
- Mor djalë, dorëzoje çelësin e klubit, se po ngatërrohet kjo punë! Unë i thashë:
- Zoti Hysni, çelësin nuk e dorëzoj. - Dhe fillova t'i shpjegoja një nga një arsyet. Ai më dëgjonte dhe më shikonte. Përballë bangos sé Babametos qëndronte drejtori francez i liceut, zoti Viktor Kutan, që edhe ai më shikonte me vëmendje, po nuk kuptonte shqip. Pasi ia shpjegova çështjen dhe vendimin e shokëve zotit Hysni, ky më tha: «Prit ea jashtë». Si duket ai donte té bisedonte dhe bisedoi me francezin, pastaj më thirri dhe më tha: «Mirë, ne aprovojmë vendimin tuaj, hapeni klubin si më parë, por vetëm mos bëni shumë zhurmë atje, që t'ua hiqni kështu edhe atë armë gojëve të liga». Unë i falënderova dhe shkova me vrap te shokët që më pritnin me ankth: «Fituam, - u thashë,  «klubin tash nuk na e mbyllin dot». Gëzimi ynë ishte i papërshkruar. 
Një aktivitnt tjetër jashtëshkollor, kulturor dhe artistik, ishte teatri. Ne, nxënësit e Liceut të Gjirokastrës, në bashkëpunim me shokët tanë gjirokastritë që mësonin në Liceun e Korçës, e që ktheheshin në verë në vendlindje, ishim ata që për herë të parë dolëm në skenë të teatrit.
Teatrin, këtë aktivitet të ri ne, studentët, e morëm me seriozitet dhe me zell të madh, po na duhej të kapërcenim shumë vështirësi. Duhet të them se kultura franceze, që po merrnim në lice, na ngjalli dëshirën dhe na nxiti ta zhvillon.im këtë aktivitet të panjohur për ne gjirokastritët. Në lice ne studionim pjesë të Molierit, të Kornejit, tragjeditë e Rasinit. Shumë copa të këtyre tragjedive dhe komedive i kishim analizuar në klasë me profesorët francezë, i kishim mësuar për mendsh dhe recituar përpara tyre. Shumë herë profesorët na vinin t'i recitonim edhe në formë dialogësh. Kjo nuk përbënte shfaqje në skenë, por mësim në klasë. Natyrisht, kur na analizonin këto vepra dhe të tjera, profesorët na shpjegonin rëndësinë e teatrit, të komedisë, të satirës. Vetvetiu ne, nxënësve, na lindi mendimi dhe na u nxit dëshira të luanim teatër për popullin, natyrisht, në gjuhën shqipe. Po si të bënim? Kishim në lice një shok që quhej Naxhi Totozani, që më vonë e la shkollën dhe u bë tregtar. Ai, kur ne diskutonim për këtë punë, na tha: «Unë kam një të njohur, një kushëri timin, që e quajnë Dine Qadhimi. Po bisedoj një herë me të, se, kur ka jetuar në Shkodër, ai ka lojtur teatër, ka haber dhe mund të na organizojë». Dhe ne iu futëm kësaj pune me zotin Dine Qadhimi.
Dinja ishte një burrë nja 40 vjeç, i hollë e i gjatë, serioz, s'kishte fjalë shumë, kishte edhe kulturë. Ai ishte demokrat. Duhet të kishte qenë më parë mësues o nëpunës, por, si duket, regjimi i Zogut e kishte pushuar, nuk e mbaj mend për ç'arsye, por sigurisht për pikëpamjet e tij. Dinja nuk përzihej me shumë njerëz, kishte lidhje vetëm me mësues. Ne e respektonim dhe e nderonim në rrugë xha Dinen. Ai na përshëndeste me njerzillék dhe na simpatizonte. Një grup nxënësish nga ne morëm kontakt me të dhe i kërkuam ndihmë që të na organizonte dhe të na mësonte të luanim teatër përpara popullit. Më kujtohet se ai u emocionua shumë sa i venin lotët e mezi fliste nga emocioni.
