ENVER NOXHA



Kur u hodhën

themelet

e Shqipërisë se re



KUJTIME

DHE SHËNIME HISTORIKE





BOTOHET ME RASTIN



E 40-VJETORIT TE ÇLIRIMIT TË ATDHEUT



DHE TË FITORES SË REVOLUCIONIT POPULLOR





NË VEND TË HYRJES





Në historinë shumëshekullore të Shqipërisë, pushteti ynë popullor dhe uniteti monolit i popullit tonë, i konkretizuar në organizatën e Frontit Demokratik, janë dy riga arritjet më të mëdha e më të ndritura, dy riga veprat më monumentale të epokës së Partisë.

Të dyja këto vepra monumentale e të pavdekshme, ashtu si vetë Partia, që ishte dhe mbetet përherë truri dhe zemra e tyre e fuqishme, nuk lindën në salla luksoze, nuk ishin produkt i «mendjeve» të zhytyra nëpër kolltukë kafenesh apo parlamentesh. Jo, ato lindën riga gryka e pushkës partizane në zjarrin e luftës për liri, u rritën në gjirin e popullit dhe Beli të tyre u bënë shtëpitë e thjeshta të popullit.

Sot riga lartësia e mbi katër dekadave, ne komunistët shqiptarë ndihemi krenarë se qysh riga ditët e krijimit e vazhdimisht Fronti Demokratik i Shqipërisë dhe pushteti ynë popullor, nën udhëheqjen e Partisë sonë të lavdishme, i kanë kryer me rider detyrat e misionin e tyre para popullit e atdheut, u kalitën përmes betejash e provash riga më të rëndat, përballuan e bënë të dështonin planet e gjithë armiqve të brendshëm e të jashtëm, janë kthyer në kështjella të pamposhtura të socializmit fitimtar, të jetës sé re e të bukur që lulëzon né Shqipëri.

Lart e më lart do të ngrihet nderi e lavdia e tyre edhe né të ardhmen, sepse né themelet e Frontit dhe të pushtetit tonë është derdhur gjaku i 28 000 djemve e vajzave nga më të mirët e kësaj toke, sepse ata janë ngritur, rritur e betonuar me djersë, mund, përpjekje e sakrifica të panumërta nga populli e nga Partia jonë. Ata kanë qenë e do të mbeten përjetë krijesa të pacenueshme të popullit, mbrojtës e shprehës të aspiratave të larta të tij dhe gjithmonë do t'i inspirojë e do t'i përshkojë si fill i kuq vija dhe ideologjia marksiste-leniniste e Partisë sonë të Punës.

Se si arritëm ne t'i krijojmë e t'i ndërtojmë këto vepra të pavdekshme, kjo është një histori e tërë. Dokumente të shumta të asaj kohe, përveç dëshmisë sé gjallë të punës e të luftës sonë për krijimin e Frontit dhe të pushtetit, përbëjnë né njëfarë mase edhe historinë e parë të shkruar të procesit të lindjes e të ndërtimit të tyre. Më pas, né vitet e Çlirimit, kaq e kaq herë është shkruar e folur për to e për krejt atë periudhë të lavdishme të historisë sonë, kur populli, i ndriçuar e i udhëhequr nga Partia, arriti të çlironte edhe atdheun nga vargonjtë e huaj, edhe veten nga çdo shtypje e shfrytëzim klasor.

Jeta dhe vepra e këtyre dy arritjeve tona kolosale do të vazhdojnë né shekuj, por nuk do të harrohen kurrë kohët e para, momentet kur u hodhën themelet, kur né zjarrin e luftës u krijuan Fronti Nacionalçlirimtar dhe pushteti popullor. I jemi kthyer e rikthyer kaq herë asaj periudhe të paharruar, jo për nostalgji, por për ta ndriçuar problemin nga të gjitha anët e për t'ua bërë sa më të qartë e më konkrete brezave të rinj se si arritëm ne, prindërit e tyre, të përmbysnim të vjetrën e të ngrinim të rené.

Këtë qëllim kanë edhe këto shënime të miat, të shkruara herë pas bere, né formé kujtimesh e shënimesh historike, që tash po i jap për botim.

Në vigjilje të 40-vjetorit të Çlirimit të Atdheut e të triumfit të revolucionit popullor, ato janë edhe një nderim i madh për veprën e shquar të Partisë e të popullit tonë né vitet e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare, edhe një freskim i ri i së kaluarës, e cila gjithnjë ka qëndruar né bazë të së ardhmes, gjithnjë i ka shërbyer dhe ka ndriçuar të ardhmen.



Gusht 1984





I









FRONTI NACIONALCLIRIMTAR -

FRONT LUFTE E BASHKIMI





Lindja e Partisë Komuniste të Shqipërisë më 8 Nëntor 1941 si një rrymë e fuqishme gjallëroi energjit6 e popullit shqiptar, i zgjoi atij shpresat për të ardhmen dhe armiqtë i tmerroi.

Kjo ishte një ngjarje vendimtare në historinë shum6shekullore të popullit shqiptar, veprimi më i r6ndësish6m, sepse për herë të parë në udhëheqje të popullit tonë ishte vënë Partia e klasës punëtore, e vetmja Parti që, duke pasur si udhërrëfyese ideologjinë e saj revolucionare, do t'i printe popullit në luftë dhe në fitore.

Ky moment historik u reflektua shumë shpejt në luftën e popullit shqiptar, e cila erdhi duke u fuqizuar dhe duke u organizuar përherë e më mirë.

Ne komunistët e pritëm me gëzim dhe entuziazëm këtë fitore të madhe, për të cilëri kishim ëndërruar e luftuar prej kohësh. Tani ne kishim Partinë që do t'i drejtonte të gjitha përpjekjet tona, do të na mësonte e do të na edukonte, do të na udhëhiqte në luftën për çlirimin e atdheut dhe, më vonë, drejt realizimit të idealit tonë të lartë, komunizmit.

Para Partisë së sapoformuar dilnin detyra të shumta e të mëdha.

Lidhja me popullin, njohja e masave me programin e qëllimin e Partisë, mobilizimi dhe organizimi i tyre në luftën për jetë a vdekje me pushtuesit fashistë dhe tradhtarët vendas, ishte një ndër këto detyra, bile nga më kryesoret e më të rëndësishmet. Pa popullin, pa masat asgjë nuk mund të realizojë një parti komuniste, qoftë kjo e sapoformuar apo me stazh të gjatë jete e veprimtarie.

Ne komunistët shqiptarë e kishim të qartë këtë aksiomë të marksizëm-leninizmit. Ajo që e vështirësonte punën tonë ishte fakti se, në kushtet e rënda të pushtimit e të terrorit, duhej të dilnim para popullit, ta bënim për vete, ta organizonim e ta udhëhiqnim në një kohë kur na duhej të organizoheshim edhe vetë, të ndërtonim e të kalitnim Partinë, ta afirmonim në luftë si forcë udhëheqëse të aftë, të sigurt e të pazëvendësueshme.

Ky ishte një rast pa precedencë në histori, por, si të thuash, ky qe «fati» ynë. Të pritnim sa të forcohej e të rritej Partia, sa të shtrihej ajo në gjithë anët e vendit, të bënim një punë vetëm brendapërbrenda Partisë e pastaj t'i drejtoheshim popullit me programin tonë për luftë, kjo do të ishte katastrofike jo vetëm për Partinë, por edhe për fatet e popullit e të atdheut. Ndaj, të ndërgjegjshëm për situatat që kalonim e vështirësitë që kishim, nuk pritëm. U hodhëm menjëherë në veprim, duke u vënë gjoksin njëherësh të gjitha detyrave, midis tyre edhe asaj për ta bërë popullin të ndërgjegjshëm e për ta bashkuar në atë njësi luftarake, e cila shpejt do të merrte emrin Fronti Antifashist Nacionalçlirimtar i Shqipërisë.



1. Themelet e bashkimit



Gjatë historisë së tij shumëshekullore populli shqiptar kurdoherë është përpjekur dhe ka luftuar për të qenë i bashkuar përballë çdo invazioni që i kërcënonte lirinë dhe tokën amtare. Kjo traditë kaloi brez pas brezi si një mësim e testament i madh dhe pikërisht këtu duhet kërkuar një nga burimet e vitalitetit të popullit tonë, e zotësisë së tij për të përballuar armiq e pushtues nga më të egrit e më të fuqishmit dhe për të mos u asimiluar prej tyre. Në momentet e rënda që po kalonte atdheu, përballë rreziqeve që kërcënonin ekzistencën e tij, ne komunistët pa dyshim që do të mbështeteshim fort në traditat e pasura patriotike dhe luftarake të popullit tonë, në prirjen dhe gatishmërinë e tij për të qenë i bashkuar në luftën për Tiri. Shembujt e periudhës së Skënderbeut, të përpjekjeve të rilindësve tanë të shquar, të Lidhjes famëmadhe Shqiptare të Prizrenit, të kryengritjes së përgjithshme popullore qé i solli Shqipërisë pavarësinë etj., do të na frymëzonin jo vetëm ne komunistët, por edhe mbarë popullin e ndershëm, patriot, që i dhimbsej fati i atdheut.

Përveç kësaj, në misionin e madh që kishim përpara do të na ndihmonte edhe diçka tjetër.

Ideja dhe thirrja e Internacionales Komuniste për krijimin kudo të Frontit Antifashist, kishte vite që edhe në Shqipëri përbënte një ndër temat e debateve e të preokupimeve kryesore të komunistëve më të mirë të kohës së grupeve. Në mënyrë të veçantë Grupi Komunist i Korçës, sidomos pas mbërritjes së udhëzimeve të Kominternit në vjeshtën e 1937-s, i shtoi përpjekjet për t'u larguar nga puna e mëparshme e mbyllur e sektare, për t'u lidhur më shumë me masat nëpërmjet organizatave të rinisë, shoqërive punëtore etj. dhe për krijimin e një «blloku demokratik», i cili edhe fitoi në zgjedhjet bashkiake në Korçë. Po ashtu edhe grupet e tjera, veçanërisht ai i Shkodrës, kishin krijuar disa lidhje e mundoheshin ta shtrinin influencën e tyre në radhët e intelektualëve, të nëpunësve, oficerëve e, diçka më pak, edhe në rrethe të kufizuara punëtorësh. Por të gjitha këto ishin shumë pak dhe, pas goditjeve që pësoi lëvizja demokratike e revolucionare në Shqipëri në verën e vitit 1935 me atë që quhet «Lëvizja e Fierit» e, në fundin e vitit 1938, kur u arrestuan e u çuan në gjyq thuajse gjithë anëtarët e Grupit të Shkodrës, duhet thënë se sëmundja e vjetër e konspiracionit të kalbur dhe e mbylljes së grupeve në vetvete, larg njëri-tjetrit, e sidomos larg masave, u bë akoma më e dukshme.

Këtë situatë të rëndë e të dëmshme të lëvizjes sonë komuniste e tronditi nga themelet pushtimi fashist i vendit në prill 1939. Ne e ndiem menjëherë dhe e kuptuam më mirë se kurrë se nuk do të ishim në gjendje ta organizonim si duhej rezistencën ndaj pushtuesit, sepse vetë ishim ende të përçarë, pa një organizim e program të qartë e revolucionar dhe ende s'njiheshim e s'kishim bërë për vete masat, në atë shkallë që ato të na ndiqnin pas të ndërgjegjshme. Ishte e domosdoshme të hidheshin tej, në rrugë revolucionare, këto dobësi, si kusht vendimtar edhe për të krijuar Partinë tonë Komuniste, edhe për t'u afruar e për t'u lidhur me masat.

Komunistët shqiptarë të asaj periudhe, sidomos baza e grupeve, në situatat e reja që u krijuan pas pushtimit, i kuptuan drejt këto detyra dhe, paralelisht me përpjekjet për krijimin e Partisë, shtuan e intensifikuan edhe përpjekjet për t'u njohur e për t'u lidhur me masat. Vërtet kjo ishte një punë ende e paorganizuar dhe e pakoordinuar, vërtet, sidomos në fillim, bëhej edhe nga pozitat e «fitimit të influencës>Y dhe e një lloj «gare» me grupin tjetër, por, sidoqoftë, kishte rëndësi fakti se elementët komunistë nisën të hyjnë në popull, të njiheshin nga populli e të njihnin popullin.

Personalisht ruaj nga kjo kohë, veçanërisht pasi erdha me punë në Tiranë në janar 1940, kujtimet më të mira e më të paharruara. Marrëdhëniet e përditshme me punëtorët e fabrikës «Flora» e, ca më tepër, puna direkte në dyqanin «Flora», me mundësitë e mëdha për lidhje me elementë të shtresave më të ndryshme, bënë që shumë shpejt të krijonim rreth vetes një aktiv të gjerë punëtorësh simpatizantë. Duke u afruar me ta përmes një pune të pandërprerë e të kujdesshme, ne gradualisht e zgjeruam rrethin me shokë të tjerë punëtorë, me zanatçinj, të papunë, e me rrethin e tyre familjar e farefisnor. Nëse si shkas për njohje shërbenin marrëdhëniet e punës së përbashkët ose të përafërt, si bazë për forcimin e kësaj njohjeje shërbenin bisedat politike kundër pushtuesit, që ne, si gjoja rastësisht, i hapnim sa herë na jepej mundësia. Natyrisht, në hapjen e në thellimin e këtyre bisedave, veçanërisht me të porsanjohurit, kishte edhe rreziqe, por më ka mbetur i pashlyeshëm e domethënës një fakt: thuajse asnjëherë, as unë e as shokët e tjerë të grupit që punonim në Tiranë, nuk gjetëm kundërshtim, bile as frikë nga ana e shokëve punëtorë për ato që u thoshim. Përkundrazi, sapo ne hidhnim shkëndijën, ishin ata që gjenin rastin e shfrenin mllefin e urrejtjen e thellë ndaj uzurpatorëve të lirisë e të pavarësisë së atdheut, ishin ata që me logjikën e klasës nuk kënaqeshin vetëm me shfrenimin e urrejtjes, por edhe pyetnin «Si t'ia bëjmë?».

Kjo situatë që e hasnim kudo, na mbushte me besim dhe na shtynte të punonim më me forcë edhe për themelimin e Partisë, edhe për të menduar se si ta organizonim e ta drejtonim urrejtjen popullore që grumbullohej e bëhej gati të shpërthente.

E tillë ishte situata në gjithë vendin. M'u desh të lëvizja në atë periudhë në shumë qytete e qendra punëtore, si: në Durrës, Shkodër, Korçë, Vlorë, Fier, Gjirokastër, Kuçovë etj. dhe kudo shihej qartë urrejtja dhe gatishmëria në rritje e punëtorisë shqiptare për të luftuar kundër pushtimit e shfrytëzimit të fashistëve italianë. Të njëjtën gjendje raportonin në mbledhjet që bënim shokët e tjerë të grupit tonë komunist, të njëjtin vlerësim kishin për situatat në vend edhe militantët e shquar të Grupit Komunist të Shkodrës, Vasil Shantoja e Qemal Stafa, me të cilët, duke filluar nga vera e vitit 1940, u lidhëm në një shoqëri e miqësi të pathyeshme.

Ndonëse jo me përmasat e intensitetin e punës në qytet, ne qysh në këtë fazë filluam të futeshim edhe në fshat dhe ndiem qartë se edhe atje ziente po ajo situatë e gjendje si edhe në radhët e punëtorëve, të çirakëve e të të papunëve të qyteteve.

Sa për rininë, veçanërisht atë shkollore e studenteske, duhet thënë se ajo ishte plotësisht e gatshme t'i ndiqte pas komunistët në çdo aksion e veprim. Ndjenjat e zjarrta të atdhedashurisë, të goditura rëndë nga gjendja e pushtimit, e kishin bërë rininë tonë të papërmbajtur në kundërshtimet e protestat e saj të hapura, të cilat shpreheshin thuajse çdo ditë në rezistencën masive kundër italianizimit e fashistizimit të shkollës, në refuzimin demonstrativ për të përshëndetur «ala romana», në bojkotimin e mësimit të doktrinës fashiste, ìë gjuhës italiane, të organizatave e shoqatave korruptuese që mundoheshin të krijonin fashistët etj.

Kështu, dulce u nisur nga ideja e domosdoshmërisë së një fronti popullor antifashist (i cili më pas, kur u krijua, mori emrin e tij «zyrtar » Fronti Nacionalçlirimtar), dhe nga bindja e thellë se realizimi i tij qe plotësisht i mundshëm, komunistët shqiptarë kishin filluar punën në këtë drejtim menjëherë pas pushtimit fashist. Duke marrë përsipër këtë barrë të rëndë, kishim parasysh edhe mungesën e përvojës lidhur me çështjet e detyrave e të ndërtimit praktik të këtij fronti, të formave organizative të tij, por ishim të bindur e të vendosur që në punë e në luftë, veçanërisht pasi të themelonim Partinë, do ta fitonim përvojën, praktika do të na sugjeronte format e përshtatshme.

Natyrisht, në tërë këtë fazë u ndeshëm me shumë koncepte antimarksiste e me kuptime të shtrembra mbi Frontin Antifashist e mbi mundësitë e krijimit të tij në Shqipëri. Veçanërisht në radhët e Grupit të Shkodrës prej kohësh kishte elementë që kishin përhapur pikëpamje e teorizime krejt të huaja e kapitulluese për këtë problem. Kështu, për shembull, aty nga fundi i verës së vitit 1941, kur ishim në fazën e përgatitjeve intensive për themelimin e Partisë, në një bisedë që kisha me një shok të Grupit të Shkodrës, sapo nisa t'i flas për lidhjet me masat e nevojën e bashkimit të tyre në një front të fuqishëm, ky më përgjigjet fare prerë, si për diçka që s'donte diskutim:

- Fronti popullor antifashist në Shqipëri nuk mund të krijohet!

- Pse?! - e pyeta i habitur.

- Sepse te ne s'ka parti politike si në- Francë, Itali e gjetkë! Me kë do të bëhen bisedime, me kë do të arrihet marrëveshja për krijimin e Frontit, kur s'ka parti?

- E ke gabim! - i thashë. - Sipas kësaj del se te ne s'duhen bërë përpjekje, s'duhen mobilizuar masat në një njësi luftarake për përmbysjen e fashizmit.

- Kjo është specifika e vendit tonë që vjen nga prapambetja! - tha me një ndjenjë keqardhjeje shoku. - Na kanë lënë Turqia e Zogu batall. Po të kishte parti të ndryshme, secila do të kishte influencat e veta në masat dhe partitë do të bisedonin për një front e, kur të binin dakord, masat do të futeshin automatikisht në Front!

- Po mirë, - e pyeta me durim, - sipas jush, nën influencën e kujt janë masat te ne?

- Nën influencën e askujt! - u përgjigj ai serbes.

- Jo. Gjykon shtrembër dhe nisesh nga një konsideracion i gabuar për partitë, për Frontin dhe për masat, - i thashë. - Vërtet në Shqipëri masat s'janë nën influencën e ndonjë partie, por mos harro se, sidomos aktualisht, ato janë nën influencën e urrejtjes kundër pushtuesit, nën influencën e dëshirës për luftë e për Tiri, nën influencën e patriotizmit të thellë kombëtar. Pikërisht këtu duhet të kapemi ne. Bile unë mendoj se s'është një fatkeqësi, por një e mirë e madhe që te ne s'ka pasur e s'ka parti politike të organizuara. Fronti i vërtetë, fronti i çeliktë është ai që krijohet nga poshtë, nëpërmjet punës direkte me masat, duke u lidhur me to, duke u kapur pas urrejtjes që zien kundër fashizmit, pas dëshirës e gatishmërisë për luftë. Kështu ne do të gjejmë gjuhën e përbashkët me popullin, do ta prekim atje ku i dhemb e ai do të vijë me qejf pas nesh, do të bashkohet. Ky është Fronti dhe për një front të tillë duhet të luftojmë ne komunistët shqiptarë dhe Partia jonë!

- E si do ta bëjmë këtë kur akoma s'kemi një parti të organizuar? - pyeti ai.

- Për këtë po luftojmë dhe shumë shpejt edhe Partinë do ta kemi, - i thashë. - Bile domosdoshmëria e bashkimit të masave në luftë e shton akoma më tepër urgjencën për themelimin e Partisë. Me Partinë në krye do të arrijmë gjithçka.

Shoku sikur u bind nga ato që i thashë, megjithëse unë e dija se koncepte të tilla për Frontin ishin propaganduar gjatë nga elementët trockistë të Grupit të Shkodrës, bile kishin zënë vend edhe në organin e tyre të quajtur «Buletini jeshil». Ne do të ndesheshim e do t'i goditnim ashpër këto pikëpamje dhe ishim të ndërgjegjshëm se edhe gabime të tjera mund të bëheshin, por të gjitha këto në luftë e në punë do të korrigjoheshin. 1 pakorrigjueshëm do të ishte vetëm gabimi fatal sikur ne të qëndronim duarkryq, të pritnim «të krijoheshin parti të ndryshme», «të përgatitnim kuadrot», të pritnim «formimin e proletariatit industrial» e të tjera pikëpamje të elementëve antimarksistë e grupashë, që komunistët revolucionarë i hodhën poshtë dhe, më vonë, Partia i dënoi përfundimisht. Një gabim të tillë historia nuk do të na e falte.

Formimi i Partisë na gjeti, pra, në një situatë kur te ne ishin të gjitha mundësitë objektive e subjektive për krijimin e Frontit Antifashist. Ajo që kishte më tepër rëndësi ishte fakti se në radhët e komunistëve e të kuadrove të Partisë sonë të sapoformuar, si rezultat i punës së mëparshme dhe i analizave të bëra në Mbledhjen Themeluese, po rrënjosej bindja se Frontin Antifashist të popullit shqiptar mund e duhej ta krijonte vetë Partia jonë, nëpërmjet punës direkte e konkrete me masat, pa pritur e -pa kërkuar marrëveshje e makinacione me krerë, pra, si një front nga poshtë.

Siç dihet, në Rezolucionin që aprovoi Mbledhja Themeluese e Partisë, ky bashkim u quajt «njësia luftarake në mes masave punonjëse të qytetit e-të fshatit» dhe kjo s'qe gjë tjetër, veçse vetë ideja për Frontin Antifashist Nacionalçlirimtar të popullit shqiptar. Po ashtu, dokumenti i parë i Partisë sonë që doli në të njëjtën kohë me Rezolucionin, ishte Thirrja e Parë e hapur e luftarake që Partia jonë i drejtoi popullit, duke i bërë të qartë programin e saj e duke e grishur të bashkohej në luftën për Tiri e pavarësi!