Dinja na tha: «Me gjithë qejf do ta bëj këtë punë dhe ne së toku do të bëjmë gjëra të bukura». Dhe Dine Qadhimi, ky pionier i talentuar i teatrit në Gjirokastër, ia filloi punës së tij me një zell të madh me ne, brezin e ri. Çdo përgatitje me të e bënim jashtë shkollës, pa lënë, natyrisht, mësimet, pa asnjë shpenzim në fillim, pa kërkuar asnjë ndihmë nga kurrkush. Kishim orë të caktuara që na mblidhte xha Dinja në klub ose në natyrë dhe na bënte instruktazhin e përgjithshëm. Ai na foli më parë për rolin edukues të teatrit, për rëndësinë e tij, për vështirësitë e punës, na foli për rolet, se si duhej t'i mësonim, si duhej të shqiptonim fjalët, na fliste për mimikat, na fliste për rëndësinë e dekoreve, për grimazhet etj., etj. Dukej që ai ishte kompetent.
Neve s'na durohej dhe i thoshim zotit Dine:
- T'ia fillojmë. - Pse, si të rinj që ishim, s'kishim durim.
- Mos u ngutni, - na thosh ai, - për herë të par ë ne duhet të bëjmë diçka të bukur, që të pataksim (çuditim) Gjirokastrën.
Më në fund erdhi edhe dita që gjetëm pjesën teatrale që duhej të mësonim dhe të luanim. Por çfarë të 'uanim? Pjesë teatrale në atë kohë kishte vetëm një: «Besa» e Sami Frashërit, që të gjithë e kishim kënduar dhe na kishte pëlqyer shumë.
- Aman, zoti Dine, - i thoshim, - të shfaqim «Besën».
- Jo, - thoshte zoti Dine, - mos u shpejtoni, përnjëherë e në thela. Ajo është pjesë e bukur, po e rëndë. Si për herë të parë duhet të gjejmë diçka më të lehtë dhe ta lozim mirë, pastaj herën e ditë, edhe «Besën» do ta lozim, edhe pjesë të tjera.
Dhe ai na solli një ditë pjesën që do të shfaqnim. Ishte diçka jo e shtypur, po e shkruar me dorë, mundet që Dinja ta kishte bërë edhe vetë. Ishte një pjesë me vjersha patriotike për çlirimin e Shqipërisë nga okupatorët e huaj. Ne e quajtëm atë «Shqipëria». Roli kryesor ishtE Shqipëria e përfaqësuar me një grua. Në radhët tona ne nuk kishim gra apo vajza dhe rolin e tyre e luanin djem Rolin kryesor Dinja ia dha Masar Kallajxhiut, pse ai e kishte zërin të hollë si vajzë. Masari ishte një djalë i dukur, i gjatë e me bel të hollë. Neve të tjerëve na u dhanë rolet e dyta, të treta dhe figurantë. Mua, më kujtohet, m'u dha roli i një luftëtari lab.
Erdhën edhe shokët për pushime nga Korça dhe ia filluam punës me zell të madh, duke përgatitur skenën. Nuk ishte një punë e lehtë. Vetë ne blemë trarët, dërrasat, të cilat i premë e i mbërthyem në krye të divanit të shkollës, sipas këshillave që na jepte Dinja, blemë copat, veshëm skenën, bëmë perden etj. Më kujtohet se na duheshin edhe disa qilima, po ku t'i gjenim? Vajtëm iu lutëm xha Idriz Konjarit, babait të Elmazit. Ai na i dha, por na tha që «ju të dy jeni përgjegjës po të çirren ose të digjen». Ne i ruanim ato me kujdesin më të madh. Dy-tri ditë, para se të jepnim shfaqjen, unë, Aqifi, Elmazi dhe Fanja flinim në shkollë, mbi skenë, pse punonim deri vonë.
Biletat, pasi i shtypëm, i shitëm të gjitha. Kishte një kuriozitet të madh në Gjirokastër për këtë shfaqje. Biletat ishin me klasa, I, II, III. Ata që kishin bileta të klasës III do të rrinin në bankat e klasave, të tjerét me frona, përpara fare ishin caktuar vendet për autoritetet, prandaj kishim vënë disa kolltukë. Atyre të radhëve të para nuk u vinim emrin, duhej të paguante secili sipas dëshirës, domethënë më shumë, tre-katërfish, kuptohej.
Mbrëmja arriti më së fundi. Çdo gjë ishte gati, ambienti ishte fshirë e rregulluar pastër. Populli erdhi dhe salla u mbush plot. Ne në skenë e në prapaskenë ishim shumë të emocionuar, se ishte hera e parë. Cilido nga ne ishte veshur sipas roleve. Mua më takoi të vishesha dy herë, të tjerëve po ashtu. Më kujtohet se mjekrat i lidhnim në kokë, por belaja ishte me mustaqet, se duhej t'i ngjitnim me zamkë dhe me njëfarë ilaçi që na e jepte Sulo Konjari, por që na ftohte buzët kur i lyenim dhe binte erë. Dinja na inkurajonte të gjithëve, lëvizte sa andej-këtej. «Mos trini frikë, - na thoshte ai, - trini mend jen këtu, kini mendjen atje, ti mos harro t'ia bësh kështu, ti ashtu...».
Shfaqja filloi me «Shqipërinë». Publiku duartrokiste, pse pjesa ishte prekëse dhe me përmbajtje patriotike, por fundi ishte më i bukur, pse atëherë dilte në mënyrë alegorike Shqipëria si grua e bukur, e gjatë, mbështjellë m flamur të kuq me shqiponjë, me flokë të zinj e të gjatë dh me duart të lidhura me zinxhirë prej karte. Masari, që luante këtë rol, filloi me një monolog në errësirë, pa,, taj në një dritë të zbehtë, pastaj, kur «Shqipëria» kË puste zinxhirët, ne ndiznim nga qindat e skenës disa fi shekzjarrë pa zhurmë, por si pishtarë që lëshonin drita t kuqe, të ndritshme. Kjo ishte apoteoza, «Shqipëria këpust zinxhirët». Salla u ngrit në këmbë e entuziazmuar dh buçiti kënga e flamurit. Ky ishte një sukses i madh i pa harrueshëm për ne.
Pas kësaj pjese filloi komedia. Edhe kja pati shum sukses. Në mbarim, kur dolëm në skenë, u bë një zhurm e madhe, publiku na duartrokiste, bërtiste: «Bravo djelrr e duam prapë, e duam ta bëni dhe nesër». Ne atë donirr na doli frika dhe e shfaqëm nja tri a katër herë me radhi Njëherë e organizuam shfaqjen vetëm për gra. Salla kur doherë mbushej plot. Në Gjirokastër ditë e javë me radh flitej për shfaqjen.
Mirëpo, historia e teatrit tonë kapërceu kufijtë e Gji rokastrës. Bashkia e Delvinës dhe ajo e Sarandës na ftua: të venim ta shfaqnim edhe atje. Ç'gëzim i madh për nE Ne e pranuam ftesën me gjithë qejf. Do të shihnim Del vinën, Sarandën dhe detin. Ç'mrekulli! Filluam përgatit jet. Erdhën kamionët na morën. Të ngrënët, të pirët, shpen zimet e udhëtimit i kishin bashkitë. Dhamë dy shfaqj? n Delvinë e dy në Sarandë dhe patëm shumë sukses. Të gjith na përgëzuan. Në Sarandë ne u habitëm nga bukuria e detil që e shihnim për herë të parë.
Pasi dhamë dy shfaqjet në Sarandë, një pjesë e shc këve, pa na lajmëruar fare, shkuan me një varkë të vjetë në Butrint. Mirëpo filloi të prishej koha, të 'ointe shi dh valët e detit të ngriheshin. Kur po errej filloi frika jonë pë shokët se mos na mbyteshin, prandaj dolëm të gjithë te mo'. i vogël dhe me ankth shikonim nga deti, pritnim të kthehe varka, e cila më në fund mbërriti. U gëzuam shumë që n shpëtuan shokët, por edhe i qortuam. Ata, siç na treguar kishin qenë në rrezik të mbyteshin. Kur na përcollën, edhe delvinjotët, edhe sarandjotët na thanë që të venim prapë beharin tjetër.