Tash Partia, me forca të organizuara e të shumëfishuara, me programin e saj të qartë e luftarak, do ta thellonte e do ta zgjeronte më tej punën për të ngritur atë kështjellë të fuqishme të popullit të bashkuar, përballë forcës e vitalitetit të së cilës do të thyenin kokën edhe taborët e nazifashistëve, edhe përpjekjet e planet e reaksionit të brendshëm e të jashtëm.

Ky bashkim i masave, nën udhëheqjen e Partisë e nën flamurin e saj, do të bënte të mundur shpërthimin dhe kryerjen me sukses të revolucionit, për të cilin ekzistonin kushtet në Shqipëri.

Regjimi feudal i Zogut, shtypja, mjerimi, uria, burgimet, vjedhjet ia kishin sjellë shpirtin në majë të hundës popullit, e kishin zemëruar, egërsuar dhe mbushur me urrejtje për atë regjim. Tamam kur revolta e zemërimi i masave zienin, pushtimi i vendit, i përgatitur nga Zogu dhe nga feudo-borgjezia, e mbushi kupën plot. Urrejtja e popullit dhe lufta antagoniste në mes shtypësve dhe të shtypurve tashmë arritën kulmin. Pushtimi i Shqipërisë nga fashizmi italian kishte shënuar kështu fillimin e një kthese me rëndësi kornbëtare. Kjo situatë duhej kuptuar e duhej trajtuar drejt, sepse ishte e mbarsur me revolucion. Tamam këtë situatë e kuptuan komunistët shqiptarë dhe Partia e tyre dhe vendosën t'i dilnin gjendjes zot e të bëheshin udhëheqësit e revolucionit. Partisë sonë Komuniste i takoi, pra, barra historike e rëndë, e vështirë, por e lavdishme: të ngrinte popullin në revolucion, ta udhëhiqte në luftë për çlirimin e atdheut dhe ta çonte në fitore atë dhe klasën punëtore, pararoja e sé cilës ishte ajo vetë.

Lenini na mëson se revolucioni është çështje nga më seriozet për fatet e një populli, prandaj po iu fute atij, i duhet shkuar deri né fund.

Né qoftë se nuk ngrihet populli né luftë kundër pushtuesve ose kundër sunduesve e shfrytëzuesve borgjezë kapitalistë, né qoftë se nuk përgatitet populli politikisht kundër atyre që duhet t'i luftojë dhe t'i rrëzojë, né rast se né këtë përgatitje nuk studiohen dhe nuk analizohen raportet e forcave né veprim, nuk mund të ketë revolucion; në këto raste mund të ketë përpjekje, mund të ketë rezistencë, që do të ishte kaotike dhe e përkohshme, por jo revolucion dhe jo arritje të objektivave që kërkon një revolucion, qoftë kryengritje fshatare, qoftë revolucion demokratiko-borgjez, qoftë revolucion proletar.

Revolucionet duhet të kenë një platformë programatike, e cila t'u tregojë masave caqet që duhen arritur, arsyet pse duhet ndryshuar një gjendje né një gjendje tjetër. Dialektikisht u duhet shpjeguar atyre pse duhet kapërcyer nga një etapë né tjetrën, pse janë pjekur kushtet për një kapërcim të tillë cilësor, u duhet bërë masave e qartë, né bazë të një analize reale ekonomike, politike, nacionale, cilat janë arsyet që e mbushën kupën sa të derdhet dhe u duhen bërë të qarta rrugët nga do të ecet dhe mjetet që do të përdoren për ta bërë këtë kapërcim cilësor. Më sé fundi duhet bërë e qartë se, duke i analizuar të gjitha këto, ky kapërcim, kjo kthesë vendimtare, nuk mund të realizohet veçse me kryengritje të armatosur, me revolucion.

Musolini, pasi e hodhi çapin kundër Shqipërisë né prillin e vitit 1939, shpresonte e ishte i bindur se çdo gjë do té kalonte ashtu si e kishte planifikuar ai. Por ndodhi e kundërta. Asnjë parapërgatitje e tij nuk mund ta gënjente e as ta përkulte popullin shqiptar. Historia nuk kishte njohur ndonjëherë që populli shqiptar ta kishte pranuar robërinë e té huajve. Ajo njihte vetëm luftëra té pareshtura té popullit shqiptar kundër tyre.

S'kishte asnjë dyshim se kështu do té ngjiste dhe këtë herë, por kjo duhej bërë realitet, kjo luftë duhej organizuar. E lehtë nuk ishte, por edhe e pamundur jo. Megjithatë lufta do té ishte e egër. Kjo luftë edhe do t'u ngjiste luftërave té kaluara çlirimtare té popullit ton' per nga vendosmëria, patriotizmi, nga qëllimi i madh i çlirimit, por edhe nuk do t'u ngjiste nga strategjia, taktika, madhësia, organizimi. Kohët né té cilat do té organizonim luftën, nuk ishin më ato té prindërve dhe té gjyshërve tanë: përballë kishim po té njëjtët armiq, té egër, kriminelë, té rafinuar né ideologji, né politikë, né metoda e né veprime, por edhe té armatosur deri né dhëmbë me armé nga më modernet, shkatërruese dhe dëmprurëse né çdo drejtim, që nuk ishin paré né kohët e mëparshme.

Nazifashistët, duke e propaganduar me té madhe një forcé té tillë shkatërruese goditëse, synonin té kallnin panikun para se forcat e tyre té ndërmerrnin goditjen. Psikologjia e tmerrit dhe «kolona e pestë» ishin dy armé ndër kryesoret që u paraprinin legjioneve té Romës dhe té Berlinit.

Por popujt, né unitet dhe té bashkuar rreth idealeve e qëllimeve té qarta, té udhëhequr drejt e me guxim, do të fitonin né këtë luftë vigane që i kishte pllakosur. Popujt që kishin vendosur të jetonin të lirë, do të fitonin mbi armët moderne të armikut dhe mbi ushtritë e tij, pse të parët bënin një luftë të drejtë dhe né vendin e tyre, kurse të dytët një luftë jo të drejtë, grabitqare dhe né një vend të huaj.

Partia jonë i kishte të qarta né vija të përgjithshme këto situata dhe bashkë me popullin hynin né luftë jo të papërgatitur, sepse që nga 7 prilli i vitit 1939 dhe deri më 8 nëntor të vitit 1941 kishin kaluar tnë tepër se dy vjet që kishte filluar rezistenca pasive dhe aktive kundër pushtuesve dhe kuislingëve shqiptarë.

Rezistenca e popullit dhe, né radhë të parë, e klasës punëtore dhe e fshatarësisë kundër regjimit të Zogut, pas pushtimit të vendit, u kristalizua më shumë dhe mori forma më të avancuara. Armiqësia dhe rezistenca e punëtorisë dhe e fshatarësisë shqiptare kundër regjimit të Zogut, të pleksura tarli me ndjenjën e çlirimit kombëtar, ishin baza ku u mbështetën Partia dhe udhëheqja e saj për të mobilizuar vullnetin e kombit, forcën e popullit, mendimet, aspiratat, dëshirat e tij né një unitet luftarak për çlirimin e atdheut dhe të popullit.

Është lehtë ta thuash me fjalë, por Partisë i janë dashur mundime e sakrifica, guxim e heroizma, urtësi e durim né mendime e né veprime për ta realizuar këtë program.

Duhej krijuar, né radhë të parë, besimi i popullit né forcat e veta. Duhej shkulur nga mendja e mjaft njerëzve ideja se nuk mund të përballohej një fuqi kaq e madhe, siç ishte Italia fashiste, se «nuk luftohet 1 milion kundër 40 milionëve», ide që e propagandonin dhe e frynin «kolona e pesté-, bashkëpunëtorët, kuislingët e pushtuesit, prania e divizioneve dhe e tankeve që kishte përqendruar ai né çdo anë të vendit.

Populli duhej bindur me fakte, me aksione, me politikë dhe me propagandë se as trimëria, as guximi, as atdhedashuria, as mendimi i qartë politik i shqiptarit, i të parëve tanë, nuk ishin shuar, por ishin më të zjarrtë se kurrë. Dhe Partia Komuniste e Shqipërisë, që ishte bartëse e të gjitha këtyre vetive të shquara të popullit tonë, do të lëshonte rrufetë mbi armiqtë pushtues.

Në të njëjtën kohë Lufta Nacionalçlirimtare që merrte përsipër të udhëhiqte Partia, duhej të kishte qëllime të qarta, një program të pranueshëm nga populli ynë, program që të ishte mobilizues dhe gjallërues i energjive të shëndosha. Populli, e né radhë të paré klasa punëtore dhe fshatarësia, duhej të dinte e të kuptonte përse luftonte dhe ç'do Vi sillte atij fitorja. E kaluara e hidhur, kur luftërat dhe kryengritjet e popullit shtypeshin me gjak nga feudalët, agallarët dhe fajdexhinjtë, ishte e freskët né kujtesën e tij. Populli nuk mund të ngrihej né luftë dhe të derdhte gjakun për shtypësit e tij të përhershëm. Partia Komuniste e Shqipërisë ishte një garanci që të mos përsëritej kurrë më e kaluara, por kjo duhej vërtetuar né jeté me program, me aksion, me luftë, me politikë.

Partia duhej që me programin e saj Vi bënte të qartë popullit se lufta do të ishte e ashpër, e madhe, e ndërlikuar dhe e vështirë, prandaj nevojitej organizim i madh politik dhe ushtarak. Të gjitha këto Partia ia bëri të qarta popullit dhe i tha (ashtu si e tregoi me vepra) se komunistët do të jenë né ballë të luftës, do të hidhen të parët né zjarr, do të japin jetën duke luftuar, por lufta nuk mund të bëhet vetëm prej tyre, pa masat.

Kjo rridhte nga mendimi se komunistët nuk mund të luftonin dhe të fitonin pa popullin. Revolucionin e bën populli.

Vendimtare né tërë këtë veprimtari do të ishín çështja e aleancave dhe përcaktimi i aleatëve. Dihet roli udhëheqës i klasës punëtore né bazë të parimeve -tona kryesore dhe aleanca e saj me klasën mike, fshatarësinë, veqanërisht me fshatarësinë e varfër pa tokë e me pak tokë. Pikërisht, kjo aleancë, sé cilës ne i kushtonim rëndësinë e vëmendjen më të madhe, do të ishte kyqi i fitores edhe né Luftën tonë Nacionalçiirimtare.

Por dinim edhe anën tjetër: kjo aleancë e klasës punëtore me fshatarësinë, nën udhëheqjen e klasës punëtore, që do të bëhej strumbullari i bashkimit të shtresave të tjera patriotike dhe përparimtare, duhej krijuar sipas kushteve e gjendjes sonë konkrete. Për këtë, Partisë sonë i është dashur të bëjë jo vetëm analiza të gjendjes ekonomiko-politike të klasave e të shtresave, por edhe të lidhjeve të veçanta specifike të grupeve, të fiseve, të ndikimeve pozitive e negative, të vjetra e të reja, né gjirin e shoqërisë shqiptare.

Ne e njihnim të vërtetën se klasa punëtore shqiptare ishte ende e vogël né numër dhe pa përvojë të madhe né luftën klasore, por qysh né fillim ishim të bindur se kjo klasë punëtore ishte e do të qe e para që do të përqafonte thirrjen dhe programin e Partisë e do të luante, siç luajti, rolin e madh që i takonte né revolucionin popullor, si klasa më pararojë e shoqërisë. Aleatja e saj më besnike do të ishte, pa dyshim, fshatarësia, e cila jo vetëm vuante nën një shfrytëzim mesjetar, por vazhdimisht, né të kaluarën, kishte qenë burimi i luftërave çlirimtare e shoqërore. Traditat e shkëlqyera patriotike e demokratike të fshatarësisë sonë, tashmë të gjallëruara né kulm nga gjendja e padurueshme e pushtimit, ishin argumenti më i fortë edhe për domosdoshmërinë e mundësinë e krijimit té aleancës midis klasës punëtore e fshatarësisë, edhe për të hedhur poshtë ato pikëpamje reaksionare që e paraqitnin fshatarësinë si një turmë injorante e të shtypur, të padobishme e të pasigurt né luftë. Akoma më të domosdoshme e bënte punën tonë për afrimin e fshatarësisë me programin e Partisë, fakti që për kushtet e vendit tonë, kjo klasë do të ishte burimi dhe baza më e madhe e forcave të gjalla për Luftën Nacionalçlirimtare.

Të ndërgjegjshëm, pra, se klasa punëtore me fshatarësinë do të përbënin bazën kryesore të bashkimit luftarak të popullit, né të njëjtën kohë ne e dinim se e kaluara kishte lënë né shoqërinë tonë njolla të tilla që ishin pengesë për unitet dhe e vështirësonin krijimin e aleancave. Feja kishte bërë punën e saj dhe vazhdonte të helmonte shpirtin dhe mendjen e njerëzve. Klerikët, bejlerët e bajraktarët ishin përpjekur ejhe ta shfrytëzonin, por edhe «ta shtronin», «ta urtësonin» popullin tonë trim e të papërkulur, të cilin regjimet e së kaluarës e kishin mbajtur né një obskurantizëm kulturor e politik.

Vërtet te ne, kur vendi u pushtua, nuk kishte parti reaksionare ose përparimtare, të majta etj., por faktorët që numërova më sipër e shumë të tjerë si këta vepronin sikur të ishin disa «parti» të panumërta, që ndrydhnin energjitë e popullit dhe e mbanin këtë të përçarë për ta robëruar dhe për ta shfrytëzuar më mirë.

Një rrezik tjetër, që i kanosej luftës dhe aleancës luftarake të popullit, ishte ajo pjesë e emigrantëve politikë, bij e përfaqësues të klasave shtypëse e shfrytëzuese, të cilët, ashtu si dhjetëra patriotë e demokratë revolucionarë, qenë larguar kur erdhi Zogu në fuqi, por, në dallim nga patriotët e demokratët e vërtetë, ata asnjëherë s'qenë të lidhur me hallet e atdheut e të popullit. Ata ndenjën jashtë vendit për 15 vjet dhe pothuajse shumica e tyre degjeneruan krejt politikisht e u bënë njerëz të besuar dhe aleatë e agjentë të asaj fuqie të huaj që i ushqente dhe i furnizonte me rroga. Ata hiqeshin si antizogistë, por ishin edhe antikomunistë, dhe më 1939 u kthyen në Shqipëri tok me italianët. Pretendimet e tyre «për të qeverisur vendin» ishin kategorike. Ata ishin krejt të shkëputur nga populli, nga jeta, nga mendimet dhe nga aspiratat e tij. Mendonin se idetë e vjetruara të demokracisë borgjeze të bastarduar, që ushqenin ata, ishin aktuale dhe të aplikueshme në vend. Dhe kur? Pas ndryshimeve kaq të mëdha që kishte pësuar bota. Ata ishin kthyer në Shqipëri si «ajka e nacionalizmit shqiptar» dhe, pavarësisht se shumë nga ata merrnin rroga të majme nga pushtuesit dhe kishin hyrë në shërbim të plotë të tij, mbanin lidhje me ata elementë «antifashistë e antizogistë», të cilët mendonin se këta emigrantë të kthyer nga jashtë ishin politikisht si 15 vjet më parë (!). Rreziku që i kanosej Luftës Nacionalçlirimtare nga këta njerëz, u bë më i qartë më vonë, kur këta krijuan organizatën tradhtare Balli Kombëtar, e cila i ndihmoi deri në fund me demagogji e me armë okupatorët fashistë e nazistë kundër Frontit Antifashist Nacionalçlirimtar dhe udhëheqjes së tij, Partisë Komuniste të Shqipërisë.

Duke qenë antikomunistë të tërbuar, ata në asnjë mënyrë nuk i pritën mirë formimin e Partisë Komuniste të Shqipërisë dhe programin e saj të fiksuar në Rezolucionin e vet.

Partinë Komuniste të Shqipërisë këta elementë, tok me fashizmin, e quajtën «parti e të huajve dhe jo e shqiptarëve», «parti e sllavëve, e rusëve etj., dhe jo e shqiptarëve». Luftën Nacionalçlirimtare e quajtën «një luftë të marrë, pa perspektivë dhe të dëmshme për Shqipërinë». Sipas tyre, udhëheqësit e Partisë Komuniste të Shqipërisë dhe të kësaj lufte antifashiste ishin «kalamanë, të rrëmbyer, që s'dinë të bëjnë politikë» e një mijë parulla të tjera shpifëse.

Kjo ishte gjendja e atëhershme në këtë grumbull njerëzish, gjendje që Partia Komuniste e Shqipërisë dhe udhëheqja e saj e morën në studim shumë herë, si gjatë vitit 1942, ashtu edhe më vonë.

Përpara një studimi të tillë ishte vënë Partia gjatë kësaj periudhe edhe për sa u përket besimeve fetare në Shqipëri. Besimet fetare i analizuam në dy drejtime: influenca konkrete e feve në masat e gjera të popuilit dhe rrezikshmëria e hierarkisë fetare. Unë nuk do të zgjatem shumë në këto analiza, por është e nevojshme të përcaktohen disa tipare kryesore, mbi të cilat u mbështet Komiteti Qendror i Partisë Komuniste të Shqipërisë në punën e vet me masat menjëherë pas themelimit e në gjithë periudhën e luftës.

Dihet se te ne ka pasur tri besime fetare: besimi mysliman, më i përhapuri, besimi kristian ortodoks, që vinte pas të parit, dhe besimi katolik romak, më pak i përhapur, me qendër në Shkodër e që shtrihej edhe në malësitë e saj, në Lezhë dhe kalonte pak deri në Durrës, ku kishte një ipeshkvi. Në Shqipëri ka pasur edhe disa besimtarë myslimanë të inkuadruar në sekte të parëndësishme, pa influencë në popull, me përjashtirn të sektit të bektashinjve.

Për sa u përket hierarkëve fetarë, influenca e tyre ka qenë si vijon: hierarkët katolikë ishin njerëz pa atdhe, vareshin plotësisht nga Vatikani edhe per gjënë më të vogël, pavarësisht nga «urdhrat» e ndryshëm si jezuitë, françeskanë etj. Si në vende të tjera të botës katolike, edhe në Shqipëri kisha katolike kishte të njëjtin organizim piramidal, të njëjtin organizim kishash, qela, manastire, shkolla fetare ose edhe të subvencionuara nga shteti, të njëjtat rite e liturgji, të njëjtën metodë dhe stil pune në përgjithësi. Subvencionet e tyre, rrogat e çdo gjë tjetër dilnin nga grabitja që u bëhej besimtarëve në forme dhuratash e deri me detyrimin me force të besimtarëve per t'i lënë trashëgim kishës pasuritë e luajtshme dhe të paluajtshme.

Të gjithë hierarkët e kishës katolike, nga më kryesori deri te xhakoi e te famullitari, ishin të mësuar, kishin kryer shkolla teologjike, me disiplinë të hekurt, me metodat dhe dredhitë e shtypjes së vullnetit të njerëzve me frikën e zotit, të Krishtit dhe të apostujve. Besimtarët katolikë duhej të ishin në duart e kishës «perinde ac cadaver»*. *( Latinisht - si një Crup i vdekur. Këtu ka kuptimin e të qenët i bindu .r verbërisht.) Rrjeta e merimangës i kishte mbështjellë besimtarët me ligjet e kishës, me kanunet dhe me ligjet e borgjezisë reaksionare dhe të gjitha këto ishin një grumbull zinxhirësh që i lidhnin dhe i shtypnin besimtarët. Kisha katolike dhe hierarkia e saj ishin në kulm obskurantiste, konservatore, si dhe të adaptueshme e të përkulshme kur ua donte puna, por gjithmonë në aleancë me regjimet reaksionare, si me atë të Princ Vidit, të Ahmet Zogut (bile nuk munguan të ngjyenin dorën edhe në regjimin borgjezo-demokratik të Fan Nolit), si dhe me çdo pushtues të huaj që zaptonte Shqipërinë, qofshin këta austro-hungarezë, fashistë italianë ose nazistë gjermanë.

Vetëm regjimi ynë i diktaturës së proletariatit i dha fund veprimtarisë keqbërëse, reaksionare e kolaboracioniste të kishës katolike.

Por të mos largohemi nga periudha që po analizojmë. Kjo ishte gjendja në hierarkinë e fesë katolike dhe në besimtarët në këtë periudhë historike. Priftërinjtë e mëdhenj ishin agjenturë e dyfishtë e Vatikanit dhe e pushtuesit italian. Por për ne, për Luftën Nacionalçlirimtare, ekzistonte fusha e gjerë e popullit të Veriut, e atyre që besonin në fenë. Kishte edhe disa priftërinj të vegjël e të varfër, të cilët, duke ecur në vazhdën e figurave të tilla të shquara të çështjes kombëtare e të kulturës sonë, që nga Budi e Bogdani e gjer te Ndre Mjeda e Shtjefën Gjeçovi, tash mund ta dëgjonin deri diku fjalën tonë, pse rronin më afër mje rimeve dhe halleve të popullit. Në këto drejtime do të punonim dhe do të çanim.

Feja myslimane dhe hierarkia e saj nuk ishin një pengesë serioze për luftën kundër pushtuesit italian, siç paraqitej feja katolike. Hierarkia e fesë myslimane edhe më parë, por akoma më shumë me pushtimin e vendit, ishte e dobët, pa kurrfarë eksperience shqetësuese. Xhamitë ekzistonin. Ato nga një hoxhë kishin, por praktikantë kishin shumë pak. Ritet ishin braktisur, asnjë martesë nuk bëhej sipas sheriatit, çdo gjë tjetër, si mbajtja e ramazanit, festa e bajramit, kishin kaluar si zakone rutinë, që praktikoheshin aty-këtu në disa krahina, më shumë se ashtu «ishin gjendur». Hoxhallarët ishin që të gjithë injorantë, asnjë nuk ishte në gjendje të propagandonte filozofinë, etikën ose moralin kuranik, askush nuk e kuptonte Kuranin, pse thuhej përmendsh në gjuhë të huaj (arabisht). Hoxhallarët, pavarësisht se ishin konservatorë në zakone, nuk ishin as të zotë, as politikanë që të ushtronin influencë me mendimin islamik. Masat e gjera të popullit pothuaj ishin të çliruara nga ligamentet e fesë, zhvillimi i intelektit të besimtarëve myslimanë qe më i zgjeruar, liberalizmi dhe toleranca shumë më të mëdha. Pra, përpara punës së Partisë në ngritjen e popullit në luftë në këtë drejtim nuk kishte pothuaj asnjë pengesë serioze.