Ne çdo vit përgatitnim pjesë teatrale. Të gjitha komeditë e Kristo Floqit i luajtëm. Vumë në skenë edhe «Besën» e Samiut, e cila, si të gjitha të tjerat, pati sukses të madh. Neve tash na kishte dalë frika dhe turpi i skenës dhe s'përtonim të luanim edhe pjesë të gjata. E tillë ishte drama me shumë akte «Fe e kombësi». Ajo ishte në vargje. Kur u ndanë rolet, mua më dhanë atë të Zylyftar Podës, pra rolin kryesor dhe më të gjatin. Ma besuan mua shokët, pse isha i gjatë, recitoja mirë dhe i mbaja mend shumë vjershat, të cilat i mësoja lirisht dhe i pëlqeja së tepërmi. Kështu që m'u desh të mësoja për mendsh gjithë rolin tim. Të gjithë u veshëm me fustanella dhe me jelekë të qëndisur, me pallacka dhe me pisqolla të argjendta në brez, me çibukë të qëndisur, «gratë» të veshura me çitjane, me këmishë penbezare dhe me jelekë të qëndisur. Ishb një gjë e bukur shumë. Rolin e grave dhe të vajzave e luanin vetëm katër veta, Reshat Totoja, Naxhi Totozani, Fane Rodi dhe Stavro Gjollma dhe ata e luanin shumë mirë. Pjesa pati sukses të madh. Më kujtohen disa vargje nga coli im:

«...Porla, Shalësi, Barmashi 
Kanë burra luftëtarë
 Ikë Mahmut Pashë, ikë 
Se s'ke parë kolonjarë».

ose:

«Melesini maja-maja 
Gjëmon topi e kumbaraja».

«Fe e kombësinë» ne e luajtëm disa herë.
Për sa i përket sportit, përveç atyre që kam thënë në fillim, kur hymë në lice futbolli ishte i vetmi dhe kryesori. Unë e luaja futbollin si gjithë shokët e mi. Unë rendja fort dhe luaja i mesit përpara. Fusha e futbollit ishte përtej lumit, në çairet. Në fillim portat i caktonim me p~lto, pastaj vumë shtylla, por pa rrjeta. Këpucë futbolli s'blemë dot kurrë, se kushtonin, herë luanim me këpucë të zakonshme, herë zbathur. Kur ktheheshim nga loja, vërsuleshim në lumi dhe ashtu, të djersitur, siç ishim, shtriheshim barkazi dhe pi nim ujë si kuajt.
Kalaja e Gjirokastrës ishte krenaria e vegjëlisë dhe i djalërisë sonë. Ajo ishte vendi i historisë, i legjendave bu rrërore, i patriotizmit të të parëve, i trimërisë, i sakrificave i luftërave kundër turqve. Ajo mbushte imagjinatat zona ti reja. Që nga mëngjesi dhe deri në mbrëmje, ngado që kthe nim kokën, na dilte përpara kalaja gjigante, e madhe,
mahnitshme, me bedena të fortë si çeliku, muret e saj b' veshura me kulpra si mjekra e një plaku të moçëm, por ti pathinjur kurrë. Kalaja dominonte Gjirokastrën si një ma i gur të në mes të qytetit. Më kujtohen rreth e rrotull ovo rotë me vrima nga qëllohej armiku. Ato dukeshin si qën disma majë bedenave të lartë.
Unë nuk jam poet që të përshkruaj bukurinë dhe ma dhështinë e kësaj kalaje, e cila e ruajti këtë pamje, sido qi regjimi i poshtër i Zogut, që mbyllte shkollat dhe në vend ti tyre ndrtonte burgje, i shtoi asaj edhe burgun si një çibar të tmerrshëm, si një kërpudhë të keqe, që iu qep trupi le~íjendar të kalasë. Tash në regjimin tonë kalaja është bëri një vend i dashur për popullin, që ngjall inter es e i pël. qyeshëm për turistët, ruhet mirë, restaurohet çdo gjë m( kujdes.