Edhe në sektin bektashian një pjesë e madhe e myhibëve tradicionalisht kanë pasë treguar atdhedashuri dhe kanë luftuar për çlirimin e Shqipërisë.

E njëjta situatë ishte edhe me besimin kristian ortodoks, si te hierarkia e kishës, ashtu edhe te besimtarët.

Historikisht një pjesë e priftërinjve ortodoksë, sidomos priftërinjtë e thjeshtë të fshatrave apo edhe të qyteteve, ata që jetonin pranë popullit dhe që pas shërbesave fetare hiqnin kamillafin dhe merrnin shatën për të prashitur apo për të bërë ndonjë punë tjetër, kanë luftuar dhe janë përpjekur edhe për të fituar pavarësinë e kishës dhe sidomos për futjen e gjuhës shqipe në shërbimet kishtare. Kuptohet që këto përpjekje të tyre do të binin ndesh me Patriarkanën e Stambollit e, më pas, sidomos me kishën reaksionare greke dhe nuk do të ishin të rralla krimet e saj të përbindshme ndaj priftërinjve patriotë, që e donin popullin, atdheun, gjuhën shqipe, që donin pavarësinë e kishës shqiptare, përpjekje e synime këto që, në kontekstin historik, kishin vlera të mëdha dhe ishin shprehje e pjesë e luftës për pavarësi që zhvillohej në tërë trojet shqiptare. Populli ynë i nderonte dhe i respektonte këta martirë jo thjesht të kishës, por të shqiptarizmës. Të tillë ishin Papa Kristo Negovani, at Stath Melani, Dhimitër Misha, Papa Llambro Ballamaçi e të tjerë, të cilët, ashtu si patriotët e tjerë të shquar të fjalës e të shkollës shqipe: Naum Veqilharxhi, Petro Nini Luarasi, Koto Hoxhi, Pandeli Sotiri e dhjetëra të tjerë, Patriarkana Greke i helmoi e i vrau në mënyrat më barbare.

Ishin të habitshme e cinike «arsyet» se pse reaksioni kishtar grek vepronte kështu ndaj këtyre patriotëve! I vriste e i zhdukte vetëm e vetëm se këta bij shqiptarësh deklaronin se ishin shqiptarë, se donin që edhe në kishë, ashtu si në shtëpi, në rrugë, në arë e në shkollë të flitej shqip, i vritnin se mbronin të drejtat legjitime të popullit e të trojeve të tyre. Por, në të vërtetë, prapa «arsyeve» e «motiveve fetare» të dhespotëve, fshiheshin motive e synime politike, ambiciet territoriale të shovinistëve grekë ndaj Shqipërisë. Ky shovinizëm antishqiptar ishte aq i shfrenuar sa pretendimet territoriale «i lidhte» e «i bazonte» në shtrirjen e fesë ortodokse! Dhe verbëria shoviniste arrinte gjer aty sa dhespotët reaksionarë s'donin të shihnin se feja ortodokse shtrihej j o vetëm në disa zona të kufirit

tonë tokësor me Greqinë (ku bëjnë pjesë edhe fshatrat e minoritetit grek me rreth 20 000 banorë në vitet e para të Luftës Nacionalçlirimtare dhe afër 50 000 banorë sot), por kjo fe, ashtu si dhe ajo myslimane shtrihej anembanë Shqipërisë, në lagje e në krahina të tjera të Gjirokastrës, Sarandës, Përmetit, Korçës, Vlorës, Tepelenës, Fierit, Lushnjës, Beratit, Elbasanit, Durrësit, Tiranës etj.! Pikërisht në bazë të kësaj logjike absurde edhe sot e kësaj dite disa dhespotë reaksionarë të megaliidesë na nxjerrin si grekë 400 000 shqiptarë, qytetarë të ish-fesë ortodokse. Kësisoj, nëse feja do të ishte baza për përcaktimin e identitetit kombëtar të një populli, atëherë, sipas kësaj logjike të marrë dhespoto-shoviniste, më se gjysma e Shqipërisë do të na i takonte Greqisë (!), gjë që gjithnjë e kishin ëndërruar e kërkuar shovinistët grekë, ithtarë të megaliidesë! Pikërisht në favor të këtyre ëndrrave pushtuese e aneksioniste ata i kishin ndjekur, vrarë e prerë patriotët tanë të nderuar, midis të cilëve edhe priftërinj e besimtarë patriotë që ngriheshin, bashkë me vëllezërit e tyre të feve myslimane e katolike, në mbrojtje të tërësisë territoriale të Shqipërisë nga orekset aneksioniste të shovinistëve fqinj.

Kjo pleksje e ngushtë e çështjes së kishës e të fesë me çështjen kombëtare, duke i dhënë prioritet kësaj të fundit, kishte bërë, pra, që jo vetëm besimtarët e fesë ortodokse, por edhe pjesa më e madhe e priftërinjve të thjeshtë të rriteshin e të edukoheshin me ndjenjën e atdhedashurisë.

Pra, çështjen e besimeve fetare Partia e pati në qendër të vëmendjes gjatë gjithë kohës së Luftës Nacionalçlirimtare, por edhe pas luftës, pse nuk duheshin prekur ndjenjat e njerëzve për të arritur ngritjen e popullit në luftë për çlirimin e adheut e ndërtimin e një Shqipërie të re.

Për sa i përket inteligjencies, natyrisht, duhej bërë një punë e gjerë, e kualifikuar, e diferencuar dhe në nivele të ndryshme. Në përgjithësi terreni i punës me intelektualët ishte i përshtatshëm. Bënin përjashtim nëpunësit me pozita të larta, të cilët jo vetëm e pranuan fashizmin, por siguronin edhe fitime materiale të mira prej tij. Kjo kategori nëpunësish «me kulturë», në përgjithësi ishte e korruptuar nga të gjitha regjimet dhe ata ishin nga të parët që, me dashje, u shkruan në partinë fashiste «shqiptare» të krijuar nga pushtuesi.

Kurse në përgjithësi inteligjencia e vendit tonë ishte patriote, antifashiste, kundër pushtimit të vendit, prandaj edhe kësaj shtrese të popullit Partia do t'i kushtonte rëndësi të madhe, sepse edhe nëpërmjet sai do të vazhdonte kurdoherë e më shumë të kalitej e të nxitej patriotizmi i të rinjve e i të rejave.

Analiza të tilla të gjera e të hollësishme të situatave, të raportit të forcave etj. ishin fryt i debateve që bënim qoftë në mbledhjet e udhëheqjes, qoftë edhe në takimet me shokët e Partisë në kryeqytet apo nga terreni. Ato ishin një ndihmë e madhe në punën tonë të përditshme dhe të perspektivës, sepse gjëja e parë e domosdoshme për ta kryer detyrën tonë si komunistë, domethënë si udhëheqës të masave, ishte të orientoheshe drejt në ato situata të vështira robërie, terrori, intrigash, vuajtjesh e mjerimesh shpirtërore dhe fizike, që e kishin mbuluar popullin tonë.

Kështu, besnikëria dhe besimi i patundur në teorinë revolucionare të proletariatit si dhe njohja e thellë e realitetit të vendit tonë, qenë dy faktorë themelorë që bënë të mundur të përcaktohej nga ana e Partisë sonë një vijë e drejtë, të jepeshin orientime të sakta ideologjike, politike, organizative, si për të gjitha problemet e tjera, edhe për bashkimin luftarak të masave rreth programit të Partisë.

Duke folur për këto analiza e studime mbi të cilat u mbështet Partia, kurrsesi s'duhet menduar se ne, fillimisht, pritëm t'i bënim ato të plota e përfundimtare e pastaj të nisnim punën me masat, dhe as që ngarkuam grupe pune ose mobilizuam specialistë e studiues për kryerjen e tyre. Jo, «specialistët», «grupet e punës» ishim vetë ne, gjithë komunistët, nga anëtarët e thjeshtë e gjer tek udhëheqësit kryesorë, që i njihnim e i përgjithësonim situatat krahas punës konkrete të përditshme.

Të gjithë, pra, që nga udhëheqësit e kuadrot krye sorë të Partisë e gjer tek anëtarët e thjeshtë, iu futën me vendosmëri kësaj pune të madhe. Për të hyrë në kontakt më të gjerë me njerëzit e punës tash, pas themelimit të Partisë, na ndihmonte vetë gjendja në të cilën ishim të detyruar të jetonim e të luftonim. Thuajse që të gjithë ishim bij e bija të popullit punonjës, shumë prej nesh ishim ilegalë dhe, si të tillë, ditët e netët i kalonim në lagjet e varfra, nga njëra shtmpi në tjetrën, në mes njerëzve të thjeshtë, punëtorë, zanatçinj, të papunë ose shtëpiakë. Kudo ishim të rrethupr e të mbrojtur nga dashuria e meraku i njerëzve ' të thjeshtë për fatin tonë dhe e ndienim se në thelb kjo ishte shprehje e dashurisë dhe e merakut të popullit për fatet e vendit.

Duke u mbështetur në këtë gjendje, duke punuar e duke i orientuar të gjithë shokët të shfrytëzonin çdo rast e mundësi, njohjet e miqësitë personale, festat, hidhërimet, dasmat, takime të rastit ose të organizuara, ne hynim si të thuash, në një bashkëbisedim të natyrshëm e të përditshëm me masat, duke propaganduar çdo çast vijën dhe programin e Partisë. Dhe fakt është se fjala jonë zinte shpejt vend, për arsye se ne preknim atje ku ishte pika më e ndjeshme e kombit. Luftë kundër pushtuesit, luftë, luftë të pamëshirshme kundër tij dhe tradhtarëve! - propagandonin ditë e natë komunistët e simpatizantët dhe, doemos, nga kjo s'kishte si të mos i ngrohej zemra këtij populli, që gjith një ishte shquar si luftëtar i madh për çështjen e lirisë.

Kjo propagandë e madhe, e përditshme, me gojë, me trakte, me komunikata, me thirrje, bëhej më e qartë, më e besueshme dhe e pranueshme nga populli, ngaqë fjalë-t komunistët i shoqëronin me vepra. Ata ishin njëkohësisht propagandistë dhe luftëtarë, goditnin fashizmin dhe ndiqeshin nga fashizmi. Domosdo kjo bënte përshtypje të thellë në masat. Shokët tanë nëpër qytete luftonin, organizonin aksione, sabotazhe, atentate, në një kohë kur krismat e pushkëve të njësiteve guerile e të çetave partizane po ndiheshin e shtoheshin gjithandej. Urrejtja e tërbimi i fashistëve u lëshuan më me egërsi mbi komunistët dhe, doemos, dashuria e besimi i popullit do të anonin, siç anuan, përditë e më shumë nga ne, bijtë e tij, që bënim thirrje e punonim për krijimin e bashkimit patriotik të të gjithë popullit né luftë kundër fashizmit.

Këtu është e vështirë të përmendësh e të riprodhosh raste konkrete, sepse këto qenë biseda me popullin, me dhjetëra e qindra njerëz të lagjeve të varfra të qyteteve e të fshatrave, anembanë Shqipërisë. Duhet thënë se me këtë kategori njerëzish, pra, me njerëzit e thjeshtë, nuk na lindnin probleme gjatë bisedave, s'lindte fare nevoja për të bërë përpjekje të veçanta, se si do të parashtroheshin çështjet, ku do të dilte bashkëbiseduesi, si do t'i përgjigjeshim po u hodh degë më degë, po shtroi këtë ose atë çështje «delikate» etj. Jo, këtë stërmundim për parapërgatitje ne e rezervonim për një kategori tjetër njerëzish, për ata tipa që hiqeshin si «patriotë», si «politikanë» të mëdhenj, por që «luftën» e bënin kafeneve, me gjyzlykë mbi hundë e me kafe e kek përpara. Me popullin flitnim hapur, pa asnjë frikë se mos e preknim atje ku s'duhej dhe më tepër sesa një punë «për t'i mbushur mendjen», ky qe një kuvend me popullin për qarjen e halleve të përbashkëta. Né këto takime të paharrueshme ne mësonim nga njëri-tjetri; na mahniste dëshira e njerëzve të thjeshtë, gjer né mospërmbajtje, për t'u ngritur né luftë, për të bërë që mundësisht që «nesër» të çlirohej vatani: .Natyrisht, nga ky bashkëbisedim i gjerë me popullin Partia vilte fakte, mësonte më mirë gjendjen, maste pulsin e kohës, shkallën e situatës revolucionare. Gjithnjë e më tepër kjo situatë piqej, gjithnjë e më tepër populli shfaqte hapur simpatinë e dashurinë ndaj komunistëve. Shpirti i popullit, i etur për Tiri e i gatshëm për luftë, na bindte se ishim né rrugë të drejtë, na shtynte që të punonim më me forcë për realizimin e programit të vendosur.

Né punën me popullin e ndienim veten të çlirët, e shihnim veten né terrenin tonë dhe i flisnim atij shumë thjesht e qartë: do të bëjmë luftën, né luftë e sipër do të organizohemi, do ta forcojmë këtë organizim dhe, kur të shporrim italianët e çdo pushtues tje tër, bashkë me të do të jenë shporrur gjithë ata tradhtarë që përgatitën pushtimin e që tash na shtypin, na luftojnë e majmen mbi kurrizin tonë. Do të vendosim NE se ç'do të bëjmë e, kur themi «NE», kemi para sysh jo thjesht veten tonë, si komunistë, por të gjithë ju, mbarë popullin që na lindi e na rriti.

Kështu zinte vend fiala jonë si guri né tabanin e vet dhe e ndienim se, kur na hapej çdo derë e popu

llit, na qenë hapur më paré zemrat e tij; bindeshim se kur na strehonin e na ruanin të gjithë, të njohur e të panjohur, kjo do të thoshte se ata, mijërat, populli, ishin me ne, me Partinë.

Kësaj pune, që erdhi vazhdimisht duke u rritur, Partia i kushtonte kujdesin e vëmendjen më të madhe. Né çdo mbledhje celule, ashtu si edhe né organet udhëheqëse të Partisë, puna me masat ishte çështje që do té raportohej e do të diskutohej, aio figuronte né çdo rend dite. Po të shohësh dokumentet e asaj kohe që u referohen mbledhjeve kryesore pas themelimit të Partisë, ose raporteve e informacioneve që kërkonim e na vinin nga té gjithë qarkorët e anët e vendit, do të vësh re se problemi i lidhjes me masat, për të bërë për vete masat, për Vi bashkuar në një njësi të çe liktë, islite ndër problemet kryesore që diskutoheshin. Nuk ishte e rastit, për shembull, që mbledhja e parë e më kryesore pus themelimit të Partisë, Konsulta e Parë e Aktivit të PKSH e prillit 1942, në qendër të saj kishte analizën e punës sonë për lidhjet me masut e punëtorëve, të fshatarëve, të të rinjve, të grave, të të gjithë atyre që u dhimbsej çështja e lirisë dhe e pavarësisë së atdheut. Po kështu edhe në Konferencën e Jashtëzakonshme të Partisë, në qershor 1942; edhe në mbledhje të tjera në shkallë vendi, ashtu si edhe në mbledhjet e qarkorëve, ose në takime të shpeshta të Komitetit Qendror, e kishim bërë rregull të pacenuar që të raportonim një nga një, pa përjashtim, se ç'kish:m bërë, ç'kishim arritur e ç'mbetej për më tej për bashkimin patriotik të masave rreth Partisë në luftën për liri. Kuptohet, mbetej shumë e shumë për të bërë. Nuk lejonim në këtë çështje jetike asnjë lëshim, asnjë shmangie. Si rezultat i kësaj pune të mençur e të organizuar që bënte Partia, fakt është se numri i punëtorëve në qytetet me njëfarë zhvillimi industrial që hynin në Parti apo lidheshin me të, shtohej vazhdimisht. Edhe në drejtim të fshatit ishin arritur rezultate dhe në disa krahina, sidomos në Shqipërinë e Mesme dhe të Jugut, fshatarësia shprehej pro vijës së Partisë dhe po tregohej e gatshme për të rrokur armët.

Lidhur me futjen e fshatarësisë në Front dhe përfshirjen e saj në luftën e armatosur, na dilnin përpara, midis të tjerash, edhe dy vështirësi. Në radhë të parë, qëndronte çështja e influencës që kishin në fshat elementët bajraktarë e pseudopatriotë; nga una tjetër, ishte e domo.sdoshme të rrënjosej te çdo komunist bindja e plotë se baza e Frontit, për të cilin po luftonim, do të ishte aleanca e klasës punëtore me fshatarësinë, sidomos me fshatarësinë e varfër dhe të mesme. Megjithëse pjesa më e madhe e komunistëve e kishte të qartë këtë detyrë, prapë te ndonjëri ruhej pikëpamja e goditur prej kohësh se Fronti do të krijohej mbi bazën e një marrëveshjeje me krerët nacionalistë dhe nga kjo marrëveshje do të vinte automatikisht edhe pjesëmarrja në luftë e n iasave fshatare. Kishte raste kur këto pikëpamje silfaqeshin edhe hapur.

Kështu na ndodhi, për shembull, në dhjetor të vitit 1941 në Konferencën e Parë të Organizatës së Partisë të Tiranës, ku mora pjesë si i deleguar i Komitetit Qendror. Kësaj konference, që u mbajt, sigurisht, në ilegalitet në shtëpinë e Bije Vokshit e ku morën pjesë rreth 20 veta, Komiteti Qendror i vinte një rëndësi të madhe, sepse edhe pesha e organizatës së Tiranës do të ishte më e madhe.

Kur po diskutonim rreth problemeve të lidhjes me masat mes të tjerash u ngrit edhe një shok dhe shtroi çështjen se puna me fshatin kishte shumë vështirësi dhe, sipas tij, të bindje masat e fshatarëve të varfër e të mesëm për t'u hedhur në luftë kjo do të kërkonte një kohë të gjatë.

- Po atëherë, si mendon ti, - i ndërhyra, - ta realizojmë bashkimin e popullit pa fshatarësinë?

- Mendimi im, - u përgjigj ky shok, - është që ne si Parti të punojmë e të tërheqim me vete parinë e fshatit, nacionalistët që kanë influencë në fshat. Po të kemi parinë me vete, atëherë edhe fshatarësia do të na vijë pus.

Një shtrim i tillë i çështjes sot do të çudiste edhe një nxënës shkolle, por në atë kohë pikëpamje të tilla ishin akoma të përhapura. Pjesa më e madhe e pjesëmarrësve në konferencë iu kundërvunë këtij mendimi të gabuar. Megjithatë, duke parë se edhe te ndonjë shok tjetër gjente jehonë ky mendim, gjithashtu duke e ditur se ç'rrezikshmëri paraqiste një pikëpamje e tillë për vijën e Partisë, e pashë të arsyeshme të bëja një ndërhyrje të gjatë, për të sqaruar në mënyrë sa më të plotë vijën ideologjike e politike të Partisë për Luftën Nacionalçlirimtare. lu përgjigja pak ashpër shokut në fjalë, sepse vetë çështja ishte serioze.

- Ta shtrosh çështjen në këtë mënyrë, - thashë në esencë, - do të thotë të mos kesh të qartë ç'është një parti komuniste, një parti e klasës punëtore. Partia jonë është parti e masave dhe forcën e saj, e theksoj përsëri, e ka te masat. Partia jonë, patjetër që do t'u bëjë thirrje e do të punojë me durim të madh që edhe parinë, si gjithë elementët, shtresat e klasat shoqërore, ta bëjë të ndërgjegjshme e ta mobilizojë në luftën e madhe për lirinë e atdheut. Por është tjetër gjë të punosh për të mobilizuar në Front e në luftë si gjithë popullin edhe parinë e fshatit dhe tjetër gjë t'i mbështetësh shpresat për bashkimin e masave tek influencat e parisë. Prandaj ne nuk mund ta ndërtojmë punën me masat duke bërë marrëveshje e tratativa me krerët që kanë pak ose shumë influencë në fshat. Partia influencën dhe autoritetin e vet nuk e blen nga të tjerët e ca më pak nga paria, por e fiton me punë dhe me luftë, nga lidhjet e drejtpërdrejta me masat, duke u shpjeguar masave programin dhe qëllimet e veta. Në marrëdhëniet midis Partisë sonë Komuniste dhe fshatarësisë nuk ka vend për -të tretë», sepse baza sociale ku do të mbështetet Partia, në luftën çlirimtare dhe në revolucionin social, do të jenë punëtorët, fshatarët dhe intelektualët e ndershëm dhe jo agallarët e bejlerët, tregtarët e pronarët apo avoketërit pseudopatriotë.

Ja kështu, dulce ruajtur parimet dhe vijën e drejtë të Partisë, duke korrigjuar të metat e duke goditur pikëpamjet e shtrembra e, mbi të gjitha, duke punuar intensivisht, baza e Partisë shkoi duke u shëndoshur dhe lidhjet e saj me popullin duke u zgjeruar pareshtur.

Një vëmendje të veçantë i kushtoi Partia qysh në fillim sidomos punës me rininë shqiptare që me energjitë dhe entuziazmin e saj, me vitalitetin e saj të pashtershëm dhe me cilësitë e larta morale, do të ishte forca më e gjallë goditëse në luftën për çlirim. Jo rastësisht, me iniciativën e Komitetit Qendror Provizor, disa ditë pas thernelimit të Partisë Komuniste të Shqipërisë, u krijua organizata e Rinisë Komuniste dhe jo rastësisht në krye të saj Partia caktoi një nga anëtarët e vet më të mirë, një nga udhëheqësit e saj rnë të pjekur, më të lavdishëm, Qemal Stafën. Objektivi i Partisë në punën me rininë ishte të afronte rininë sa më afër ideve komuniste dhe sa më pranë Partisë, ta përgatiste ideologjikisht e politikisht dhe ta organizonte atë për rezistencë e për luftë kundër pushtuesve. Këtë objektiv të madh ne komunistët ia kishim caktuar vetes që atëherë kur militonim në grupe të ndryshme, por tash që formuam Partinë, puna me rininë u vu në leaza më të shëndosha e më shkencore. Ne kishitn parasysh faktin se rinia kishte edhe ajo përbërjen e sai klasore, se të rinjtë jetonin e binin në kontakt me familje e ambiente punëtore, fshatare dhe intelektuale dhe, për këtë arsye, ajo mund dhe duhej të bëhej një transmetuese e fjalës së Partisë, agjitatore e programit të saj luftarak.

Pra, një tjetër objektiv i punës sonë ishte që nëpërmjet rinisë të përhapnim dhe të forconim në masat e gjera të popullit idenë e rezistencës e të luftës kundër fashizmit pushtues dhe bashkëpunëtorëve të tij, të forconim me anën e të rinjve e të rejave opinionin për domosdoshmërinë e rezistencës edhe brenda familjes, në mënyrë që të krijohej kohezioni i mendimit politik antifashist dhe të lidheshin të vjetrit, prindërit, me të rinjtë, me bijtë dhe me vajzat e tyre. Partia kishte besim dhe këtë e vërtetoi koha, se rinia, me prirjen e saj për të përqafuar çdo gjë të re progresive, jo vetëm do të hidhej në radhët e para të luftës antifashiste, por do t'i kuptonte dhe do t'i mbronte me bindje, me guxim e me heroizëm idetë kurdoherë të reja të komunizmit militant dhe nga radhët e saj do të dilnin komunistët dhe kuadrot e Partisë, zbatuesit dhe propagandistët e programit të saj.

Komiteti Qendror i Partisë u dha udhëzime shokëve drejtues të rinisë që edhe në këtë drejtim të intensifikohej puna me masat, që, sikurse anëtarët e Partisë, patriotët e ndershëm, edhe të rinjtë të futeshin në masa, të njiheshin me to, të bënin çmos të merrnin kontakt, të bisedonin, të shpjegonin dhe të vlerësonin çdo gjë, deri edhe një punë shumë të vogël, që në dukje nuk kishte vlerë, por që krijonte tek individi, me të cilin punonin, ndjenjën se «diçka po bënte për atdheun». Të tilla këshilla u jepja Misto Mames, Mihal Durit, Perlat Rexhepit (kur ky u nis për në Shkodër nga shtëpia ku kishim formuar Partinë), si dhe shokë ve të tjerë.

Puna e Partisë pati një efekt kolosal. Duke realizuar këta objektiva të mëdhenj Partia çau rrugën dhe fitonte zemrat dhe mendjet e të rinjve, ashtu siç po fitonte dashurinë, respektin e besimin e punëtorëve, të fshatarëve, të të gjithë njerëzve të ndershëm.

Armiku e kuptonte qëllimin e Partisë dhe duhet njohur që u ndodh në hall. Ai përdori edhe demagogjinë, edhe terrorin, por gjithçka i shkoi kot. «Dopolavorot», klubet «kulturore», propaganda me shtyp, me radio, me filma e me libra, organizatat fashiste për rininë e për të vegjlit, gjithë ky arsenal diversiv ideologjik e politik, nuk qe i mjaftueshëm për ta shmangur rininë shqiptare, lulen e bukur të popullit, nga rruga e nderit dhe e trimërisë. Bijtë dhe bijat e Shqipërisë nuk shkuan pas premtimeve të fashistëve, por u shkuan pas Qemalit e Vojos, Perlatit e Margaritës dhe heronjve të tjerë të Luftës Nacionalçlirimtare. Asnjë pjesë e rinisë shqiptare nuk mbeti jashtë sferës së punës edukuese e mobilizuese të Partisë që nga i riu punëtor, shkollor e intelektual, deri te të rinjtë e fshatit, ku puna në fillim na ecte me vështirësi.

Rinia punëtore dhe ajo fshatare ishin, pra, objektivi kryesor i punës së Partisë sonë, duke korrigjuar kështu tendencën e periudhës së grupeve, të cilët më tepër e kishin përqendruar punën te rinia shkollore. Natyrisht, Partia edhe me këta punoi, sepse këta jo vetëm do të jepnin kontributin e tyre në një luftë ku llogaritej çdo njeri e çdo pushkë, por do të ishin edhe kuadrot e ardhshëm intelektualë që do t'i duheshin atdheut pas Çlirimit. Në punën me rininë shkollore nuk

u përqendruam vetëm te nxënësit e shkollave të mesme të vendit, që përgjithësisht ishin të lidhur fort me komunistët e qenë nga më aktivët në demonstrata e aksione, por një vëmendje të posaçme i kushtuam edhe asaj rinie studenteske që vazhdonte studimet jashtë vendit. Nëpërmjet anëtarëve të saj Partia u bëri thirrje studentëve të braktisnin shkollat fashiste, të bojkotonin BRUFSH-in* *(«Bashkimi i Rinisë Univarsitare Fashiste Shqiptare», organizatë që u pënpoq ta krijonte pushtuesi fashist per korruptimin e rinisë univeritare shqiptare.) e fabrikuar nga italianët, të hidheshin në luftë kundër fashizmit dhe rrogëtarëve të tij. Në shumicën e tyre këta iu përgjigjën thirrjes së Partisë, se edhe vetë qenë të lidhur me popullin, sidomos ata që vinin nga familje jo të pasura e që me ndonjë bursë të nxjerrë me një mijë mundime e me ndonjë napolon që u dërgonin nga shtëpia, vazhdonin studimet e larta në Itali ose në ndonjë vend tjetër. Lidhur me këtë që po them më kujtohet një takim që kam pasur me një të ri universitar në ato kohë.

Ndodhesha një dite në një bazë në Rrugën e Shëngjergjit, në shtëpinë nr. 66, bashkë me Qemalin. Në mos gaboj, ka qenë prilli i vitit 1942 (pas përfundimit të Konsultës së Aktivit të Partisë), dhe une kisha shkuar atje i veshur si bojaxhi e i pajisur me furçat e veglat e tjera «të profesionit». S'kishte shumë që kishim filluar bisedën kur vjen Bije Vokshi, kërkon Qemalin e i thotë se një shok shkodran ka ardhur dhe kërkon ta takojë.

- Cili është? - pyeti Qemali dhe, kur Bija i tha emrin e shokut, e lejoi ta fuste në dhomë.

Kur hyri në dhomë shoku që kishte kërkuar Qemalin, na përshëndeti.

Qemali sapo e pa iu hodh në qafë dhe e pyeti kur kishte ardhur nga Italia, si ishin shokët, a ishte takuar me njerëzit e shtëpisë. Mbasi iu përgjigj edhe i porsaardhuri filloi ta pyesë Qemalin per njerëzit e tij, per Vasilin dhe të njohurit e tjerë, që per mua nuk ishin aspak të panjohur. Si u sigurua nga Qemali se mund të fliste pa druajtje në praninë time, i porsaardhuri nga Italia, ku studionte per mjekësi, tha:

- Më ka dërguar një grup studentësh që studiojmë në Itali. Jemi mbledhur dhe kemi vendosur të kthehemi në Shqipëri.

Shoku i tregoi Qemalit se para pak kohësh një nga studentët shqiptarë, anëtar i Grupit të Shkodrës, kishte marre një kartolinë nga Hajdar Dushi me një tekst të çuditshëm «Nënën e ka marre malli per ty», në një kohë kur nëna e tij kishte kohë që kishte vdekur.

- Atëherë, - i tregonte shoku Qemalit, - thamë se diçka e rëndësishme kishte ndodhur në Shqipëri. Thirrëm edhe disa shokë nga Firencja, Parma, Siena dhe vendosëm që une të vija këtu e të vendosja lidhje me grupin. Né Romë, - vazhdoi, - takova Sami Bahollin, i cili më lexoi Rezolucionin per krijimin e Partisë. Shokët më porositën t'ju them që janë të gatshëm të vijnë e të hidhen në ilegalitet.

Qemali, që dëgjonte me vëmendje, u gëzua per gatishmërinë e këtyre shokëve të rinj. Edhe une u gëzova, por, per ta ngacmuar, i them shokut:

- Edhe para ca ditësh na premtuan nja pese a gjashtë intelektualë këtu në Tiranë se do të hidheshin në ilegalitet, por shpejt ndërruan mendje.

Qemali qeshi nën buzë, se e kuptoi shakanë time, por shoku i tij u kthye nga unë dhe një çikë i prekur m'u përgjigj

- Unë nuk ju njoh dhe as ju nuk më njihni. Por Qemali më njeh edhe mua, edhe mjaft nga shokët tanë atje. Këto nuk janë premtime boshe. Na thoni dhe ju garantohem me kokë për rreth tridhjetë veta, mundet edhe më shumë. Vetëm një gjë duam, që kur të vijmë këtu të na siguroni bazat e lidhjet e nevojshme, se nuk dimë si të orientohemi e ku të strehohemi.

I shtrëngova fort dorën këtij të riu që quhej Nikolla Shurbani, shok i vjetër i Qemalit dhe ish-anëtar i Grupit të Shkodrës, dhe fillova ta pyesja për aktivitetin që kishin zhvilluar studentët shqiptarë në Itali, për gjendjen e tyre shpirtërore, për situatën në atë vend etj. E pyeta, gjithashtu, për disa studentë, që kishin qenë anëtarë të Grupit Komunist të Korçés, të cilët i kisha njohur personalisht. Pastaj i thashë:

- Ne nuk dyshonim në gatishmërinë e shokëve tanë dhe jemi të sigurt se ata do të japin një kantribut me vlerë në çështjen e çlirimit. Për çështjen që ngritët ju për t'u kthyer në ilegalitet në Shqipëri, unë mendoj që kjo të bëhet gradualisht, sipas porosive e udhëzimeve konkrete që ne do t'ju japim në kohën e duhur.

Biseduam dhe pak, pastai u ndamë me Nikollën, kurse unë e Qemali vazhduam bisedën që kishim lënë në mes. Shoku nga Shkodra nuk ishte gabuar: pjesa më e madhe e studentëve tanë në Itali, si bij të denjë të popullit të vet, iu përgjigjën thirrjes së atdheut e të Partisë, u kthyen në Shqipëri e luftuan me trimëri për çlirimin e vendit.

Kështu, puna propagandistike dhe organizative e Partisë po gjente mbështetje të gjerë te punëtorët, te zanatçinjtë, te populli fukara nëpër qytete, te fshatarët e te rinia. Hap pas hapi e në mënyrë të sigurt po krijohej rreth Partisë bashkimi patriotik antifashist i masave.

Ky bashkim i popullit rreth Partisë qysh në fillim nisi si një bashkim luftarak që edhe po krijohej, edhe do të çelikosej përmes veprimeve, duke filluar nga më të thjeshtat e gjer te kryengritja e përgjithshme e armatosur.

Nëpër aksione, atentate e sabotazhe u dha orientami që bashkë me komunistët të merrnin pjesë njerëz pa parti, nga radhët e simpatizantëve e të aktivistëve të njohur, sidomos të rinj e të reja. Po ashtu iu kushtua rëndësi e madhe organizimit kudo të demonstratave masive, ku populli, duke dalë nëpër rrugë e sheshe, i prirë nga komunistët, duke iu kundërvënë fashizmit e duke u përleshur me forcat e rendit, edhe të shihte ç'forcë kolosale mbartte në vetvete, edhe të kaliste më tepër ndjenjën e bashkimit e të shpirtit luftarak, edhe t'i bënte të qartë kategorisë së pseudopatriotëve që të mblidhnin mendjen e të vendosnin: o me popullin në luftë kundër fashizmit, o me fashizmin në luftë kundër popullit.

Demonstrata të tilla u zhvilluan pas themelimit të Partisë në të gjitha anët, ashtu siç nasi të ndihej gjithnjë e më tepër pushka partizane, ashtu si po shtoheshin gjithnjë e më tepër çetat dhe radhët e tyre me forca që vinin nga fshati e qyteti.

Doemos, forcimit të luftës sonë fashizmi do t'i përgjigjej e iu përgjigj me terror më të madh, me egërsi më të papërmbajtur. Por ne s'trembeshim nga kjo. Lufta s'bëhej ndryshe.

Tamam kur me punën e palodhur të komunistëve, kur me veprimet e shumëllojshme ne po lidheshim gjithnjë e më tepër me popullin, na hyn Koço Tashkoja «i pizmosur» né një mbledhje e na lëshon një «protestë»:

- Partia po priret nga sektarizmi! - tha «i indinjuar». - Po marrim né qafë veten dhe popullin.

- Ç'thua? - e pyeta. - Ç'është ky sektarizëm?!

- Demonstrata e 7 prillit né Tiranë nuk duhej të qe bërë. Po ashtu né Durrës e kudo gjetkë. E çfarë fituam? Mos e përmbysëm fashizmin?! Aspak! Përkundrazi, ai u egërsua më shumë e me terrorin që ka shpërthyer do ta trembë popullin. Jakëni né vete, shokë! Po prishim me sektarizmën e disave, atë punë të madhe që bëjmë ditë e natë me gojë, me agjitacion, me propagandë!

E qartë: oportunisti e «komunisti» i salloneve nuk mund ta kuptonte ndryshe e më thellë punën me masat, veçse, e shumta, nëpërmjet agjitacionit gojor, agjitacion që, për sa i përket atij vetë e tipave si ai, bëhej né mënyrë të vakët, rutinë, bile kufizohej né ca intelektualë borsalinash e né ca politikanë kafenesh.

- Jo, - i thashë i zemëruar, - ne s'do të veprojmë kurrë sipas logjikës tënde. Ne luftojmë për ta bërë popullin për vete jo thjesht me llafe dhe aspak sa për Vi marré një miratim gojor. Neve s'na duhet thjesht urata e popullit, neve na duhet forca e popullit, shpirti i tij i papërkulur e luftarak. Duke e hedhur këtë forcé kolosale né veprim, duke e kanalizuar drejt e duke e udhëhequr né aksione, vetëm kështu do të bëhet lufta, vetëm kështu do të shporret fashizmi.

- Dakord né parim, por është herët për veprime demonstrative! - vazhdoi më tej Koço Tashkoja. T'i mbushim një herë mendjen popullit se diç jemi, të na besojë, pastaj ta nxjerrim shesheve. Ndryshe na iku që tani nga duart.

- Populli nuk largohet prej nesh ngaqë e udhëheqim né aksione, né demonstrata e né luftë, - i thashë. - Ai do të largohet nga ne vetëm po ta shohë se jemi njerëz të llafeve. Sa për atë se trembet popu11i, ky është një gjykim trashanik dhe jashtë së vërtetës. A s'më thua, ku strehohemi ne kur na ndjekin fashistët, kush na ruan, kush na shoqëron nga baza né bazë? Populli, ai popull që po na njeh e po na vjen pas pikërisht se e sheh që ne ndeshemi me pushtuesin. Populli largohet nga frikacakët, nga fjalamanët, por jo nga trimat.

Vazhduam gjatë debatin dhe né tërësi të gjithë shokët iu kundërvunë me forcé pikëpamjeve të Koço Tashkos. Duhet të them se brenda radhëve të Partisë, për fat té miré, me tipa e pikëpamje të tilla, që kërkonin një lloj «lufte të qetë», pa «krisma», pa veprime, nuk na u desh të merreshim gjatë, sepse të tillë ishin të rrallë. Populli na ndoqi ne né demonstrata e përleshje, populli, sidomos rinia, më tepër se nga çdo gjë, na besuan e u bashkuan né rrugën e Partisë, pikërisht se kjo ishte rruga e luftës, e veprimit.

Pa marrë akoma format e veta organizative, pa u përcaktuar ende në mënyrë të plotë programi, themelet e Frontit Antifashist të popullit shqiptar po hidheshin.





2. Patriotë dhe pseudopatriotë





Partia jonë me të drejtë përcaktoi që në fillim se në luftën për shpëtimin e vendit duhej përfshirë i gjithë populli, të gjitha klasat e shtresat shoqërore pa dallim pikëpamjesh politike, ideologjike, fetare etj. Kryesorja që mund e duhej t'i bashkonte këto forca ishte qëndrimi ndaj pushtuesit të huaj, lufta pa kompromis kundër tij. Mbi këtë bazë do të organizohej edhe Fronti Antifashist Nacionalçlirimtar, ku do të bënin pjesë përveç masave punonjëse të qytetit e të fshatit, edhe gjithë forcat e elementët e tjerë, të gjithë ata që ishin të interesuar për lirinë dhe ekzistencën e Shqipërisë e të kombit shqiptar. E, në këtë mes, një punë e madhe, e gjerë, shpesh tepër e ndërlikuar, e vështirë dhe e lodhshme, ishte ajo që na u desh të bënim me elementët patriotë ose ata që hiqeshin si të tillë, pra, me gjithë ata që atëherë quheshin nacionalistë.

Termi «nacionalist», siç e përdornim ne në atë periudhë, nuk duhet konfonduar me përmbajtjen që ka marrë sot ky term në literaturën politike për të emërtuar elementët me pikëpamje nacionaliste borgjeze në kundërshtim me parimin marksist-leninist të internacionalizmit proletar. Termi «nacionalist» ìshte një apelacion për ata luftëtarë që në kohët e kaluara kishin luftuar kundër pushtuesve të huaj, që synonin të na zhduknin edhe si komb. Pikërisht nga fjala «nacion»,

e marrë nga gjuhët latine e që i përgjigjet fjalës sonë «komb», doli edhe termi «nacionalist», të cilin ne e kemi përdorur edhe gjatë luftës e që gjendet edhe në shkrimet e mia të asaj kohe.

Ç'është e vërteta, ky ishte një emërtim që përfshinte një kategori të gjerë njerëzish, që nga elementët me të kaluar e me veprimtari patriotike, deri tek intelektualët që njiheshin apo afishoheshin si njerëz me ndjenja patriotike e demokratike. Kështu që me termin «nacionalist» në njëfarë kuptimi ne bënim edhe diferencimin midis komunistëve, nga njëra anë, dhe njerëzve të tjerë me të cilët kishim kontakte e punonim. Qysh në kohën e grupeve, por sidomos pas themelimit të Partisë, puna me «nacionalistët» ishte një sektor që u takonte të gjithë komunistëve. Natyrisht, kjo bëhej sipas mundësive që kishte gjithsecili, sipas rrethit shoqëror, të njohurve e të afërmve. Në celulat ku bënim pjesë jepnim llogari për të gjitha punët, por edhe për punën me intelektualët e me patriotët, shkëmbenim me njëri-tjetrin mendime dhe këshilloheshim në veprime. Kur ndonjëri gjente vështirësi me personin me të cilin ishte caktuar të punonte, ia kalonte një shoku tjetër dhe gjente mënyrën si t'ia prezantonte.

Një problem më vete ishte edhe ana formale e punës: t'i njihje, pastaj të hyje në rrethet e tyre, të merrje pjesë në bisedat që zhvillonin dhe të arrije sa të ishte e mundur të kuptoje, për shembull, ç'prirje politike kishte njëri né kokë, deri ku mund të shkohej me të, kur duhej të ecej përpara dhe kur duhej të qëndrohej né biseda të përgjithshme për t'u maskuar riga spiunët. Pse, të mos harrojmë se regjimi i Zogut dhe, më pas, regjimi fashist ishin regjime të spiunëve, të cilët vëzhgonin e shikonin me kë shkoje, me kë bisedoje e gfarë bisedoje dhe të vinin «damkën». Nga kjo anë, né atë kohë duhej edhe një strategji, edhe një taktikë e veqantë, sepse né mes të intelektualëve, mësuesve, profesorëve, tregtarëve, nacionalistëve kishte njerëz të mirë, por kishte edhe të vagët, kishte pastaj edhe lloj-lloj biçimësh deri edhe spiunë e bashkëpunëtorë të armikut.

Né bisedat që bënim me ta, pasi bindeshim për predispozicionin e tyre, pozonim qëndrimin tonë si komunistë dhe si Parti Komuniste. Teza jonë themelore ishte se né këto situata të rënda për atdheun të gjithë shqiptarët kishin një qëllim të përbashkët, luftën kundër pushtuesit për glirimin e Shqipërisë. Përpara kësaj detyre imperative duhej të kalonin né plan të dytë të gjitha ndryshimet né bindjet ideologjike e né simpatitë politike, ndasitë fetare e krahinore. Është momenti, theksonim ne komunistët, që të mendojmë thellë për fjalët e poetit patriot se «feja e shqiptarit është shqiptaria».

Kjo ka qenë një riga punët më të vështira që u është dashur të bënin Partia dhe anëtarët e saj, që riga udhëheqja deri te komunisti i veçantë. Nuk kam parasysh këtu vetëm rrezikun që ria kërcënonte né këtë punë, mundësinë e tradhtisë e të spiunimit, probabilitetin e futjes sé ndonjë elementi agjent e provokator -né radhët tona. Këto, sigurisht, ekzistonin, por cilën punë komunistët dhe patriotët e ndershëm e bënin pa rrezik? Këto rreziqe ata i kishin marrë parasysh, përderisa iu futën luftës me një armik të egër, mizor e dinak.

Vështirësitë më të mëdha qenë né një drejtim tj.etër, ku nuk pinte shumë ujë trimëria, por duhej takt, nuhatje politike, gjakftohtësi e maturi. U është dashur shokëve të Partisë të përballojnë një tension të madh jo vetëm fizik, por edhe nervor e psikologjik, ria është dashur të bisedonim e té grindeshim për orë të tëra, disa herë me radhë, me lloj-lloj tipash kokëngjeshur që jo vetëm nuk bindeshin riga argumentet tona të drejta e të qarta si drita e diellit, por përpiqeshin me «argumente» qesharake e me sofizma avoketërish të ria bindnin ne për të kundërtën! Duhej, veç të tjerave, edhe një durim e përmbajtje e fortë e vetvetes, që të mos ua përplasje né fytyrë e t'u thoshe «sikter» këtyre -patriotëve». Por puna e Partisë dhe qështja e luftës kërkonin tjetër gjë. Ndodhte që ndonjë shok i revoltuar vinte për të ria raportuar për takimin që kishte pasur e kërkonte ta lironim riga ajo barrë, kërkonte edhe aprovimin tonë që ta damkoste iksin apo ipsilonin me emrin e tradhtarit. «Jo! - i thoshim ne. - Do të vijë dita, kur ta mbushë kupën, që edhe këtë do ta bëjmë. Por ti vazhdo punën, hidhja poshtë argumentet, demaskoje dhe, kur të bindesh që ai vërtet nuk dëshiron të luftojë, atëherë da të heqim dorë prej tij».

Lexuesit e sidomos të rinjtë mund të hapin sytë e të thonë pse duhej kaq ceremoni me këta elementë, këtyre u duhej treguar vendi. Sigurisht, do të vinte momenti dhe Partia e populli do t'u vinin edhe pushkën të gjithë atyre që me fjalë e me vepra u bashkuan me nazifashistët, por përpara duheshin bërë përpjekje për t'i shmangur nga rruga e tradhtisë, për t'i hedhur né luftë kundër pushtuesit.