Në rininë tonë ne hynim lirisht në kala, nga të dyj, portat*. *( Më 16 mars 1978, shoku Enver Hoxha shkoi për të vizituar kalanë. A donte të dilte nga porta që është afër Pazarit të Vjetër, për të cilën e kisht, mar.ë malli. Por drejtori i muzeve i tha: «Shoku Enver, këtej nuk kalohel është mbyllur porta». Kurse shoku Enver iu pëi-gjigj: «Pa më shiko nj çikë në sy! Ato mos m'i thuaj mua! Ju nuk e kuptoni që unë nulc vij do çdo vit e të ngjitem deri këtu, në kala. Prandaj më lini të lcaloj, t'i shol tè hjitha vendet e të çmullem...».) Atje venim edhe me shkollë, edhe vetëm me shokë kur na tekej. Bridhnim nëpër kala nga të tëra anët, vetën në bodrume nuk futeshim thellë, se «ka gropa të thella» «ka mace dhe kafshë të egra që të shqyejnë», na thoshin Kur pyetnim pleqtë se ku e gjenin ujët për të pirë ushtarët që rrethoheshin nga turqit, para se të ndërtonte ura e mëdha Ali Pasha, ata na përgjigjeshirr: «Ka një vend të fshehtë diku në kala, që nuk e di njeri dhe andej me shkalla zbritnin njerëzit deri përposh në lumë dhe merrnin ujë». Kjo neve na shtonte habinë dhe misterin.
Mësuesit na tregonin në vend legjendën e famshme të Argjiros që, për të mos u dorëzuar tek turqit, u hodh nga bedenat e kalasë, duke mbajtur princeshën e vogël në gji. Ata na tregonin me gisht: «Ja, këtej u hodh, atje poshtë mbi atë shpellë ra dhe atje, tek ajo shpellë, plakat vazhdojnë të venë pas kaq shekujsh dhe të ndezin qiri, si në një vend të shenjtë. Atje rrotull shpellës, po të shkoni dhe të këputni disa bimë, do të shihni se ato do të kullojnë «qumësht», që është qumështi i gjirit të Argjiros», na thoshin mësuesit. Dhe ne, të vegjëlvez kjo na bënte përshtypje të jashtëzakonshme, hapnim sytë, mbusheshim me krenari për stërgjyshërit tanë dhe për urrejtjen e madhe që kishin ata për turqit. Ne nuk e linim pa e vizituar shpellën, ku gjenim nga ndonjë bimë nga ato që i quanim «qumështore» dhe thoshim: «Ja, e vërtetë është ajo që na tha zoti Xhafo». Më vonë në lice e shkrova këtë legjendë në hartimin e frëngjishtes. Më kujtohet që profesori i frëngjishtes e pëlqeu shumë atë dhe më vuri notën më të mirë.
Si të gjithë djemtë e qytetit, edhe unë dua të shpreh këtu nd_jenjat e mia dhe të tregoj se sa shumë e kam dashur qytetin tim, rrugët, rrugicat, sokakët, sheshet me gurë, shtëpitë e vjetra me dërrasa, avllitë e tyre, kopshtet me kumbulla të egra, me gurë e me ferra, ku kam ecur, kam bredhur e kam kërcyer në to. Çuditërisht tash që më kaloi mosha, kur rri e kujtoj Gjirokastrën, më vijnë ndër mend të gjitha, të gjitha, kaloj me imagjinatë në rrugicat, në sokakët e qytetit dhe them me vete: «Ja, atje rrinte filani, ajo shtëpi ishte e atij, atje rrinte filan shoku im, i zoti i asaj shtëpie ishte një ters, filan shtëpi nxinte, dera qëndronte kurdoherë e mbyllur etj.». Që në vegjëlinë time u lidha me qytetin, me njerëzit, me shtëpitë, me rrugët, me gurët. Çdo gjë për mua atje është e dashur, çdo gjë rron dhe nuk shuhet, ka mbetur e pashlyeshme. Të gjitha ato janë pjesë të atdheut, për të cilat më është irënjosur ajo dashuri e madhe si për mbarë atdheun, për tokën e për çdo gjë që rritet, që lind, që përtërihet, e mbështjellë me kujtime, me gëzime, me brenga e me hidhërime. T tilla janë edhe kujtimet që lidhen me sëmundjen e pashË rueshme në atë kohë të vëllait.