Partia, duke punuar me nacionalistët, kishte parasysh qëllimet strategjike të luftës që udhëhiqte, interesat e mëdhenj të popullit dhe të atdheut. Né radhë të parë, Partia nisej nga pikëpamja se sa më i gjerë e më masiv të ishte Fronti Popullor, aq më e furishme do të zhvillohej lufta dhe aq më e sigurt do të ishte fitorja përfundimtare. Pastaj, nuk duhet harruar që shumë nga nacionalistët e njohur né atë periudhë, kishin, né shkallë të ndryshme, influenca të caktuara né krahina e né qytete të ndryshme të vendit ose né qarqet e inteligjencies. Qenë fitore të politikës sé Partisë inkuadrimi né Front i dhjetëra e dhjetëra patriotëve të shquar, të njohur né popull për ndjenjat e mendimet e tyre përparimtare e demokratike dhe si luftëtarë antizogistë, sepse këta, veç kontributit të tyre, me aftësitë dhe kapacitetet personale, posedonin një autoritet të madh né popull, të cilin e vunë né dispozicion e né shërbim të Luftës Nacionalçlirimtare.

Po të njëjtat rezultate dha lufta e Partisë për të demaskuar e për t'u nxjerrë bojën pseudopatriotëve të tillë, si: Lumo Skëndoja, Ali Këlcyra, Qazim Koculi e të tjerë. Shumë prej këtyre nuk ishin as budallenj e as pa influencë. Disa spekulonin me emrat e familjeve që mbanin, disa me dy-tri pushkë të hedhura né Vlorë më 1920, disa me qëndrimet opozitare të mbajtura kundër Zogut apo me një pjesëmarrje të rastit né Revolucionin e Qershorit të 1924-ës.

Do të ishte miopi politike t'u vije pushkën të gjithë këtyre që më 1941, siç mund të mendojë ndonjë. Kjo do të ishte e dëmshme edhe për luftën, edhe për Partinë. Ky «mineral» njerëzor duhej seleksionuar dhe prej tij, përveç fëlliqësive që do të flakeshin tej, do të dilte edhe metal i pastër dhe këtë seleksionim do ta bënin koha dhe lufta. Vija e Partisë qe e drejtë: të tërhiqen elementët patriotë në luftë dhe të p6rdoret influenca e tyre në masat në të mirë të luftës; demagogët, veglat e maskuara të okupatorit të demaskohen duke u vënë pyetjen: «Do të luftoni ju për Shqipërinë, apo jo?». Dhe populli do të shihte, sikurse pa, se cilët ishin patriotë të vërtetë e cilët pseudopatrictë.

Në kuadrin e punës së gjerë me nacionalistët, një kujdes i madh e vëmendje e posaçme iu kushtua, në atë kohë, sidomos punës me inteligjencien, duke synuar që elementët patriotë e demokratë të saj Vi bënim pjesëtarë të luftës.

Inteligjencia shqiptare në atë kohë ishte e vogël numerikisht dhe kjo ishte rrjedhim i zhvillimit të ulët ekonomik e kulturor dhe i politikës obskurantiste të regjimit të Zogut. Mbreti -august- dhe rrethi i tij, veç gjithë plagëve të tjera që i shkaktoi vendit, bëri çmo.s ta unte Shqipërinë në errësirë e në padituri, sepse errësira dhe injoranca e masave janë aleati më i mirë për shtypjen dhe shfrytëzimin. As& nuk bëri Zogu dhe regjimi i tij për kulturën, artin dhe shkencën, sado që hiqej si përkrahës i tyre, bashkë me motrat e veta të degjeneruara e të korruptuara, që për ironi, me gjithë injorancën e tyre merrnin në «patronazh» artet, kulturën e sportet, të cilat thuajse s'ekzistonin në Shqipëri.

Sidoqoftë, me përpjekjet e popullit, të bijve dhe bijave të tij, dhe kundër dëshirës së regjimit feudo-borgjez, u bë e mundur të ngrihej një sistem arsimor me shkolla të ulëta e të mesme, ku të mësonin djemtë dhe vajzat e popullit që ky me intuitën e vet të pagabueshme e me horizontin e gjerë të historisë, i përgatiti për ditët e reja. Me vështirësi të mëdha e duke përballuar privacione të shumta ekonomike, disa prej tyre vajtën edhe jashtë vendit, ku ndoqën studimet e larta. Të gjithë këta përbënin pjesën më të shëndoshë të inteligjencies shqiptare, që i kundërvihej asaj pjesa antipopullore e reaksionare, me origjinë nga bejlerët, fajdexhinjtë e tregtarët.

Në masën e intelektualëve, në kohën për të cilën flas, mësuesit dhe profesorët përbënin shumicën, ndërsa nga profesionet e tjera, si mjekë, inxhinierë e juristë, këta ishin në një numër më të paktë. Inteligjencia nuk ishte një masë homogjene, qoftë nga prejardhja shoqërore, qoftë nga bindjet politike që i kishte të papërcaktuara. Veç kësaj, me përjashtim të një pjese, sidomos të mësuesve të fshatit, inteligjencia nuk ishte aq e lidhur me popullin, dhe hallet e tij i njihte përciptas, me të dëgjuar. Kjo nuk do të thotë se ajo nuk ishte patriote. Jo, inteligjencia shqiptare, në përgjithësi, ishte patriote e antizogiste dhe më vonë e vërtetoi patriotizmin e saj në qëndrimin e luftën e vet kundër pushtuesit.

Më afër popullit ishin mësuesit, të cilët qenë më të lidhur me të, me mjerimet dhe me hallet e tij. Në piramidën e vogël të arsimit në regjimin e Zogut këta ishin në fund, përbuzeshin nga «aristokracia» intelektuale, shikoheshin me dyshim nga regjimi dhe paguheshin shumë pak. Por edhe rrogën e tyre të vogël e merrnin një herë në 5 muaj, kishte raste edhe një herë në 9 muaj dhe, për të jetuar, venin e shitnin rrogën te sarafët, duke marrë sigurisht më pak. Kështu bëja edhe unë gjatë disa muajve që punova në Gjimnazin e Tiranës në fund të vitit 1936 e në fillim të vitit 1937 e që paguhesha vetëm me orë dhe nuk kisha një rrogë fikse dhe, kur sëmuresha ose në pushimet e shkollës, nuk merrja asnjë lek.

Në përgjithësi mësuesit kishin mbaruar një shkollë ose gjysmë shkolle brenda vendit. Rrallë ndonjëri dinte ndonjë gjuhë të huaj, por edhe literaturë të huaj që të lexonin e të zhvilloheshin, nuk kishte. Kjo kategori intelektualësh ishte me popullin, e urrente në kulm regjimin e Zogut dhe funksionarët e lartë të tij. Pjesëtarët e saj ishin shumë të lidhur me nxënësit dhe me familjet e tyre, ishin patriotë e demokratë dhe, kur Shqipëria u pushtua, ata u bashkuan me punëtorët e me nxënësit në demonstrata kundër pushtuesve dhe shumica u hodh në luftën partizane.

Një shkallë më të lartë zinin në hierarkinë e arsimit, dhe në përgjithësi të inteligjencies, «profesorët», siç quheshin në atë kohë mësuesit e shkollave të mesme. Ndryshe nga mësuesit, këta, në përgjithësi, ishin më larg popullit dhe puna me ta ishte më e ndërlikuar. Sigurisht, ndër profesorët kishte edhe mjaft nga ata që e donin atdheun, popullin, që e urrenin regjimin feudo-borgjez, që urrenin pushtimin fashist dhe u lidhën me Lëvizjen Nacionalçlirimtare dhe me Partinë. Por shumica e tyre u integruan në sistemin shtypës të Zogut e të fashizmit, ishin të kënaqur me gjendjen e vet, se, sa për gjendjen e masave, për këtë







s'e bënin qejfin qeder. Këta lloj intelektualësh mbahe-shin me të madhe si «elita» e arsimit, mburreshin se ishin «inteligjencia e vendit» dhe se «regjimi kishte nevojë për ta». Mjaft prej tyre kishin dalë jashtë, ku kishin mbaruar shkolla të larta, kush né Itali, kush né Francë, kush né Austri e Gjermani, kush né Greqi, disa né Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Kishte dhe nga ata të vjetrit, që kishin bërë shkollën turke.

Pjesëtarët e «elitës intelektuale» ishin edhe mjekët, inxhinierët, arkitektët, agronomët e të tjerë, pa harruar si ata që mbaronin drejtësinë dhe bëheshin avokatë ose gjyqtarë, ashtu edhe gazetarët, né radhët e të cilëve kishte edhe disa të njohur, një pjesë me prirje e pikëpamje demokrate e përparimtare, pjesa tjetër e vënë kokë e këmbë né shërbim të regjimeva reaksionare e antipopullore. Sigurisht këtu përjashtoj intelektualë të tillë, si: Medar Shtylla, Omer Nishani, Xhafer Kongoli, Gaqo Tashko e dhjetëra të tjerë, që i përmend né këto shënime, të cilët e njihnin gjendjen dhe situatën e vështirë të masave e që u treguan me vepra demokratë e patriotë të atdheut të tyre. E kam fjalën këtu për ata intelektualë që, pasi kishin marrë arsimin e lartë me paratë që baballarët e vet ua kishin rrjepur punëtorëve e fshatarëve, vinin né Shqipëri me pretendimin se sillnin kulturën e qytetërimin, por, né fakt, vinin për të marrë edhe ata pjesën e vet nga shfrytëzimi i masave. Asgjë reale s'kishin marrë ata prej qytetërimit evropian, veç ndonjë gjuhe të huaj, ca njohurive nga zanati që kishin mësuar dhe «etiketës moderne» e ndonjë cilindri a papijoni që nuk i ndanin as né rrugë, as né kafene. Dhe këta intelektualë të qytetëruar s'e kishin për turp të dilnin né ankand për t'u martuar, se thuajse té gjithë qenë té pushtuar nga mania e prikës. Është e natyrshme që mjaft prej tyre borgjezoheshin, «pistonoheshin» né ofiqe té larta, bëheshin «shembuj» për té tjerët me më pak fat. Këta njerëz ishin té humbur për çështjen e popullit, ishin «demokratë» té përciptë, «liberalë» vetëm nga disa shfaqje që qenë mbeturina nga vendet ku kishin mësuar.

Intelektualët me shkolla té larta dhe me pozita té larta, né përgjithësi, ose ishin integruar dhe ishin bërë shtylla té regjimit, ose edhe kur ishin demokratë dhe antizogistë, nuk e shihnin qartë té ardhmen e vendit. Kishte nga ata që nuk e donin Zogun dhe regjimin

e tij dhe që thellë né ndërgjegje ishin antizogistë, por këta jo vetëm që nuk vepronin, por edhe té shfaqnin hapur pikëpamjet e tyre nuk guxonin. Numëroheshin ata té paktë që flisnin hapur, sigurisht jo né mes té rrugës, kundër Zogut dhe regjimit té tij. Por edhe këta tirrnin biseda «akademike» rreth ligjeve, masave, çmimeve, ministrave etj., por që té gjeje né ta një frymë konsekuente rezistence ose, aq më pak një tentativë rezistence, ishte shumë e zorshme, për té mos thënë e pamundur. Sigurisht, kjo ndodhte edhe nga fakti se Zogu, té cilin e shanin, ua kishte zënë gojën, sepse né një kohë kur né popull mbretëronte mizerja ekonomike, kur punëtori punonte tërë ditën, duke çarë gurë né mes té vapës dhe merrte 2-3 lekë né ditë, kjo kategori njerëzish merrte 10-15 napolona ar né muaj dhe visheshin miré, kishin shtëpi komforte, me mobilie e me radio. Kështu që edhe ata elementë me ndonjë cipë demokratike e antizogiste e gjenin më té udhës té zinin një pozicion komod: edhe té mirat që u jepte regjimi t'i gëzonin, edhe të lëshonin ndonjë kritikë vesh më vesh kundër tij.

Né përgjithësi, këta intelektualë sapo ktheheshin nga jashtë synonin të zinin punë të mira, veçanërisht né Tiranë. Né atë kohë edhe për agronom, edhe për inxhinier të kishe mbaruar, vendin e kishe né ministri dhe, né qoftë se nuk kishte vend, krijohej, sepse as agronomët, as inxhinierët s'kishin ku të punonin; bujqësia ishte né një nivel fare të ulët dhe asnjë investim nuk bëhej né favor të saj ; për t'u ndërtuar nuk ndërtohej gjë veç ndonjë burgu dhe shtëpive për pasanikët. Kështu që agronomi rregullohej né ndonjë zyrë, kurse inxhinieri e bënte planin e shtëpisë sé tregtarit të madh që nga Tirana. Mjekët, nga ana e tyre, fillonin të nxirrnin paranë, kurse profesorët konkurronin me njëri-tjetrin kush të zinte një vend né Tiranë ose né ministri dhe, né qoftë se nuk arrinin dot, shkonin né disa qytete ku kishte shkolla të mesme, por që ishin të pakta.

As që mund të bëhej fjalë për organizim né radhët e inteligjencies. Sigurisht, mes pjesës më të shëndoshë të saj kishte përpjekje për të bërë diçka për të ndryshuar gjendjen ekzistuese, një pjesë u lidhën me grupet komuniste, por këto lidhje qenë të pakta e mbi baza individuale. Né radhët e intelektualëve, tek «elita», ku hynin profesorët, mjekët, juristët, gazetarët e njerëz të profesioneve të tjera, ekzistonte një lloj ndarjeje, e mbështetur né lidhjet dhe afinitetet e krijuara nga lloji i kulturës dhe nga vendi ku e kishin marrë. Pra, qarkullonin opinione të tilla, si «filani është i dojçkulturës», pse kishte mësuar né Austri ose né Gjermani, «filani është i kulturës franceze», pse kishte mësuar né Francë, ai që kishte mësuar né Itali íshte «i kulturës italiane» e kështu me radhë. Kjo tendencë që krijonte afinitete formale né mes grupeve, nxiste një frymë ksenomane dhe sillte shkëputjen e inteligjencies nga problemet kryesore që preokuponin atdheun dhe popullin.

Kur isha né Tiranë, para pushtimit të vendit nga Italia fashiste, përveç lidhjeve me intelektualë përparimtarë e demokratë, më ishte dhënë rasti të bija né kontakt edhe me ambientet, mendimet e psikologjinë e asaj pjese të intelektualëve, që regjimi e përkëdhelte. Né «Rrugën mbretërore» ndodhej një kafene e vogël, por që né atë kohë dukej e madhe dhe quhej «Bela Venecia». Né lokalet e kësaj «Bela Venecia» vinte «elita» e kryeqytetit dhe spiunët e mëdhenj të regjimit që nga Fuat Asllani, ministër i Jashtëm e ministra të tjerë deri te «personalitetet e larta të kulturës». Mblidheshin atje, sipas zakonit anglez, në five o'clockl* *(Anglisht - ora shtatërmbëdhjetë.). Nja dy herë më mori me vete një shok dhe shkova edhe unë né këtë klub të «elitës» intelektuale. Dhe ç'pashë atje? Një rreth kozmopolitësh, arrogantësh e mendjemëdhenjsh. Ishte diçka e neveritshme t'i shihje kur hanin kek e pinin çaj me mënyra «aristokrate» e me naze si damat né sallone. Atje dëgjoje të fliteshin lloj-lloj gjuhësh, sipas klaneve dhe shqipja flitej përzier me fraza të tëra né gjuhë të huaja, ashtu siç kemi lexuar te Tolstoi për aristokracinë ruse, e cila përziente rusishten me frëngjishten. Né këto rrethe flitej për «politikë të madhe» e bisedohej për artin. Aty dëgjoje gjykime të dhëna me një «kompetencë absolute» për Çembërlenin, për Tituleskun, për Hitlerin, për «Zarathustrën» e Niçes, për «Faustin» e Gëtes, për Nibelungët, por asnjë fjalë nuk flitej për mjerimin e fshatarit të Myzeqesë që e rripnin Zogu, Vrionët e Vërlacët dhe e vdiste malarja.

Këtyre njerëzve ishte e rrezikshme t’u hapeshe, këta të dorëzonin te Zogu dhe te pushtuesi, né mos drejtpërdrejt, të kallëzonin tërthorazi. Por, siç trashë, nuk ishte e tërë inteligjencia kështu.

Këtë të vërtetë, personalisht e dija nga lidhjet që kisha krijuar me një rreth të tërë mësuesish e intelektualësh të profesioneve të ndryshme gjatë viteve të punës né Gjimnazin e Tiranës e né Liceun e Korçës. Por fakt është se lidhjet tona me intelektualët u zgjeruan më tepër dhe u vunë né baza më të shëndosha pasi Grupi i Korçës e kaloi qendrën e gravitetit të punës sé vet né Tiranë, né fillim të vitit 1940 e, sidornos, pas themelimit të Partisë, kur punën me intelektualët e vlerësuam si një ndër sektorët më të rëndësishëm të punës sé Partisë me nacionalistët.

Unë, sikurse edhe shokë të tjerë, vazhdoja të zgjeroja lidhjet me ish-kolegët e mi mësues, antizogistë e antifashistë, si me vëllezërit Tashko (Aleko e Gaqo), me Aleks Budën, Minella Karajanin, Nonda Bulkën. Sotir Angjelin. Baltadorin, Nexhat Peshkëpinë (i cili më vonë u bë ballist dhe u arratis né pragun e Ç1irimit), me Vangjel Gjikondin, me Selim Shpuzën dhe me shkrimtarin e 1Dublicistin, Shevqet Musarain, i cili më vonë u bë anëtar aktiv i Komitetit Qarkor të Partisë të Tiranës dl-,e me punët e shkrimet e tij dha një kontribut tè snquar për propagandën e Partisë e të Luftës Nacionalçlirimtare.

U afruam edhe me shumë intelektualë të tjerë, si me mjekët Xhevdet Asllani. Fejzi Hoxha, Enver Zazani, Hasan Jero, arkitekt Luarasin, me inxhinierë si Andon Lufi. Llazar Treska, Rrapin (nuk e di ç'u bë më vonë), me ekenomistin Pasko Milo, me Naum Strallën e disa të tjerë. Pati mjaft prej tyre që u bashkuan që né ditët e para me popullin e me Partinë né luftë kundër pushtuesve. Një ndër këta ishte edhe shoku im i luftës dhe i punës, Haxhi Kroi, i cili është nipi i Avni Rustemit dhe ndoqi me besnikëri të madhe rrugën patriotike të mësuesit të madh të popullit dhe luftoi e punon si sekretari im me kompetencë dhe me një besnikëri shembullore si një anëtar nga më të vjetrit të Partisë.

Afruam edhe Abaz Xhomon, një shok të vjetër, të cilin e kisha njohur né Lice dhe né Francë, si dhe elementë të tjerë antifashistë, si Ali Bakiun dhe Syrja Selfon, të cilët, megjithëse tregtarë, e ndihmuan luftën. Sidomos Syrjai nuk kurseu asgjë për Luftën Nacionalçlirimtare dhe ishte gati të na gjente e të paguante qiratë për shtëpitë që na duheshin si baza për shokët ilegalë. Bile ai edhe familjen time, e cila gjatë luftës nuk kishte asnjë të ardhur, e ndihmoi dhe e mbajti materialisht.

Kështu rrethet tona po zgjeroheshin edhe me intelektualë të tjerë. Ca nga këta i njihja unë, ca Koço Tashkoja, megjithëse ky punonte veçanërisht me pleqtë nacionalistë të arratisur né kohën e Zogut e që u kthyen me «vagonët» e Italisë fashiste.

Nj'ë nga përfaqësuesit më të miré të inteligjencies dcmckratike shqiptare, i cili qysh né filïim e lidhi jetën e ti; me çështjen e çlirimit jë atdheut ishte edhe doktor Medar `htvlla. Medari ishte n,;ë njeri patriot e për parimtar, i lidliur me popullin, kishte mbaruar Liceun e Korçës, por më parë se unë, pse mbaj mend që kur shkova atje nga Liceu i Gjirokastrës, atë nuk e gjeta né bankat e shkollës. Pastaj kishte shkuar në Francë, më duket, né Tuluzë, ku mësoi për veterinari. Vetë drejtimi i studimeve të larta që kishte zgjedhur, të linte të kuptoje se ai ishte njeri popullor, i afërt me fshatarësinë, me tokën, me kafshët dhe nuk kishte zgjedhur një profesion të modës dhe me fitim si mjek ose avokat.

E njoha mirë Medarin kur u ktheva nga Franca dhe më pëlqeu, e doja dhe u lidha me këtë njeri me nj.ohuri e kulturë të gjerë, të thjeshtë, të qetë, të ndershëm, që të ngjallte respekt. Ishte i heshtur, nuk bënte «bujë», nuk i pëlqenin mburrjet, dukjet. Disa intelektualë që hiqeshin të zgj uar, ironizonin e thoshin për të: «Është i heshtur, se merret me kafshë». Por Medar Shtylla ishte një burrë me karakter, me kurajë, i mençur, i dashur. Ai e donte me gjithë shpirt atdheun dhe popullin dhe këtë gjë e provoi né momentet më të vështira.

Më kishin folur shokët e të njohurit për simpatinë e respektin që gëzonte Medari né fshatrat e Durrësit. Dhe s'kishte si të mos e donin fshatarët e Durrësit, Kavajës, Shijakut dhe punëtorët e fermës sé Xhafzotajt Medar Shtyllën, i cili ishte lidhur ngushtë me hallet dhe shqetësimet e tyre. Ai luftonte për të drejtat e punëtorëve, që nuk paguheshin rregullisht, i nxiste të ngrinin zërin dhe të protestonin edhe deri né Ministrinë e Bujqësisë të asaj kohe. Medari e njihte mirë forcën e punëtorëve, të fermës dhe të fshatarëve, por ai njihte mirë edhe frikën që kishin ngà kjo forcë qeveritarët e shitur. Kështu, të trembur nga shpërthimi i ndonjë revolte, pavarësisht se nuk u vinte mirë, autoritetet ishin të detyruara t'i plotësonin qoftë edhe pjesërisht kërkesat punëtorëve të fermës.

Né kufi me fermën e Xhafzotajt shtrihej shoqëria italiane «Italba», e cila synonte të fuste né kthetrat e veta dhe tokat e kësaj ferme. Medar Shtylla, që e njihte mirë karakterin shfrytëzues të imperializmit italian dhe që i dhimbej jeta e fshatarëve të varfër, toka e atdheut të tij të dashur, luftoi me mish e me shpirt që synimet e shoqërisë italiane të mos realizoheshin. Me këto veprime ai fitonte zemrën e popullit dhe armiqësinë e autoriteteve. Ai jo vetëm që sillej me punëtorët e fermës si i afërt, por mundohej që t'u krijonte edhe kushte jetese. Medari ngulte këmbë që punëtorët e Xhafzotajt të paguheshin më tepër dhe, né fakt, ata merrnin më shumë se punëtorët që punonin né shoqërinë italiane. Por kjo nuk u shkonte për shtat shfrytëzuesve që majmeshin me djersën dhe gjakun e popullit fukara, prandaj ata kërkonin që punëtorët e Xhafzotajt të paguheshin njëlloj si ata që punonin né shoqëritë italiane. Medari protestoi dhe luftoi për të kundërtën. Të gjitha këto e kishin afruar Medar Shtyllën me fshatarët dhe punëtorët, të cilët i hapeshin atij për çdo hall që i shqetësonte. Por ajo që i lidhte më fort ishte ndjenja e madhe e dashurisë për atdheun dhe lirinë, ishte ndjenja e urrejtjes që donte të shpërthente për të luftuar dhe për të shporrur nga trojet tona të huajin.

Pushtimi italian e gjeti doktor Medarin veteriner né Durrës. Ishte periudha kur komunistët e grupeve intensifikuan punën për krijimin e Partisë. Né këtë kohë unë, si dhe shokët e tjerë,- merrja vazhdimisht kontakt me shokë komunistë, me punëtorë, me inter lektualë të njohur, me «nacionalistë», siç i quanim atëherë dhe më pas patriotët pa parti. Shkova një ditë në Durrës dhe u poqa me shokun tonë Telat Nogën për të biseduar me të për disa probleme të punës sonë dhe, mes të tjerash, edhe për çështjen e inkuadrimit në lëvizjen çlirimtare të elementëve intelektualë patriotë. Aty i thashë Telatit:

- Dua të vete të takoj një mikun tim, Medar Shtyllën, që ta aktivizojmë. Nuk di, a e njeh?

Telati më thotë:

- Sa mirë ke menduar, Enver, se të gjithë flasin me respekt për të. Nëpërmjet tij ne do të depërtojmë më tepër në fshat, pse fshatarët e duan.

Në këtë kohë Medari kishte filluar, si të thuash, rezistencën, duke demaskuar okupatorin, tradhtarët dhe kuislingët, aparatin shtetëror fashist, pseudopatriotët dhe pseudoantizogistët, të cilët i njihte mirë dhe e kishte parë me sytë e tij kur këta putheshin dhe përqafoheshin me fashistët. Isha i bindur se ky do të ishte qëndrimi i Medarit. Nga njohja që kisha me të si dhe nga fjalët e Telatit isha i sigurt se ne do të kuptoheshim fare mirë dhe se do të lidheshim fort me njëri-tjetrin, si dy ushtarë të thjeshtë të popullit dhe të çështjes së tij.

E kërkova dhe e gjeta të ulur në një kafene, në rrugën që të çonte në port. Sa i shkova afër, më pa dhe, me atë të sjellurën e tij aq të ëmbël, u ngrit e, si u përshëndetëm, më ftoi të rrija:

- Hajde Enver, ulu të pish një kafe nga unë.

E falënderova dhe u ula. Shkëmbyem pyetjet e përgjithshme në takime të tilla, pastaj më preti a më dilte ndonjë çikë dhe a fitoja gjë me shitjen e cigareve në- dyqanin «Flora» dhe mbasi iu përgjigja se nxirrja aq sa për të jetuar e pyeta edhe unë si shkonte me punë.

-- Ja, - më tha, - përpiqem të bëj diçka, se nuk e duroj dot këtë mbytje.

- Na kanë zënë në grykë, o Medar, prandaj duhet t'u tregojmë vendin këtyre pipinove të pispillosur, i thashë duke i treguar disa oficerë italianë që po shëtitnin duke folur e duke qeshur me zhurmë.

- Les salauds!* *( Frëngjisht - maskarenjtë!), - tha Medari dhe vazhduam bisedën me zë të ulët në frëngjisht, pse kështu s'kishte rrezik që ndonjë spiun të na kuptonte. Edhe ajo kafene, si gjithë kafenetë në atë kohë, me siguri që i kishte spïunët e vet permanentë.

- Duhet të luftojmë, - i thashë Medarit. - Ne po riorganizohemi, populli na dëgjon dhe duhet të ecim drejt luftës çlirimtare. Sigurisht që ka rreziqe kjo luftë, mund të lëmë edhe kokën, por për çlirimin e atdheut çdo sakrificë duhet bërë, prandaj ne e kemi marrë parasysh vdekjen.

Kështu vazhduam bisedën ndonjë gjysmë ore, kokë më kokë.

Medari, mbasi më dëgjoi me vëmendje, më tha me vendosmëri:

- Jam gati të luftoj, asnjë pengesë nuk kam. Gruaja ime, Maria, që ti e njeh, - vazhdoi ai, - vërtet është italiane, por ajo e urren fashizmin si edhe ne: (Dhe ajo dha prova të ndjenjave të saj antifasciste e të dashurisë për Shqipërinë, si bijë populli që ishte, duke qëndruar në ilegalitet në Tiranë gjatë gjithë kohës që Medari ishte me ne në male.) - Më thuaj, Enver, ç'duhet të bëj, - kërkonte Medari, - ç'veprime duhet t.ë kryej, me kë do të mbaj lidhje?

- Eja në «Flora», - i thashë, - bëj sikur vjen të blesh ndonjë paketë cigare dhe atje bisedojmë më qetë, - dhe pasi shtrënguam duart fort me njëri-tjetrin, u ndamë.

Me sa mbaj mend nuk arritëm të takohemi në «Flora», sepse unë u detyrova të largohem që andej e të hidhem në ilegalitet, por lidhjet me Medarin i ruajtëm nëpërmjet shokëve të tjerë. Ai u lidh ngushtë me luftën dhe Partia e Fronti Nacionalçlirimtar e ngarkuan atë të punonte me fshatarët, me intelektualët etj. Më vonë, kur veprimtaria e tij filloi të binte në sy, Medari u hodh në ilegalitet e u bë organizator i palodhur i këshillave nacionalçlirimtarë, në qytete dhe në fshatra. Bashkë u takuam prapë në Labinot, në Konferencën e Dytë Nacionalçlirimtare, ku Medari u zgjodh anëtar i Këshillit të Përgjithshëm. Edhe në këtë funksion ai qe ndër më aktivët. Ai dërgohej me detyra dhe vinte na raportonte atje ku ndodheshin Këshilli dhe Shtabi i Përgjithshëm, në Çermenikë, në Shmil, në Gurakuq, në Orenjë, në Shtyllë etj. Si kurdoherë i dashur, i buzëqeshur dhe i thjeshtë, Medari raportonte, merrte detyrat, drejtimet dhe ikte.

Ndërkohë shokët e tjerë në të gjithë vendin punonin dhe arrinin rezultate si në punën me intelektualët, ashtu edhe me patriotët dhe me elementët e tjerë përparimtarë. Kështu, duke punuar me durim po zgjeroheshin radhët e simpatizantëve të lëvizjes çlirimtare, po rritej numri i elementëve patriotë e demokratë të vërtetë, që shprehnin gatishmërinë për të luftuar krahas gjithë popullit shqiptar, krahas komunistëve për të çliruar tokën e shtrenjtë të atdheut nga çizmja e fashistëve të Musolinit. Komiteti Qendror ngarkoi edhe njerëz, të cilët do të merreshin posaçërisht me këtë drejtim të punës së Partisë dhe këta ishin Koço Tashkoja, Anastas Lula e Mustafa Gjinishi. Por e vërteta është se puna kryesore në drejtim të nacionalistëve u bë nga takimet e kontaktet e të gjithë shokëve të Komitetit Qendror dhe e shokëve të tjerë në bazë e në qendër. Anastas Lula e kishte mendjen jo të rriste influencën e Partisë, por ta minonte atë dhe të krijonte fraksionin e vet bashkë me Sadik Premten. Koço Tashkoja me pleqtë e tij mbyllej nëpër kafene e bënte me ta -politikë të madhe», kurse Mustafa Gjinishi ishte më aktiv, por në kontaktet e lidhjet e tij kishte gjithmonë gjëra të dyshimta e mistere. Kështu që në të vërtetë kjo «ndarje pune» nuk pati jetë të gjatë dhe, faktikisht, të gjithë merreshim me këtë problem. Në Tiranë dhe në qytetet e krahinat e tjera të vendit u zhvillua një aktivitet i dendur nga shokët komunistë, duke u takuar e duke biseduar me elementë që jepnin shpresa.

Kam folur hollësisht në kujtimet e mia për takimet e shumta e lidhjet e fuqishme që krijova qysh pas pushtimit fashist me patriotin demokrat e revolucionar, Myslim Pezën, i cili ishte ndër të parët që u lidh ngushtë me Partinë e me programin e saj dhe dha një kontribut të shquar për realizimin e këtij programi. Po ashtu, si unë dhe shokët e tjerë, para e pas themelimit të Partisë, kishim hyrë në lidhje e kishim gjetur gjuhën e përbashkët, gjuhën e luftës, për liri e pavarësi me elementë të tjerë patriotë. Një ndër këta ishte edhe Baba Faja Martaneshi, të cilin do ta takoja në ditët e Konferencës së Pezës, por që shokët më kishin informuar qysh më parë për pikëpamjet e tij antiitaliane, për influencën e tij në popullin e krahinës së Martaneshit. Baba Faja ishte nga ata klerikë që mbante taçin dhe xhyben e dervishit, por në zemër kishte Shqipërinë dhe në dorë pushkën për çlirimin e saj. Veprimtaria e tij, bisedat që bënte ai me miqtë e me shokët dhe me besimtarët e hallexhinjtë që i vinin në teqe, mbledhjet nën pamjen e gostive fetare, u kishin rënë në vesh këmishëzinjve. Siç më tregonte më vonë Baba Faja, kur kishte ardhur njëherë në Tiranë, i kishte vajtur në hotelin ku grinte Hilmi Leka me një makinë të karabinierëve, e kishte marrë me :vete dhe e kishte çuar te gjeneral Agostinuçi. Baba Fajën e kishin pyetur, e kishin kërcënuar, e mbajtën dhe pak ditë të arrestuar, po, meqë s'kishin fakte të shumta dhe, meqë ishte njeri me influencë në popull, e liruan.

Baba Faja u kthye në Martanesh dhe vazhdoi punën në teqetë e tij, se kishte dy teqe në Martanesh, një poshtë në fshat dhe një më sipër, ku Babai grinte gjatë verës. Për ta pasur nën kontroll, italianët ngritën edhe një postë karabinierësh pranë njërës nga teqetë, por Mustafai një të ngritur bëri dhe shkoi u vendos në teqenë tjetër.

Partia dërgoi njerëz të takoheshin me Mustafa Xhanin. Që pas themelimit të Partisë, Qemal Stafa dhe Sami Baholli u takuan me Mustafa Xhanin, kurse më pas në teqenë e tij kanë shkuar të dërguar nga udhëheaia e Partisë Ramadan Çitaku, Kadri Hoxha e të tjerë.









Babai patriot qe en;uziast dhe optimist për luftën që kishim filluar dhe nuk kaloi shumë kohë dhe në krye të martaneshasve rrëmbeu armën, krijoi çetën dhe filloi luftën e armatosu°. Por xhyben dhe taçin nuk i hoqi Baba Faja dhe mirë bëri, se kështu i shërbente akoma më shumë vijës së Partisë dhe të Frontit Nacionalçlirimtar për bashkimin në luftë të të gjithë njerëzve pa dallim krahine, bindjesh politike, fetare. E kam parasysh portretin e këtij njeriu të mirë, trim e të ndershëm: një burrë i pashëm, me vetullat e zeza të trasha, me syrin pishë dhe me mjekrën që i shkonte shumë fytyrës së tij të gjerë.

Nëpërmjet Myslimit u vumë në kontakt edhe me Haxhi Lleshin, i cili, pasi qe kthyer ilegalisht nga Jugosllavia, rrinte i fshehur në krahinën e Dibrës. Haxhiu shkonte shtëpi më shtëpi në Zerqan, në Homesh e në zona të tjera, bënte propagandë antifashiste, i nxiste fshatarët të mos paguanin taksat e të ngriheshin në kryengritje të armatosur. Autoritetet fashiste bënë çmos të shtinin në dorë Haxhiun, por populli e ruante birin e vet, sepse i njihte mirë traditat patriotike të familjes së Haxhiut, por edhe qëndrimin që kishte mbajtur vetë Haxhi Lleshi para okupacionit fashist.

Po kështu shokët e Partisë në Elbasan, Korçë, Gjirokastër, Vlorë, Dibër, Skrapar, Shkodër, Tropojë, Berat, Kurvelesh, Kukës, Myzeqe etj. zgjeruan lidhjet e tyre me patriotët e këtyre krahinave, me popullin trim e liridashës të tyre. Në radhët e Lëvizjes Nacionalçlirimtare u bashkuan kështu qysh në fillim elementë patriotë, si: Spiro Moisiu, Zylyftar Veleshnja, Riza Kodheli, Hysen Zaloshnja, Sinan Ylli, Hasan Pulo, Rexhep Sulejmani, Ali Niman Doçi, Hasan Gërxhalliu, Shaban Arra e shumë të tjerë.

Në kuadrin e gjithë kësaj pune, në këtë periudhë ne, jo vetëm humbëm ndonjë iluzion që kishim pasur për disa elementë që kishin ruajtur artificialisht namin e patriotit, por kuptuam se në skenën e luftës ideologjike, politike e ushtarake, që po zhvillohej e do të rritej gjithnjë e më tepër, po dilte një rrezik i ri: krahas kuislingëve të hapur që Jakomoni i kishte bërë kryeministra e ministra, senatorë e prefektë, po kristalizohej në forma më të maskuara një gardë pretoriane e regjimit fashist, më e rrezikshme dhe më e pabesë se Vërlacët e Merlikat, sepse pjesëtarët e saj, si: Mithat Frashëri, Ali Këlcyra, Kolë Tromara blofonin në mënyrë të paturpshme me rolin e demokratit, patriotit, bile edhe të antiitalianit.

Ky rol e nam prej «patriotësh demokratë», këtyre elementëve u kishte mbetur nga një e kaluar disi e largët, nga koha kur Shqipëria, pasi fitoi pavarësinë, me mundime e përpjekje të mëdha përpiqej të futej në rrugën e përparimit e të zhvillimit dhe të konsolidonte pavarësinë. Në mënyrë të veçantë në jetën e këtyre elementëve një ndikim të dukshëm do të luanin sidomos ngjarjet e shumta e tepër komplekse të viteve 1920-1925.

Kjo qe një periudhë e një lufte të fortë politike, në të cilën po evidencohej një brez i tërë revolucionarësh e demokratësh që bënin thirrje e luftonin për të shkatërruar feudalizmin e për ta shpëtuar vendin tonë nga kthetrat e fuqive imperialiste. Demokratët revolucionarë, si: Avni Rustemi, Halim Xhelo e të tjerë ishin bij të vërtetë të popullit fukara, antifeudalë, luftëtarë për një demolkraci të vërtetë revolucionare konsekuente. Këta doniln dhe luftonin për çlirimin e bujkut nga zgjedha e feludalëve dhe e borgjezisë, ishin dhe luftuan për Reform,ën Agrare dhe për pavarësinë ekonomike të vendit. Ki~ta elementë e kuptonin rrezikun që i kanosej vendi,t nga fuqitë imperialiste dhe e mbështetnin Luigj Gurakuqin që ishte kundër dhënies së koncesioneve të vajgurit fuqive të huaja, si Anglisë, Italisë etj. Por hëvizja demokratike e asaj periudhe nuk ishte kompakte dhe në gjirin e saj kishte elementë e grupe me prirje e pikëpamje të ndryshme politike. Avni Rustemi c$he shokë si ai ishin përfaqësues të krahut radikal në këtë lëvizje dhe nuk kishin shumë besim në -reformat» që gjoja kërkonin «demokratët» e tjerë, ndaj me të drejtë mendonin se duheshin organizuar masat popullore dhe duhej përdorur edhe dhuna, po të paraqitej nevoja. Avni Rustemi ishte themeluesi dhe shpirti i organizatës «Bashkimi», programi i së cilës ishte mjaft përparimtar për kohën dhe kishte një aktivitet të gj;erë e të shtrirë në të gjithë vendin. Me idetë revolucionare dhe me aktivitetin politik kjo organizatë po merrte tiparet e një partie demokratike revolucionare, ku brezi i ri do të përbënte forcën kryesore. p)he në fakt shoqëria «Bashkimi» e themeluar nga Awni Rustemi pati sukses e kr i joi edhe degët e saj në qytete të ndryshme të vendit, fitoi influencë dhe autoritet. Ishte kjo organizatë që organizoi në Fier demonstratën e popullit, i cili kaloi përpara konakëve të bejlerëve feudalë Vrionas me një arkivol përpara, duke hedhur parulla revolucionare, si «Feudalizmin do ta vari-osim» dhe «Tokën do t'ia ndajmë fshatarësisë».

Feudalët, bejlerët dhe agallarët, duke parë V-rezikun që u turrej, bënë çmos që ta shuanin këltë lëvizje dhe një nga aktet e dëshpëruara të reaksionit qe vrasja e Avni Rustemit né Tiranë. Me këtë veprim koalicioni feudal mendonte ta trembte popullin dhe elementët demokratë e revolucionarë dhe t'i hiqte lëvizjes një nga udhëheqësit e vet më të shquar. Por nuk ndodhi ashtu. Populli u revoltua edhe më tepër nga vrasja e birit të vet. Trupin e Avniut e çuan né Vlorë, ku e varrosën me nderime të mëdha dhe me pjesëmarrjen e një numri të madh njerëzish. Si tani më kujtohet sa na tronditi lajmi i vrasjes sé Avniut. Po rrinim ,një ditë me shokë né krye të Pazarit, kur vjen Bahri Omari, burri i motrës sime të madhe, Fahrijes, më heq mënjanë dhe më thotë:

- Shko shpejt né shtëpi, më merr valixhen dhe ma sill e u thuaj se do të nisem për Vlorë, se bejlerët na vranë Avni Rustemin.

Unë u shtanga. U nisa me vrap, mora valixhen Ohe ia solla me një frymë. Bahri Omari né atë kohë ishte deputet i Gjirokastrës, përfaqësues i «Opingës», i grupit demokratik, i cili ishte né kundërshtim me Myfit Libohovën dhe mbështetësit e tij.

Me të ardhur lajmi, dega e organizatës «Bashkimi» né Gjirokastër mobilizoi anëtarët e saj, të cilët, të armatosur me pushkë, hipnin né kamionë për të marshuar mbi Tiranë. U sulëm edhe ne më të rinjtë dhe donim t'u qepeshim kamionëve, por na penguan se gjoja ishim akoma të rinj, se nuk kishte armë etj, Më kujtohet se mua dhe Kiço Karajanin na pengoi dhe na tërhoqi dr. Karajani, babai i Kigos.

Vrasja e Avni Rustemit e zemëroi popullin. Nga Vlora u dha kushtrimi dhe Revolucioni i Qershorit shpërtheu. Që nga Kruima e Dragobia, nga Vlora e Gjirokastra, nga Korça ¡e nga té katër anët e vendit, u nisën për té sulmuar feudalët né Tiranë me mijëra vullnetarë. Këta i udhëlniqnin, né radhë té paré, anëtarët e organizatës «Bashkimi».

Revolucioni fitoi dihe forcat kryengritëse, pasi shpartalluan mercenarët e Ahmet Zogut që u arratis né Jugosllavi, hynë né Tiranë ku u formua qeveria demokratike borgjeze e INolit. E dimë fatin e qeverisë sé Nolit, njohim punën dhe veprimtarinë politike, aspak né favor té reformaive politike dhe ekonomike té elementëve «demokratë» té asaj kohe. Nuk do té zgjatem këtu, por dua té theksoj vetëm se qeveria e Nolit nuk u mbështet né masatt, nuk zbatoi reformat e mëdha që ishin premtuar, elemientët borgjezë që e formonin dhe e mbështetnin até rnuk u treguan konsekuentë dhe luftarakë për té realizuar programin që kishin shpallur. Noli veté pati frikë ta gonte revolucionin përpara duke përdorur edhe dhiunën, ai nuk u mbështet né vrullin revolucionar té rmasave dhe te patriotë e revolucionarë té shquar, si: 1]3ajram Curri, Luigj Gurakuqi, Halim Xheloja, Riza Cerrova e té tjerë. Edhe forca e gjallë revolucionare e sh(oqërisë «Bashkimi», duke mos pasur më né krye udhëheqësin e saj revolucionar, Avni Rustemin, u venit. Elemientët demokratë borgjezë, né parlament dhe né qeverii, filluan té luanin me kartat parlamentare si marioneta té fuqive té huaja «demokratike», por né fakt imperialiste, dhe e gjithë kjo lodër tragjike dhe maskaradë diemokratike përfundoi, siç përfundoi. Zogu dhe klika e tij, me ndihmën e Serbisë dhe té bjellogardistëve ¡té Vrangelit, hynë né Tiranë dhe udhëheqësit e Revolucionit të Qershorit, demokratë e elementë të ngjyrave të ndryshme, kaluan në mërgim, ku formuan emigracionin politik antizogist, i cili u shpërnda në të katër anët, që nga Bashkimi Sovjetik, në Amerikë, Francë, Itali, Zvicër etj.

Do të flas edhe më poshtë për emigracionin antizogist dhe për rolin që luajti ai në ngjarjet e mëvonshme, por këtu dua vetëm të theksoj karakterin heterogjen të tij qoftë nga pikëpamja e prejardhjes shoqërore, qoftë nga tendencat politike, nga aktiviteti dhe konsekuenca në rrugën e demokracisë. Në gjirin e tij pati edhe elementë demokratë e bile edhe komunistë, të cilët në ato vite punuan për përhapjen e ideve përparimtare e luftuan regjimin zogollian. Kështu, pëi shembull, në KONARE* *( Kowniteti Nacional Revolucionar, organàzatë e emigrantëve politikë shqiptarë, e krijuar në Vjenë në viti.n 1925.), hynë mjaft elementë me prirje demokratike, si: Fan Noli, Halim Xhelo, Riza Cerova, Omer Nishani, Hasan Prishtina e të tjerë.