Doktorët e këshillonin xhaxhanë dhe anenë që Beqirir në behar, ta çonin diku për verim, prandaj ata bënë ç'bë në, morën para hua, ndihmoi ca edhe dajkoja dhe e çuai tri herë për klimë, një herë në C-ajup, një herë në Dhok sat dhe një herë në fshatin Stegopul. Me ta vajta dhe unË
Kur vajtëm në Cajup, më kujtohet se e patëm ca vësh tirë, pse atje nuk kishe ku të flije, nuk kishte asnjë kasolle pale shtëpi. Dajkoja i bleu anesë një çadër të madhe dhi një mëngjes u nisëm me kuaj. Çdo gjë e morëm me veti nga shtëpia. Kaluam nga r rëza e Topalltisë dhe u ngjitën për në Erind. Ne ishim kaluar, xhaxhai dhe qiraxhinjti ecnin në këmbë. Ishte hera e parë për mua që kaloja fushër e Gjirokastrës dhe isba i gëzuar që më në fund do të shikoj, nga afër ato fshatra të bukura të Lunxhërisë, që i shikonin nga larg, nga shtëpitë e Gjirokastrës.
Lunxhëria, në jetën time të rinisë, ka qenë një kopshi bukur, i lulëzuar, me pemë, me hije, me _uJëra dhe mE kroje, me burime të freskëta, me prodhime të shumta, mf njerëz të dashur, të ndershëm dhe punëtorë. Mos vallë kjE është vetëm fantazia ime e re romantike nga leximet dhE mësimet e mësuesve, apo ëndërrimet e mia nga penxheret E shtëpisë, që orë e çast shihja përpara syve Lunxhërinë E pyllëzuar, me majat e maleve të mbuluara me borë ni dimër, apo fshatin Qesorat me shtëpi të bardha? Nuk mund ta mohoj që fantazia ime punonte, por nuk ishte vetëm kjo. Me Lunxhin, lunxhjotët dhe lunxhjotet ishte lidhur ngushtë jeta e qytetit të Gjirokastrës. Lunxhi furnizonte qytetin me zarzavate dhe fruta të ndryshme.
Lunxhjotet vinin në qytet dimër e verë, me kostumet e tyre të bukura, të qëndisura me gajtanë dhe këto rroba, sido që të trasha, ishin të shëndetshme: Gratë dhe prodhimet e tyre zbukuronin pazarin, qytetin dhe ngjallnin te ne të rinjtë dashurinë për ata njerëz e për ato male që prodhonin aq gjëra të mira.
Në fshatin e Erindit u ndalëm në krua të pinim ujë e të freskoheshim para se të ngjitnim të përpjetën e Serpentit, me shpella e me gurë, në kërcën e vapës. Fshati ishte i përhapur, me shtëpi të vogla, të varrfra, plot haure. Në çezmë kishte gra që mbushnin ujë me bucela dhe me gjyme prej teneqeje, nga ato që varte në dyqanin e tij në Gjirokastër Malo Teneqexhiu. Nëpër këmbë të grave shihje edhe kalamanë si unë e më të vegjël se unë. Kujt mund t'i shkonte ndër mend atëherë se nga këta kalamanë të zbathur do të dilnin heronjtë e Luftës Nacionalçlirimtare, Mihal Duri dhe Misto Mame, të cilët do të bëheshin shokët e mi dhe do të luftonim së toku në rrugët e Tiranës e të Pezës, kundër okupatorit italian dhe për idenë e madhe të komunizmit e të çlir imit të atdheut?
Kur ngjitëm Serpentin dhe dolëm në qafë, një pamje madhështore na u hap përpara. Ishte i famshmi Çajup që ëndër ronim. Një fushë e bukur si një sini e madhe, e rrethuar me male, e gjelbëruar dhe plot me lule të verdha trëndeline. Matanë qafës nxinte një pyll i vogël. Në atë vend do të rrinim, se atje ishte çezma me ujë të kristaltë e të ftohtë si bora, për të cilin njerëzit në Gjir okastër thoshin: «Oftikaqarët (tuberkulozët) ai ujë o i shëron, o i qëron». Shpresa jonë e madhe ishte që të na shërohej vëllai.