Veç KONARE-së, që pas dy vjetësh mori emrin Komiteti i Çlirimit Nacional dhe orientohej drejt një vije konsekuente demokratike, ekzistonte edhe grupi i quajtur «Bashkimi Kombëtar», i cili vërtet vetëshpallej si antizogist, por ishte për ruajtjen e Shqipërisë ekzistuese, por pa Zogun.

Pikërisht në këtë grup emigrantësh u përfshi pjesa më e madhe e elementëve jokonsekuentë të Revolucionit të Qershorit, pinjoj familjesh të pasura, borgjezë ose çifligaro-borgjezë, nëpunës të lartë e ish-deputetë të opozitës kundër Zogut, të cilët ishin bashkuar me lëvizjen demokratike të viteve 1920-1924 jo se donin popullin e demokracinë e vërtetë, por një pjesë për interesat e tyre klasorë, si përfaqësues të borgjezisë së re shqiptare, që donte zhvillim e pasurim, një pjesë tjetër si kundërshtarë të A. Zogut e të rrethit të tij, të tjerë sepse «i rrëmbeu» vala e fryma revolucionare që sundonte në atë periudhë në Shqipëri etj., etj. Fare i afërt nga përbërja klasore dhe nga pikëpamjet me «Bashkimin Kombëtar» ishte edhe i ashtuquajturi «Grupi i Zarës», që mori emrin nga qyteti dalmat, ku Benito Musolini mbante si rezervë Mustafa Krujën me shokë e ia tundte përpara Ahmet Zogut sa herë donte t'i bënte presion. Mustafai hiqej sikur ishte në armiqësi me krerët e «Bashkimit Kombëtar», si Ali Këlcyra me shokë, se këta në vend të liretave preferonin frangun francez dhe dinarin jugosllav.

Por, pavarësisht nga këto, fakti që këta elementë kishin marrë pjesë në lëvizjen demokratike të viteve 1920-1924 e, sidomos fakti që, pas ardhjes së Zogut në fuqi, thuajse të gjithë kishin emigruar e kishin ndenjur larg atdheut ose, më mirë të themi, larg pronave të tyre 15 vjet me radhë, u kishte dhënë atyre namin e «demokratit», të «patriotit», të «politikanit». Tash që ata ishin kthyer në Shqipëri, neve na duhej t'u afroheshim edhe atyre me qëllim që patriotizmin t'ua vinim në provë e t'ua nxirrnim në shesh të mejdanit.

Në të kundërtën ata, me kompleksitetet që kishin për veten e që ua ushqente fashizmi, do të bëheshin një pengesë e madhe, bile nga më të rrezikshmet për Luftën Nacionalçlirimtare, për bashkimin e popullit në luftë e sidomos për të ardhmen e Shqipërisë.

Ndaj ashtu si me elementët e tjerë patriotë, intelektualë, nacionalistë etj. qysh në fillim vendosëm t'i

kontaktonim e t'u bënim thirrje për luftë edhe këtyre «patriotëve politikanë».

Ndër përfaqësuesit më tipikë e më të rrezikshëm të kësaj kategorie ishte edhe Mithat Frashëri, apo Lumo Skëndoja, siç ishte prezantuar shpesh në «krijimtarinë» e tij letrare e politike. Them nga më të rrezikshmit se ky, jo vetëm e kishte veshur veten gjatë viteve me aureolën e një «patrioti» të madh, por ishte treguar aq i zgjuar sa të mos komprometohej hapur në bashkëpunimin e tij me okupatorin, bile nuk zinte asnjë post zyrtar në aparatin administrativ të «shtetit shqiptar». Ky bastard i familjes së dëgjuar të Frashërllinjve, duke përfituar nga emri i familjes dhe nga fakti se ishte biri i Abdyl Frashërit, patriotit e politikanit të madh të vendit tonë, e mbante veten si trashëgimtarin e frymës së Rilindjes, si arbitri absolut i fateve të popullit shqiptar. Jeta e tij kishte kaluar në kafenetë e Lindjes dhe të Perëndimit, merrte rroga e subvensione majtas e djathtas dhe derdhte lot krokodili për Shqipërinë, të cilën e «donte» vërtet, por për ta pasur të vetën, që ta shiste e të bënte tregti me të. Ndryshe nga shumë të tjerë, që. ndonëse më vonë tradhtuan, dikur i kishin hedhur dy pushkë, Lumo Skëndoja asgjë s'kishte bërë për Shqipërinë përveç dy-tri broshurave pa vlerë letrare e politike dhe ca muhabeteve «të stërholluara». Lufta e popullit dhe veprimtaria e tij aktive në shërbim të okupatorit ia nxorën kallajin edhe këtij «atdhetari», i cili kaptoi detin me anijet e armikut të mundur.

Lumo Skëndon e kisha njohur që më parë nga disa miq të tij në rrethet intelektuale të kryeqytetit. Herë pas bere më binte rasti të shkëmbeja ndonjë fjalë me të, kur veja të blija ndonjë libër në librarinë që mbante në «Rrugën mbretërore», sot Rruga e Barrikadave. Të them të drejtën kisha dëgjuar të flitej edhe mirë, edhe keq për të; ca e përmendnin me respekt Mithat Beun si «kokë të shqiptarizmës», ca të tjerë e quanin demagog e të pabesë, bile flitej se edhe Avni Rustemi e kishte demaskuar si të tillë dhe si bashkëpunëtor të Esat Pashës. Megjithatë namin Mithat Beu e kishte të madh, pale pastaj që nuk mungonte të lëshonte ndonjë fjalë kundër regjimit dhe kundër pushtuesit e të fliste i përmalluar për «vatanë që na e shkeli dushmani». Sidoqoftë, duke pasur parasysh edhe emrin e familjes, kisha mendimin se ky njeri mund t'i shërbente vendit. Edhe me shokët kishim vendosur që nuk do. të ishte keq ta afronim një element të tillë.

Një mëngjes, në atë kohë isha ende legal, i shkova në librari. Ishte vetëm. Më dha dorën.

- Ç'kemi, mor djalë? - më tha.

- Ç'të kemi Mithat Bej, - i them, - mynxyra na ka mbuluar dhe ne të rinjve nuk na rrihet, duam të luftojmë, të organizohemi. Ne jemi të bindur se do të na ndihmoni.

- Unë jam gati t'ju ndihmoj, por po të më dëgjoni, - më tha.

- Urdhëroni e flisni, zoti Lumo, ju e dini që unë ju respektoj.

- Eja këtej, - më tha e nga dera që kishte në shpinë më futi në njëfarë magazine ku mbante libra, ca revista e gazeta të vjetra.

- Ulu, - më tha e më tregoi një karrige, kurse vetë u ul në tjetrën, përballë.

Ndenjëm ca çaste ashtu pa folur dhe unë po prisja. Lumoja dir, bluante né mendje, hoqi syzet e i fshiu me një copë fanellatë, pastaj i vuri prapë.

- Dëgjo more djalë, - ia nisi Lumoja dhe prapë hoqi syzet, - unë do të flas me ty dhe do të të ndihmoj né rast se ti ndjek rrugën e xhaxhait tënd, patriotit Hysen Hoxha.

- Rrugën e atij po ndjek, - iu përgjigja, -dhe me besnikëri.

- Jo, - m'u kthye Mithat Beu, - nuk është ashtu. Ai ishte nacionalist i flaktë, ishte me Ismail Benë né Vlorë kur u ngrit flamuri, ai luftonte bashkë me Çerr,izin e me të tjerë, kurse ti, nipi i tij, ke marrë një rrugé të keqe antishqiptare, ti je bolshevik dhe bolshevizmi është armiku i Shqipërisë.

U shtanga, m'u duk sikur më hipi gjaku né kokë, por e mbajta veten dhe i thashë:

- Zoti Lumo Skëndo, ju po më ofendoni né r,ka kam më të shenjtë, né dashurinë ndaj atdheut dhe popullit tim. Unë jam komunist shqiptar dhe i tillë do të mbetem derisa të vdes. Komunistët janë besnikë të popullit deri né vdekje dhe unë jam kryelartë për veprën e xhaxhait tim dhe jo vetëm të atij, por edhe të babait tuaj, Abdyl Frashërit. Ata luftuan kundër pushtuesve të huaj dhe ne komunistët po luftojmë kundër pushtuesit të atdheut tonë. Me ç’po shoh, ju, zoti Lurno, nuk qenkeni i dispozuar të ecni né rrugën e babës suaj dhe të vëllezërve Frashëri, domethënë nuk jeni për lirimin e Shqipërisë. Kjo do t'i gëzojë shumë pushtuesit dhe qëndrimi «neutral» né këto kohë të vështira të ron né tradhti!

Dola i zemëruar nga dyqani dhe e lashë Mithat Frashërin tek përpiqej më kot të më përgjigjej, se nga kjo e papritur po i merrej goja më shumë se zakonisht.

Ishte periudha kur këta «patriotë demokratë» i lejonin vetes një ton prej mësuesi fodull né bisedat me ne komunistët. Ideja e «elitës sé kombit» që u qe rrënjosur né mendje dhe e propagandonin edhe veté, nuk i lejonte té kuptonin as forcën e madhe e té pashtershme té popullit, as té shihnin se kohët kishin ndryshuar dhe ata kishin mbetur mbrapa zhvillimit té shoqërisë, e cila, sipas tyre, kishte ngelur né vend, sir, kishte qenë njëzet vjet më paré. Ata jo vetëm e mendonin, por deri diku edhe e shprehnin se komunistët dhe Partia jonë, që kishin marrë mbi supe barrën e organizimit té luftës, ishin kalamanër, té pazotë për tè drejtuar e për té udhëhequr. Ata, sigurisht, kishin një urrejtje té madhe për komunizmin, megjithatë e qetësonin veten me mendimin se «Shqipëria nuk është Rusi» dhe «bolshevizmi nuk është për katundarët dhe rrjepacakët shqiptarë».

Gjatë takimeve dhe debateve té zjarrta me përfaqësuesit e kësaj kategorie té nacionalistëve, ne komunistët i njohëm nga afër pikëpamjet dhe qëllimet e tyre té vërteta. Më poshtë do té shkruaj më hollësisht për prejardhjen, tiparet dhe aspiratat e kësaj kategorie pseudopatriotësh, por këtu dua té vë né dukje se qysh né kohën e grupeve e, sidomos, më pas, kur Partia na ngarkoi té bisedonim me ta për Vi sqaruar e, mundësisht, për Vi bindur për rrugën e gabuar që kishin zënë, ne kemi pasur biseda té gjata, té alambikuara e té lodhshme me «baballarët patriotë» që nuk përtonin té thurnin ligjëratat e tyre pa fund, plot sofizma, kurthe e dredhira.

Kur erdha né Tiranë dhe bashkë me Esat Dishnicën hapëm dyqanin «Flora», shkoja shpesh te Bahri Omari. Pas dështimit të Revolucionit të Qershorit të 1924-ës, edhe Bahriu, si shumë të tjerë, kishte qëndruar né mërgim dhe, më 1939, me karvanet e ernigrantëve politikë, u kthye dhe ai né Shqipëri, u vendos né Tiranë, kështu që, më qëllonte t'i shkoja he-rs pas bere, sidomos derisa zura shtëpi dhe solla babanë, anenë dhe motrën e vogël, Sanon, né Tiranë. Bahriu ishte një borgjez liberal, me sjellje korrekte né marrëdhëniet familjare dhe shoqërore, kurse né mendimet politike ishte né kundërshtim me ne. Por pas debateve për çi?shtje politike që ndodhnin né mes nesh, ai përpiqej që këto të mos acaroheshin tej mase. Né atë kohë unë akoma shpresoja se Bahriu mund të afrohej me ne, sepse me gjithë lidhjet që mbante me tregtarë, agallarë e nëpunës të lartë fashistë shqiptarë, ai hiqej si antifashist dhe nuk mungonte të hidhte ndonjë fjalë kundër pushtuesit. Veç kësaj, me anë të Bahriut unë kisha mundësi të krijoja lidhje të shumta për të kontaktuar me elementët nacionalistë, si dhe për të n,i,ohur më mirë e nga afër «rrymat», «tendencat», «grupet» apo organizimin e tyre, detyrë kjo e rëndësishme për punën e Partisë.

Né fakt, né periudhën para formimit të Partisë, bile edhe më vonë, kur as Konferenca e Pezës nuk ishte thirrur, as Fronti Antifashist Nacionalçlirimtar s'qe formuar dhe as ata nuk e kishin formuar Ballin Kombëtar, ishte e vështirë për ne të dallonim prirjet dhe afinitetet e krerëve të ardhshëm të kësaj organizate tradhtare. Dinim që Ali Këlcyra, Kolë Tromara, Bahri Omari, Sheh Karbunara, Sejfi Vllamasi e të tjerë ishin të një «rryme». Nuk e kisha dëgjuar kurrë Bahriun të fuste me simpati as për Lumo Skëndon, as për Mehdi Frashërin e të tjerë njerëz të këtij kallëpi. Mudet që i kishin ndarë rolet, mundet që Ali Këlcyra merrej me ta, ndonjë tjetër, si për shembull, shokun e tyre, Xhevat Korçën, e lanë të futej ne qeverinë kuislinge e, ndërkaq, vetë Ali Këlcyra, dhëndri i Vrionasve, aleati i tyre, natyrisht dhe i Vër lacëve, nuk mori nëpunësi, me sa di unë, né mënyrë që të mund të hiqej edhe për ca kohë si «patriot i kulluar».

Pra, kur veja te Bahriu, e bëja këtë jo thjesht për një vizitë familjare, por edhe për të biseduar me të, për ta bindur atë të lidhej me Lëvizjen Nacionalçliriniitare. Bahriu, jo vetëra nuk bindej nga argumentet tona, por pretendonte se ai dhe shokët e tij, me Ali bej Këlcyrën né krye, isnin nga më antifashistét, nga më antiitalianët, nga më demokratët që ka parë Shqipëria! Natyrisht, ishte e lehtë për mua dhe faktet e veprimet e tyre më jepnin armë t'ua rrëzoja «arsyetimet» e tyre njërën pas tjetrës.

- Kjo është politika jonë, - thoshte Bahri Omari, - kjo është një taktikë jona.

- Po kujt i shërben kjo politiké clhe kjo taktikë? - e pyesja.

- Popullit dhe demokracisë!

- Mirë, por a keni arsye? Populli nuk mund të je- kurre me ju dhe as :ne politikën tuaj, sepse ai e urren okupatorin dhe e dënon bashkëpunimin me të.

- Kështu thoni ju, komunistët, - përgjigjej hahriu.

- Këtë nuk e themi ne. Të gjithë e shikojnë se «taktika» juaj është antipatriotike. Ju pretendoni se popullin e keni me vete, po ju gaboheni. Populli është me ne, sepse ne nuk bëjmë politikë «të madhe» e diplomaci «të hollë», por, ama, luftë për çlirimin e vendit bëjmë.

Bahriu, si shumë pseudopatriotë të tjerë, ishte bërë anëtar i «Këshillit të shtetit», i krijuar apostafat për këta lloj njerëzish, që regjimi fashist i kishte nëpër këmbë dhe i mbante edhe si rezervë për kohët e këqija që do t'i vinin. Bënim çmos ne «miqtë», kushërinjtë dhe të njohurit e tyre që t'i largonim nga nëpunësia fashiste, përdornim edhe satirën, gjoja si me të qeshur, por me të ngjeshur, megjithatë më kot.

Në këtë organ të ngritur nga Luogotenenca, që ishte një nga detajet e dekorit të «shtetit shqiptar», ishte futur edhe doktor Omer Nishani, që ne e kishim njohur si një njeri demokrat, anëtar të KONARE-së, bashkëpunëtor të Halim Xhelos në gazetën «Liria Icombëtare». Por doktor Nishani nuk qe i taborit të këtyre kolaboracionistëve. Futja e tij në «Këshillin e shtetit» qe vërtet një gabim, por shpejt ai do ta ndreqte dhe, siç do të tregoj më pas, doktori u bë një nga militantët e shquar të Frontit dhe të Luftës Nacionalçlirimtare.

Më kujtohet se si një mbasdreke hymë në kafe «Kursal» me Esat Dishnicën dhe i shohim të gjithë këta «këshilltarë» të grumbulluar në tryeza, duke biseduar në mes tyre.

- Hajde, - më thotë Esati, - t'u futemi në mes e t'u prishim muhabetin.

- Vemi, - i them dhe u afruam.

Esati ishte njeri me humor. Pasi i përshëndetëm, ai u tha:

- Dolët nga shkolia? Na falni që ju prishëm qetësinë se mbase ishit d,uke përsëritur mësimet.

Doktor Nishani, qci ishte simpatizanti ynë, ndaj edhe e quanin «kuqalashi», ia dha një të qeshuri të fortë, siç e kishte zakon, dhe na ftoi të uleshim. Ne u ulëm. Kolë Tromara, i drejtohet Esatit dhe i thotë:

- Mirë këta, se jknë të rrjepur dhe s'kanë ç'të bëjnë tjetër veçse të jenë komunistë, po ti që je nipi i Ali Beut, që sundontc~ fshatarësinë e Korçës, mend do të na shesësh?

- Pikërisht, - i tlla Esati, me atë gjakftohtësinë që e karakterizonte, - pse jam,nipi i Ali Beut kërkoj të laj sadopak gjynahet dhe të këqijat që ka bërë gjyshi im.

Në kafe «Kursal» takohesha ndonjëherë me Kolë Tromarën dhe Sheh Karbunarën dhe bisedat që bëheshin ishin nga më të rëndomtat. Kur shikoheshim rrugës, përshëndeteshim. Kolë Tromara për mua nuk ishte fytyrë e panjohur, sepse e kisha parë disa herë në Paris dhe më kishte bërë përshtypje arroganca e megalomania e tij. Kokën e mbante lart dhe mbante syze «ala amerikane», vishej me rroba të zeza si «kuakerët»* *( Anëtarë të një sekti protestant.) dhe ecte, shikonte e fliste sikur «e mbante botën mbi supe». Sheh Karbunarën e kisha takuar që në Bari. Kolë Tromarën nuk e kisha parë kurrë në shtëpi te Bahriu, kurse Shehun e kisha takuar edhe tek ai. Sheh Karbunara ishte një djall i zgjuar dhe dinak që ruhej e nuk hapej shumë. Ai rrinte në Lushnjë ose më saktë në Karbunarë, në shtëpinë-teqe, dhe atje i venin e i vinin të njohurit nga Lushnja, Berati, Durrësi, nga Tirana dhe nga krahina të tjera. Shehu, nën petkun e demokratit dhe me atë mënyrën e tij autoritare të një «politikani» që i di e i kupton mirë problemet, me siguri shfrytëzonte edhe mistikën fetare të «taçit e të xhybes» dhe me siguri merrte para nga të gjithë. Ai, nga sa kisha marrë vesh, lëvizte edhe vetë andej-këtej, shkonte jo vetëm në Tiranë te miqtë e tij të vjetër të mërgimit, por edhe te miqtë e tjerë, tregtarë të njohur. Ky ishte shurnë i rrezikshëm me bonhomiei-në* *( Frëngjisht - babaxhanllëk.) e tij, që fshihte një natyrë djallëzore.

Sa takime e biseda pa fryt kam bërë në atë kohë me këta njerëz kokëngjeshur e të bindur në rrugën e tyre të tradhtisë. Nuk do t'ia vlente t'i përmendja (dhe në fakt nuk i përmend dot të tëra), por shumë prej tyre, për të mos thënë të gjithë, u bënë ndër eksponentët e reaksionit, kuislingë ose udhëheqës të Ballit Kombëtar.

Rastësisht isha njohur dhe me Vehip Runën, i cili në periudhën para Revolucionit të vitit 1924 hiqej si demokrat. Kisha dëgjuar të flitej për të edhe nga plaku im. Vehip Runa ishte nga anët tona të Labërisë, në mos gaboj nga Kurveleshi. Fakt është se familja e Vehipit ishte e njohur në Kurvelesh, si një familje e pasur dhe me influencë, por edhe Vehipit e të vëllait të tij u kishte dalë nami si trima të pushkës. Pas rrëzimit të qeverisë së Nolit, kur u vendos regjimi i Zogut, Vehip Runa si kulak dinak e i zgjuar ndërroi menjëherë këmishë dhe influencën e tij e vuri në shërbim të Zogut, i cili edhe ky diti ta shfrytëzonte. Kështu, «demokrati» Vehip Runa na kishte pësuar një me tamorfozë dhe qe kthyer në një bajraktar të Jugut. Natyrisht, «ushtria» e ti,j nuk ishte fort e madhe dhe influenca e tij nuk mbsshtetej shumë në popullin e Kurveleshit dhe të qytetit të Gjirokastrës, por mbështetej në stanarë të mëdherlj dhe, sidomos, në lidhjet familjare e krushqie që nLik mund të mos merreshin në konsideratë. Në sajë të kthyre lidhjeve dhe si shpërblim për shërbimet që i bënt;e Ahmet Zogut, Vehip Runa arriti të bëhej edhe prefbkt, u largua nga fshati dhe u kthye në një «personalii;et të qytetëruar» qyteti.

Kur Zogu e braktisi Shqipërinë, Vehip Runa, natyrisht, e la Zogun dhe i dha dorën Italisë. Prapë ndërroi këmishë, prapë u bë prefekt, nën regjimin kuisling.

Ishte një burrë i gjatë, as i trashë, as i hollë, me sy të zgjuar në një fytyrë karakteristike të gjatë, të verdhë dhe me lëkurë plot rrudha. Kishte marrë pamjen dhe mënyrat e sjell.jes së njerëzve të lartë të regjimit; edhe pamjen e tyre të urrejtshme, por edhe djallëzinë e fshatarit të pasur e kishte ruajtur. Në sytë e tij që shkëlqenin dukej edhe egërsia, dhe «xhentileca» e një «të qytetëruari», edhe dinakëria e agait. Ai fliste me një zë të ulët, «të butë», me fjalë të tilla si «zoti Enver», «more djalë» e plot shprehje të kësaj natyre, me të cilat donte të tregonte epërsi dhe influencë në masat.

Tani Vehip Runa kishte lidhur fijet me miqtë e vjetër të kohës së «demokracisë» që ishin kthyer nga mërgimi dhe Vehipi ishte bërë prapë «antizogist» e «demokrat». Ishte funksionar i lartë i regjimit fashist dhe pëshpëriste andej-këndej sikur gjoja «s'kishte ç'të bënte», ashtu sikurse «s'kishin ç'bënin» edhe miqtë e tij. «Duhet të punojmë nga brenda, që të rrëzojmë në mënyrë paqësore fashizmin», pra, «ta marrim kalanë nga brenda» dhe, medemek, kur të ngordhte kali, këta myteberë të ishin gati t'i hiqnin potkonjtë, të merrnin fuqinë e «të vendosnin demokracinë»! Kjo ishte teza që Vehipi me qetësi, me zë të ulët, ma zhvilloi mua, «zotit Enver», «djalit të mikut tiro, Halilit», siç shprehej, se të tjerët ishin në një mendje me të. Kjo bisedë zhvillohej gjatë një dreke te Bahri Omari, ku ishte ftuar Vehip Runa e ku ishim edhe unë e Skënder Pojani.

Skëndo Pojani ishte një bej i hallakatur, topolak, me syze dhe me mustaqe, njeri që ndiqte gratë, pavarësisht nga mosha e kaluar. Ky bej ishte pjesëtar i «Stamlesit», kuletën e kishte plot, me italianët po hynte e dilte, ishte mik me ta, ishte mik me bejlerët e tjerë, që vinin rreth «qypit me mjaltë» të fashizmit. Ishte mik, natyrisht, edhe me këta të ashtuquajtur demokratë, të cilët i furnizonte me cigare «speciale., si dhe me të holla, kur i kërkdpin. Ishte një bej aventurier, por për Kolë Tromarën, Sheh Karbunarën me shokë ishte «popullor dhe demokrat».

Gjatë bisedës i thashë Vehip Runës se nuk mural të isha dakord me mendimet dhe me veprimet e tij. Tërë kohën që ndenja me ta edhe unë përdora po ashtu tonin e qetë dhe tezës së tyre u përpoqa t'i kundërvë argumente bindëse. Unë nuk kisha asnjë shpresë te Vehip Runa dhe Skëndo Pojani, por më pëlqente t'ua rrëzoja argumentet e tyre e t'i vija me shpatulla pas murit. Kur flisja unë, Vehip Runa. që i njihte me kohë idetë e mia, bënte të habiturin dhe më kundërpërgjigjej edhe ai.

- Zoti Vehip! - i them. - Pse doni t'i komplikoni çështjet që janë të qarta? Itaìia fashiste ne na ka okupuar, ajo po na kolonizon dhe kërkon të na zhdukë si komb, si popull. Këtë gjë nuk e shihni apo nuk doni ta shihni? Këtë synim e ka pasur përherë Italia dhe të gjithë ata që na kanë okupuar. Populli ynë kurdohei-ë ka luftuar për lini dhe tash do të luftojë për t'u çIiruar një herë e përgjithmonë. Prandaj problemi për ne është i qartë: Ose do të luftojmë tok me popullin. ose do të luftojmë tok me okupatorët kundër popullit. Kështu e shtroj unë problemin, zoti Vehip, zgjidhni e merrni. N e kemi zgjedhur r rugën e parë.

- Edhe ne, zoti Hoxha. - kërceu Vehipi. - kemi zg`;edhur rrugën e parë.

- Atëherë, - i them, - braktisni të dytën!

- Kjo është taktikë, biri im, - tha Vehipi, - këtu ndahemi. Ne mendojmë ta mbytim regjimin fashist :ne njerëzit tanë, të hedhim në dorë çdo gjë, duke punuar nën rrogoz, me një fjalë «urtë e butë e plot tgani».

I preva fjalën dhe i thashë:

- Zoti Vehip, ne jemi në kundërshtiin me politikën tuaj «urtë e butë e plot tigani», sepse me okupatnrët nuk round të jetë kurrë plot «tigani» i popullit. por do të jetë i zbrazët, prandaj ne nuk round të jemi Gs të butë, as të urtë me armikun, por do të jemi të egër e të pamëshirshëm, pse v etëm késhtu do ta shpitojlnë popullin.

Pas këtvre fjalëve të mia, edhe Skëndo Pojani. që deri atëherë heshtte e merrej me te ngrënë e me të p:rë, kërceu e ndërhyri në bisedë:

- Mirë thotë zoti Skëndo, - i mbajti anën Vehipi, duke m'u kthyer mua. - Po të ndjekim rrugën që thoni ju, populli ynë, që edhe kështu është një grusht, do të pësojë humbje të mëdha. Ju këtë gjë doni? Fol, more Bahri? - iu drejtua Bahri Omarit që nuk ishte përzier në bisedë.

- Unë, - u përgjigj Bahriu, - tram biseduar vazhdimisht me Enverin, por nuk merrem vesh me të. Përpiquni ju të merreni vesh, - dhe prapë heshti.

- Ne, - u thashë, - e duam shumë popullin dhe atdheun dhe nuk duam kurrë që të na vritet dhe të na digjet. Përkundrazi duam që atdheun ta tremi të lira dhe popullin sovran e zot në vendin tonë. Por kjo, - vazhdova, - nuk arrihet as duke qëndruar me duar të lidhura, as duke e marrë «kalanë nga brenda», siç mendoni ju. Vetëm me luftë mund të arrihet liria dhe lumturia e popullit, prandaj tremi vendosur t'i kundërsulmojmë ata që na sulmuan dhe na grabitën lirinë dhe sovranitetin e atdheut, që t'i shporrim dhe të çlirojmë popullin.

- Po ne nuk e duam këtë gjë, zoti Enver? pyeti Skëndo Pojani.

- «Taktika» që përdorni ju tregon se edhe strategjia juaj nuk synon për një gjë të tillë.

- Pse, biri im, - m'u kthye Vehip Runa, - strategjia jonë nuk e do çlirimin e Shqipërisë?

- Të më falni që ju flas një çikë ashpër, - iu përgjigja, - por shprehjet tuaja «urtë e butë e plot tigani», taktika juaj për ta «marrë kalanë nga brenda» dhe pa çak e pa bam, të bën të mendosh se ju mendoni jo si do t'u vejë halli atdheut e popullit, por kur të thyhet fashizmi zotëria juaj të merrni fuqinë dhe të veproni me Shqipërinë sipas qejfit tuaj.

Në dhomë ra një moment heshtjeje, u dëgjua vetëm piruni i Skëndos që trokiti mbi pjatë, po Vehipi e pa me inat dhe Skëndoja e la.

- Dëgjo, djalë, - m'u drejtua pastaj Vehipi me një zë ku butësia po i linte vend kërcënimit të hapur. - Ne e dimë mirë ç'është demokracia dhe tremi luftuar për të. Ti tre qenë i vogël, kur Bahriu, unë e mulla Halili kemi votuar për «Opingën», kemi qenë demokratë.

- Mund të kem qenë i ri në atë kohë, zoti Vehip, - i them, - por tash nuk jam më i ri dhe populli e unë bashkë me të, si bir i tij, e vuajti dhe e vuan në kurriz «demokracinë» tuaj, nën regjimin e Zogut dhe tash nën fashizmin.

- Po, - kërceu Bahriu, - vetëm këtu jam dakord me ty Enver, që nën Zogun si dhe nën fashizmin nuk ekzistoi e nuk ekziston demokraci!

- Atëherë, - ia ktheva, - tërhiquni nga bashkëpunimi me fashizmin, jini konsekuentë siç nuk iu përulët Zogut.

I hodha një sy ish-prefektit të Zogut, Vehip Runës. Po ky bëri sikur s'e kuptoi aluzionin dhe uli kokën dhe po merrte me pirun një qofte.

- Pastaj, - vazhdova, - duhet të treni parasysh se populli do të luftojë, dëshirën e tij për liri s'mund ta frenosh gjatë me taktika, prandaj them se ne duhet të bashkohemi dhe të luftojmë. Po të jemi të bashkuar, të organizuar, atëherë edhe humbje do të tremi më pak, edhe lirinë do ta fitojmë më shpejt.

- Zoti Enver, - ngriti kokën Vehipi, - ne e njohim më mirë popullin dhe ai na njeh më mirë ne. Prandaj nuk është tamam ashtu si thoni ju. Të mos shkoj larg, por të flas për Labërinë, që unë e njoh si në pëllëmbë të dorës. Unë dhe Zenel Gjoleka kemi shkuar atje dhe vetë populli na ka thënë se duhet të presim, se s'kemi armë, se do të na djegin po të hapim zjarr.

- S'jam dakord as me ju, zoti Vehip, as me Zenel Gjolekën, i cili po bën të kundërtën e asaj që bëri dikur kundër pushtuesve otomanë trimi me fletë Zenel Gjolekë Labi, - e kundërshtova. - Edhe ne e njohim Kurveleshin ashtu si edhe ju, mundet edhe më mirë se ju, pse ne atje njohim popullin dhe patriotët e vërtetë. Atje zien urrejtja kundër armikut, njerëzit duan të luftojnë dhe po luftojnë. Natyrisht disa pasanikë të tillë, si: Shuko Qanët, Bilal Nivicat, Hasan Zagarët, ata po, nuk duan të luftojnë e jo vetëm kaq, por ata luftojnë kundër popullit të Kurveleshit. Kurveleshi është një vend heroik dhe do të vazhdojë të ecë në traditat e tij heroike.

- Kujt ia thoni këto tradita, zoti Hoxha? - më pyeti Vehipi me ironi dhe vazhdoi: - Ne jemi andej dhe këto tradita na përkasin neve; ne mund të flasim për Gjolekën, për Celo Picarin e për të tjerë.

- Po ne ç'jemi? - iu ktheva i inatosur. - Jemi italianë? Apo bashkëpunëtorë të italianëve? Traditat heroike të Gjolekë Labit dhe të të gjithë heronjve të vendit, të të gjitha kohëve i përkasin popullit. Ne jemi djem të këtij populli heroik dhe kemi të drejtë të mburremi me këta heronj dhe e kemi për detyrë të ndjekim rrugën e tyre. Por një gjë duhet të dini: Gjolekë Labi, Celo Picari qenë trima dhe të fortë, sepse ishin patriotë dhe luftëtarë kunrndër pushtuesve, sepse mbështeteshin te populli. Keni dëgjuar, besoj, si u këndon populli këtyre patriotëve, gai i ngre në qiell njerëzit e thjeshtë, por trima me fletë, të cilët vetë i ka lindur dhe i ka bërë trima të rrallë. Pra, ky popull, që lirinë e ka quajtur gjënë më të sherujtë dhe trimërinë e ka pasur gjithnjë në gjak, nuk murld të mendojë si ju. Pretendimet dhe pikëpamjet tuaja janë të dëmshme. Historia nuk ju jep hak juve, por neve.

- Po ju s'keni njeri në Kurvelesh, more zoti Hoxha, keni ca djelmuri që nuk i njeh kush.

- Besoj të keni dëg;juar për Balil Neshën, - iu përgjigja. - Asnjëri nuk e njihte Balilin, por ai luftoi me taborët e Turqisë dhe populli e njohu, e nderoi dhe i ngriti këngë, - dhe u citova disa vargje popullore:



Kuç, Kallarcut e Bolenë

Gjithë me Balilë u ngrenë

Në lumë e zunë dufenë

Mandata deré më derë

Balilo, Balil nuri





- Të tillë shokë, - vazhdova t'i përgjigjem Vehipit, - kemi ne në Kurvelesh, meqë fole për atë krahinë. Këta do të luftojnë dhe, po qe se ju do të vazhdoni «taktikën» tuaj, influenca që keni atje e që ju duket dominuese, do të zhduket. Të mos shkojmë larg,

por vetë vëllai yt, zoti Vehip, është me ne dhe jo me ty, është në luftë me okupatorët. Prandaj zoti Runa, e përfundova unë bisedën, - kam dëgjuar të flitet për trimërinë tuaj dhe e di se ju influencë keni në Kurve lesh, por e mira është që këto Via vini né dispozicion luftës për çlirimin e atdheut: braktisni rrugën që keni zënë, se është e gabuar, mos u futni më thellë né greminë, bashkohuni me luftën tonë popullore dhe vëreni veten né shërbim të çështjes sé madhe të çlirimit.

Por përgjigjja e Vehip Runës qe:

-- Edhe kështu ne luftojmë për çlirimin e ShqIpërisë. Nuk kemi pikëpamje të njëjta.

- Është e drejta juaj të qëndroni né ato pikëpamje që keni, - u thashë prerë. - Por po jua përsëris: populli dhe historia nuk do t'jua falin këtë që po bëni. Ne ju dolëm borxhit. E shoh, ju na dekonsideroni, por ne s'e matim vlerën tonë me metrin e me konsideratat tuaja. Me ne është populli, ai na do e na përkrah, ju pa popullin dhe pa ne do të rrëshqitni keq e më keq.

Pas këtyre fjalëve u ngrita duke i dhënë fund takimit me Vehip Runën, i cili ishte dhe qëndroi né luftë kundër nesh, i ndihmoi pushtuesit deri né fund, derisa populli i dha dënimin e merituar.

Veç të tjerave, né bisedat me këta njerëz të bënte përshtypje besimi absurd që kishin ata né «autoritetin» që gjoja gëzonin né popull. Ky besim prej megalomanësh né «vlerat» e tyre, sigurisht, e kishte burimin né faktin se ata s'e njihnin fare popullin, ndryshimet që kishte pësuar ai né botëkuptim, né psikologji, né pjekurinë politike. Ata akoma mendonin se meqenëse kishin qenë «deputetë» e «kishin punuar» né emigracion, ruanin ende reputacionin e politikanëve antizogistë, «demokratë të kulluar» dhe, si rrjedhim, ishin edhe njerëz me influencë. Midis tyre qenë ndarë edhe sferat e influencës. Kolë Tromara, si korçar që ishte, mendonte se kishte pas vetes Korçën dhe, mjaft të bënte një thirrje Kola dhe Korça «fap» né këmbë pas Kolës (!), Ali Beu nuk kënaqej vetëm me Këlcyrën e Dangëllinë, por mbahej si njeri me influencé né të gjithë «demokracinë» e vendit. Bile mendonte se edhe fshatarësinë e kishte né xhep, pavarësisht se ishte këlysh i një familjeje bejlerësh nga më barbarët që kishte bërë dhe vrasje, duke i hedhur fshatarët nga shkëmbi, ku kishte sarajet, drejt e né Vjosë. Me sa duket Ali Beu mendonte se këto detaje të biografisë familjare si dhe fakti që ishte edhe dhëndri i Vrionasve, ia rritnin autoritetin dhe ishte i bindur se fshatarësia do ta ndiqte pas këtë farë demokrati! E kështu me radhë, Qazim Koculi, «heroi i Vlorës», mendonte se kishte me vete popullin e Vlorës kur të donte, Sejfi Vllamasi ishte ai që do të zëvendësonte Zylyftar Podën né Kolonjë, kurse Rexhep Mitrovica mendonte se ishte vetë Kosova, për të cilën këtyre myteberëve gjoja u digjej shpirti.

Por historia tregoi se titujt e tyre dhe fuqia e tyre ishin vetëm ëndrra të tyre, sepse populli jo vetëm nuk u vajti pas, por, përkundrazi, i fshiu me fshesë të madhe dhe i hodhi atje ku e kanë vendin plehrat, né kosh.

Kishte edhe nga ata që nuk merrnin mundimin Vi kamuflonin qëllimet dhe interesat e vërtetë që i lidhnin me pushtuesin italian. Këta edhe né bisedë qenë kërcënues e agresivë, sepse përpjekjet tona, luftën tonë e konsideronin si një rrezik direkt për postet e fitimet e tyre.

Reiz Selfoja, tregtar i madh gjirokastrit, më fliste një ditë për të «mirat» që i kishte sjellë Italia fashiste Shqipërisë. Sigurisht, nuk munguan ca lot krokodili për «lirinë e humbur», për «vatanin e gjorë», por thelbi i diskurit të Reizit qe se «kjo e keqe që na erdhi, ka edhe të mirat e saj, se po hapen punëra, ka mallra né treg, shkollat shqipe nuk u mbyllën» e të tjera e të tjera si këto.

Natyrisht, unë ia hodha poshtë këtë «tezë», duke i thënë se armiku na zaptoi atdheun, na robëroi, na burgos njerëzit tanë, po na kolonizon dhe po na shfrytëzon edhe ekonomikisht.

- Kush mbron pushtimin e vendit nga të huajt, ai është tradhtar, - i thashë Reiz Selfos. - Përfitimet dhe të mirat që na thua, Reiz, janë për bashkëpunëtorët e fashizmit. Ju, tregtarët e mëdhenj, po, keni vërtet fitime përrallore, kurse populli bluan koçanët e misrit për bukë dhe goditet nga plumbat e armikut. Pse të ankohet nga Italia miku yt, Qemal Vrioni, apo pse nxjerr fitime duke u shitur tokat e vendit shoqërive bujqësore italiane? Ju, tregtarët e mëdhenj, i mbytët tregtarët e vegjël e rroni si mbretër. Shih sa ma ke xhevahirin jeshil në gisht (kishte një unazë që sigurisht ishte shumë e kushtueshme). Ju jeni miqtë e Jakomonit e të Shuk Gurakuqit, ministrit të Financave, ju merrni lejet e majme për import dhe na hiqeni si patriotë. Çfarë patriotizmi i thoni ju këtij?

Bahri Omari, në shtëpinë e të cilit bëhej ky takim, hapi një herë gojën dhe tha:

- Reiz, më mirë lëreni këtë muhabet.

- Jo, - tha Reizi, - nuk e lë, se këta kuqalashët rrjepacakë po na shesin mend për patriotizëm, sikur këta do ta bëjnë Shqipërinë.

- Ne do ta bëjmë, ne kuqalashët, tok me popullin, dhe populli do të jetë me ne! - ia ktheva.

- Ne s'do të lëmë kurrë që fara juaj të mbijë në tokën tonë, - tha i egërsuar Reiz Selfoja.

- Mbaje mend mirë këtë fjalë Reiz Selfo, - i thashë, - se unë, nga ana ime, nuk do ta harroj. Kur nesër të marrë populli fuqinë, ti nuk do të flasësh më me këtë gjuhë, por do të mbushësh pantallonat, - dhe i kërkova ndjesë Bahriut për termin që përdora.

Bahri Omari prapë na u lut ta mbyllnim këtë muhabet. Reizi e mbylli «titkën», unë u ngrita dhe u largova. S'di a i ka kujtuar tregtari tradhtar Reiz Selfo këto fjalë të miat, por, kur pushteti popullor i konfiskoi mallin dhe pasurinë, apo më vonë, kur gjyqi i popullit i dha dënimin kapital për veprimtarinë e ti j kriminale gjatë pushtimit nazifashist dhe pas Çlirimit të atdheut, ky armik i tërbuar nuk kishte mësuar asgjë nga fati i miqve të vet sepse, veç të tjerash, u implikua edhe me veprime terroriste. Në vitet e para pas Çlirimit ky qe një ndër organizatorët e terroristëve që hodhën një bombë në ambasadën sovjetike në Tiranë.

Jam zënë keq njëherë edhe me Abaz Omarin, një kushëri i Bahriut nga i ati, por edhe yni, sepse xhaxl:ai im, Hysen Hoxha e kishte nip. Njiheshim që fëmijë, kur qemë të rinj, vinte shpesh në shtëpinë tonë. Qemë pothuajse moshatarë (mundet që Abazi të ishte nja dy-tre vjet më i madh nga unë), edhe ai kishte bërë Liceun e Korçës dhe kishte vajtur për studime në Paris. Por si kishte ndenjur nja 4 vjet me paratë e babait, që e kishte tregtar dhe pronar tokash në Fier, ishte kthyer pa diplomë në Shqipëri dhe ca kohë ushtroi zanatin e të atit. Më vonë mori një grua me prikë të madhe dhe me të hollat e saj u kthye në Francë, mori diplomën në drejtësi dhe erdhi e u bë avokat. Kishte kohë që nuk isha pjekur me të, derisa një ditë, pas pushtimit të vendit, e gjeta te motra ime Fahrije. U puthëm e u ngalasëm, e urova dhe pas bisedave të zalkonshme, si gjithmonë filluam diskutimet për problemet politike. Mbaja mend që dikur Abazi në diskutimet shfaqej si antifeudal, demokrat e i majtë. Por ç'të shihja: kur i fola për luftën, për domosdoshmërinë e saj e të tjera, na doli që Abazi nga «i majtë» na qe bërë «i djathtë», nga demokrat na qe bërë një mbrojtës i zjarrtë i të pasurve, me një fjalë kishte ndërruar lëkurën. U grindëm dhe kushedi si do të kishte mbaruar grindja, po të mos kishte hyrë në mes motra ime. Më nuk e pashë këtë njeri që u bë një qen zinxhiri i Ali Beut, u bë ballist dhe bashkëpunëtor i hapur i pushtuesve gjermanë.

Nuk do të zgjatem më me të gjitha bisedat e debatet që kam pasur me këta njerëz, por dua të them se me gjithë përpjekjet tona për t'i bindur, ata ishin të vendosur në udhën e tyre sikurse ishim të vendosur ne në tonën. Edhe me kaq kishim humbur shumë kohë, energji e nerva me këta elementë: kishim plot punë për të bërë dhe do t'i bënim edhe pa këta, se e dinim dhe e shihnim që popullin e kishim me vete. Natyrisht edhe në të ardhmen do të bënim përpjekje për t'i kthyer këta elementë në rrugën e drejtë të luftës popullore kundër fashizmit, por gjithnjë të ndërgjegjshëm e të qartë se fatin e luftës nuk e kishim mbështetur tek ata. Pavarësisht nga «vendimi» i tyre, lufta kishte fiIluar dhe rritej çdo ditë, le të rrinin ata e të filozofonin për taktikën e «tiganit plot». Patriotët e ndershIm në të katër anët e Shqipërisë po rrëmbenin armët. Më kryesorja, masat popullore, punëtorët dhe fshatarët e, në mënyrë të veçantë, rinia, shpreheshin gjithnjë e më hapur në favor të programit të Partisë Komuniste për luftë kundër pushtuesit fashist.

Kjo qe, si të thuash, njjë punë përgatitore në drejtim të realizimit të objektifvit tonë për formimin e një fronti të të gjithë shqiptaréëve të ndershëm. Natyrisht, do të kalonin edhe ca kohèë derisa më 16 shtator 1942 Fronti Nacionalçlirimtar tës vihej në baza të plota organizative e politike, si basshkim luftarak i masave që, nën udhëheqjen e Partisë Komuniste të Shqipërisë, do të realizonte çlirimin e atdlheut. Vetëm se këtu dua të theksoj rëndësinë e kësaj ffaze të parë përgatitore kur ne hodhëm themelet e Frorntit, sepse pa këtë fazë nuk do të ishte e mundur të aarrihej te Konferenca historike e Pezës.





3. Drejt Konferencës së Pezës