Plaku me qiraxhinjtë ngritën çadrën, aneja rregulloi brenda kr evatet prej kanavace, vuri mbi jorganët tanë edhe velenxat e dimrit, pse natën atje bën ftohtë edhe në verë. Natën e parë fjetëm si fjetëm, por gjumi ishte i lehtë. Në mëngjes plaku me qiraxhinjtë shkuan në pyllin atje afër dhe prenë disa degë të gjata për të ndërtuar një tendë, ku do të rrinim ditën në diell. Në tendë do të hanim drekën që na përgatiste aneja. Në Çajup s'kishte njeri veç nesh dhe një çobani me një kope bagëtish, që e kishte vathën ca më larg, kishte edhe një kasolle të mbuluar me degë pemësh si tenda jonë. Xhaxhai vajti bëri një copë herë muhabet me të dhe dolën të njohur. Ai ishte nga Kurveleshi. Xha Sulo e thoshin. Xhaxhai ra dakord me të që ai të na shiste qumësht çdo mëngjes dhe ndonjë mish. kur të therte. Ai er dhi u poq me ne tok me një djalë të vogël të moshës sime, që e quanin Muharrem. Një djalë tjetër më të madh e kishte lënë me kopenë që kulloste në mes të fushës. Ne u miqësuam me ta sa ndenjëm në Çajup. Ushqimet do të na i dërgonte xhaxhai nga Gjir okastra në tri-kat°r ditë nji herë me qiraxhi, ose me ndonjë fshatar nga fshatrat e Za. gorisë, që kalonte andej.
Jeta në Cajup. natyrisht, ishte monotone, por klima ishte e mrekullueshme. Vëllai po çelej dita-ditës, kollitej mf pak dhe ne ishim të gëzuar. Ujët ishte aq i lehtë dhe ac i ftohtë, sa nuk e mbaje dot dorën. Oreksi na u shtua Ne kishim marrë edhe disa libra me vete, unë nga të shkollës. vëllai libra të Fan Nolit, «Bagëti e bujqësia» të Naimit «Baba Tomorin» e Çajupit etj.
Unë me djalin e xha Sulos, bridhnim lirisht në fushër e bukur me bar të Cajupit. Xha Suloja na bëri nga një shkop, u miqësova edhe me qentë, u hidhnim atyre bashki; kaçamakun dhe rrinim ruanim dhentë. Kur i milte xhi Suloja, na jepte ca kulloshtër. Ai na mësoi të bënim edhE kokorrethë të vegjël me trëndelinë të verdhë, të cilët, kur u kthyem, i mora në Gjirokastër dhe i varëm në mur.
Kur vinte edhe vëllai te xha Suloja, ia merrnim labçe,
Kështu kalonin ditët dhe netët në këtë vend të mrekullueshëm, por të vetmuar, ku, në mes të kësaj fushe mE bar, me lule, me ujë të ftohtë e të pastër, me male rr-eth e rrotull, me qiellin e kaltër dhe natën plot e plot me yje, rronim vetëm ne dhe kopeja me dhen. Kisha shumë qejf të shikoja fshatin e Cajupit, për të cilin kishim lexuar vjershën që i kishte kushtuar («Fshati im»). Pyesja Muharremin: «E ke parë ti?».
Ai përgjigjej : «Po, po të vesh në qafë, duken Nivani, Sheperi etj.».
- Xha Sulo, - i drejtohesha çobanit, - kur do të verri në qafë të shohim fshatin që të këndova në libër?
- Do të verri edhe atje, por pasi të hajë kopeja barin në rregull.
Dhe një ditë vajtëm edhe në qafë e i pamë ato fshatra. të cilave u ka kënduar me aq mall Çajupi.
Kur u kthyem nga Çajupi në Gjirokastër. vëllai dukej më mirë. Aneja ishte e gëzuar dhe thoshte: «Ishallah na shërohet». Por «ishallaja» nuk do t'ia r ealizonte dëshirën.
Këto ishin disa nga kujtimet e mia të kohës së fëmijërisë, të dashur fëmijët e mi. Buzëqeshni po të doni, por nuk ka gjëra të tjera, kështu kalonin vitet e rinisë në atë kohë. Ne atëherë nuk kishim Partinë që kemi sot, që të na edukonte, të na mësonte, të na udhëhiqte në djalërinë tonë, u rritëm, si me thënë, jetimë, pa nënën e madhe Parti, por popullin, që na rriti e na frymëzci që kur filluam të pinim sisën e mëmës, e kishim të pamposhtur.